{"id":10597,"date":"2021-12-06T17:23:43","date_gmt":"2021-12-06T08:23:43","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=10597"},"modified":"2021-12-06T17:23:46","modified_gmt":"2021-12-06T08:23:46","slug":"haburas-sistema-demokrasia-la-bele-adopta-tula-liman","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2021\/12\/06\/haburas-sistema-demokrasia-la-bele-adopta-tula-liman\/","title":{"rendered":"Haburas Sistema Demokrasia La Bele Adopta Tula Liman"},"content":{"rendered":"\n<p><em><strong>Hakerek Mois\u00e9s Vicente<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Analiza kona-b\u00e1 kandidatu Prezidente Rep\u00fablika (PR) ba per\u00edodu tinan 2022-2027.Ihasistema demokrasia nia laran hanorin mai ita hotu katak nain maka povu rasik atu hili ka liu husi Eleisaun Prezidensial maka sei hetan. Se los maka povu nia hakarak ba fihir ka eskuila rasik Prezidente da Rep\u00fablika foun ba mandatu tuir mai. Maib\u00e9 ita hotu hare iha realidade Cultura povu Timor-Leste nia hadutu katak, povu balu haree deit, lider nasional sira sei tula liman ba kandidatu Prezidente Rep\u00fablika se los. Iha ne\u2019e Hakerek Nain nia observasaun ka halo peskiza ki\u2019ik ida hatudu katak durante tinan hirak ba kotuk dadus husi Eleisaun Prezidensial tinan 2007, maun Xanana f\u00f3 bensaun ba maun Ramos Horta, nia maka manan duni ba Prezidente Rep\u00fablika. Iha tinan 2012 maun Xanana tula liman ba maun Taur Matan Ruak nia maka manan duni kargu Prezidente Rep\u00fablika, to\u2019o tinan 2017 maun Xanana tula liman tan ba Dr. Francisco Guterres \u201cL\u00fa-Olo\u201d nia maka manan duni Prezidente Rep\u00fablika. Ida ne\u2019e maka realidade iha Timor, sosiedade ka komunidade ida ne\u2019eb\u00e9 sei haree tuir deit maka lider nasional. Maib\u00e9 agora mos besik dadaun ona Eleisaun Prezidensial foun se la sala f\u00f3 sai husi STAE kalendariu tentativu ba eleisaun ba Prezidente sei monu iha fulan Marsu tinan 2022. Maun Xanana hamrik iha posizaun ida ne\u2019eb\u00e9 ka atu f\u00f3 bensaun ba se los, kandidatu Prezidente Rep\u00fablika sira seluk tuir mai?. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>A democracia \u00e9 um sistema de governo no qual as leis, pol\u00edticas, lideran\u00e7a e grandes empreendimentos de um pa\u00eds ou outro governo s\u00e3o direta ou indiretamente decididos pelo povo. Etimologicamente, a palavra democracia vem das palavras gregas &#8216;Demos&#8217; e &#8216;cratos&#8217;. Demos significa o povo\/p\u00fablico e cratos significa governo. Segundo Abraham Lincoln, a democracia \u00e9 o governo do povo, pelo povo e para o povo (governo do povo, pelo povo e para o povo). Charles Costello; A democracia \u00e9 um sistema social e pol\u00edtico de autogoverno no qual os poderes do governo s\u00e3o limitados por lei e pelos costumes para proteger os direitos dos cidad\u00e3os individuais. John L. Esposito; A democracia \u00e9 o poder do e para o povo. Assim, todo cidad\u00e3o tem o direito de participar, seja ativamente envolvido ou controlando as pol\u00edticas emanadas do poder p\u00fablico.<\/p>\n\n\n\n<p><em>Demokrasi adalah sistem pemerintahan di mana hukum, kebijakan, kepemimpinan, dan usaha besar dari suatu negara atau pemerintahan lain secara langsung atau tidak langsung diputuskan oleh rakyat. Secara etimologis, kata demokrasi berasal dari bahasa Yunani yaitu &#8216;Demos&#8217; dan &#8216;Kratos&#8217;. Demos artinya rakyat\/ khalayak, dan Kratos artiya pemerintahan. Menurut Abraham Lincoln, demokrasi adalah pemerintahan dari rakyat, oleh rakyat, dan untuk rakyat (government of the people, by the people, and for the people). Charles Costello;Demokrasi adalah sistem sosial dan politik pemerintahan diri dengan kekuasaan-kekuasaan pemerintah yang dibatasi hukum dan kebiasaan untuk melindungi hak-hak perorangan warga negara. John L. Esposito; Demokrasi adalah kekuasaan dari dan untuk rakyat. Jadi, setiap warga negara berhak untuk berpartisipasi, baik terlibat aktif maupun mengontrol kebijakan yang dikeluarkan oleh pemerintah.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Pol\u00edtika tula liman ba kandidatu Prezidente Rep\u00fablika (PR) iha Eleisaun Prezidensial ne\u2019eb\u00e9 sai polemika hetan afirmasaun husi Xefe Estadu Maior Jeneral F-FDTL, Tenente Lere Anan Timur. Jeneral fitun tolu ne\u2019e dehan, nia laos hein lider Xanana atu tula liman, mas nia lider ne\u2019e nia oan sarani kedas, alende hanesan oan sarani Xanana hanesan nia maun rasik to\u2019o agora. <em>(Jornal STL, 02 Dezembru 2021).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, liga ba Maun Xefe Estadu Maior Jeneral F-FDTL, Tenente Lere Anan Timur nia deklarasaun iha media sosial hakarak kandidatu-an ba kargu Prezidente Rep\u00fablika. Tamba durante ne\u2019e Maun Lere Anan Timur kaer hela kargu bo\u2019ot ida iha Forsa Armada (F-FDTL) tanba uza hela farda milit\u00e1r nian. Se maun Lere Anan Timur hakarak duni kompete ba kandidatu Prezidente Republika, primeiru maka husik uluk lai Maun Lere Anan Timur nia farda milit\u00e1r. Maun Lere Anan Timur ba uluk tiha lai vida ema sivil, depois maka bele kompete kandidatu Prezidente Republika nian. Maun Lere Anan Timur nia luta makas iha Ailaran durante tinan 24 anos, ida ne\u2019e sai hanesan ist\u00f3ria moris ba ba ami Jerasaun foun sira atu konta tuir. Maun Lere Anan Timur nia historia funu ami hakerek mos iha livre, sai materia Historia Nasional no Internasional hanorin iha eskola sira iha Timor-Leste. Exemplu barak ona husi kargu bobot sira husi militar iha F-FDTL maka sai ba ema sivil, hanesan Maun Nicolau Lobato, Ramos Horta, Francisco Xavier do Amaral, Xanana Gusm\u00e3o, Taur Matan Ruak, Maun L\u00fa-Olo, Mauk Moruk, Ernesto Dudu, Tera Mau Bulak, Filomeno da Paix\u00e3o de Jesus, Maun Cornelio Gama (L-7) no sira seluk-seluk tan. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Lei Timor-Leste nian, Chefe Estado Maior General F-FDTL (CEMG) nia <a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2018\/08\/31\/politika-ba-setor-seguransa-no-externa-timor-leste-nian-nota-rekomendasaun-ba-viii-governu-konstitusional\/\">mandatu<\/a> tinan haat (4) no bele renova dala ida deit. Iha loron 6 fulan Outubru 2018 Major Jeneral Lere Anan Timur nia mandatu hanesan CEMG ramata ona. Maibe desde mandatu liu iha fulan ne\u2019eba <a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2017\/05\/31\/knaar-prezidente-republika-ba-politika-defeza-seguransa-no-relasaun-internasional-lisaun-sira-husi-mandatu-prezidente-republika-2012-2017\/\">Prezidente Republika<\/a> seidauk nomea CEMG foun ida. Ida ne\u2019e husik hela F-FDTL iha<a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2017\/02\/09\/politika-setor-seguransa-seidauk-sai-prioridade-iha-timor-leste\/\"> situasaun inserteza<\/a> ida; Major General Lere Anan Timur laiha autoridade juridiku hodi hala\u2019o servisu ba kargu refere. Mezmu nune\u2019e, laiha CEMG foun, nia nafatin sai Chefe de facto F-FDTL nian. (Fontes: Fundasaun Mahein nia Blog, 09 Novembru 2018).<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ne\u2019eb\u00e9 iha ita nia Lei Inan Konstituisaun RDTL iha Artigu 146 hatete nune\u2019e ba Forsa Armada sira katak iha alinea 1. Forsa Armada Timor-Leste nian, FALINTIL-FDTL, ne\u2019eb\u00e9 sidadaun nasion\u00e1l de\u2019it maka halo parte, ne\u2019e mak responsavel ba defeza milit\u00e1r Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Tim\u00f3r-Leste nian no nia organizasaun nu\u2019udar ida mesak ba territ\u00f3riu nasion\u00e1l tomak. 2. FALINTIL-FDTL garante independ\u00e9nsia nasion\u00e1l, integridade territori\u00e1l, liberdade no populasaun nia seguransa hasoru agresaun ruma ka ameasa externa, ho respeitu ba orden konstitusion\u00e1l. 3. FALINTIL-FDTL labele iha partidu pol\u00edtiku no rona de\u2019it ba \u00f3rgaun soberanu kompetente sira, tuir Lei-Inan no lei, no sira labele halo intervensaun pol\u00edtiku naran ida. <em>1. <\/em><em>As for\u00e7as armadas de Timor-Leste, FALINTIL-FDTL, compostas exclusivamente de cidad\u00e3os nacionais, s\u00e3o respons\u00e1veis pela defesa militar da Rep\u00fablica Democr\u00e1tica de Timor-Leste e a sua organiza\u00e7\u00e3o \u00e9 \u00fanica para todo o territ\u00f3rio nacional. 2. As FALINTIL-FDTL garantem a independ\u00eancia nacional, a integridade territorial e a liberdade e seguran\u00e7a das popula\u00e7\u00f5es contra qualquer agress\u00e3o ou amea\u00e7a externa, no respeito pela ordem constitucional. 3. As FALINTIL-FDTL s\u00e3o apartid\u00e1rias e devem obedi\u00eancia, nos termos da Constitui\u00e7\u00e3o e das leis, aos \u00f3rg\u00e3os de soberania competentes, sendo-lhes vedada qualquer interven\u00e7\u00e3o pol\u00edtica.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Ikus liu, konkluzaun katak sistema demokrasia la\u2019o diak tebes durante tinan 20 liu ona Timor-Leste adopta sistema demokrasia ida ne\u2019e, labele hein tula liman. Husu mos maun Lere Anan Timur dalan diak ne\u2019e ita hotu la\u2019o tuir Lei Inan Konstituisaun RDTL 2002 haruka. Labele viola fali ita nia Lei Inan Konstituisaun rasik. Husu ba povu sira iha TL, labele hare deit maka lider nasional Xanana Gusm\u00e3o. Xanana tula liman ba ema pesoal ruma ka partidu politiku ruma povu sira hotu hare mak ida ne\u2019e, ladun los. Iha nasaun Timor-Leste ida ne\u2019e sistema Demokrasia hanorin ita hotu, demokrasia nia nain maka povu, se povu nia hare maka pesoal kandidatu Prezidente Republika diak, vota deit ba nian. Maib\u00e9 hare mos kandidatu Prezidente Rep\u00fablika refere hare nia programa kampanye durante tinan lima (5) mai ne\u2019e atu halo saida. Kandidatu Prezidente Rep\u00fablika refere hare nia mos kapasidade ida diak, hatete lingua Internasional barak halo relasaun politika relasaun Nasional no Internasional mos tenke diak.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>*Hakerek Na\u2019in: <\/strong><em>Alumni<\/em> Universidade da Paz-(UNPAZ), <em>Faculdade de Direito no Institutu Superior Cristal-Departemento Sociologia <\/em>no Ativista. Artigo ida ne\u2019e larepresenta institusaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in haknar ba, maib\u00e9 idea no argumentu sira ne\u2019eb\u00e9 lekar iha artigu ne\u2019e nudar opini\u00e3o peso\u00e1l. Iha sujestaun ruma bele haruka iha <em>e-mail: <\/em><a href=\"mailto:moisesvicente59@yahoo.com\">moisesvicente59@yahoo.com<\/a><em><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek Mois\u00e9s Vicente Analiza kona-b\u00e1 kandidatu Prezidente Rep\u00fablika (PR) ba per\u00edodu tinan 2022-2027.Ihasistema demokrasia nia laran hanorin mai ita hotu katak nain maka povu rasik atu hili ka liu husi Eleisaun Prezidensial maka sei hetan. Se los maka povu nia hakarak ba fihir ka eskuila rasik Prezidente da Rep\u00fablika foun ba mandatu tuir mai. Maib\u00e9 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4769,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-10597","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10597","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10597"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10597\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10598,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10597\/revisions\/10598"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10597"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10597"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10597"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}