{"id":1112,"date":"2019-08-25T15:28:44","date_gmt":"2019-08-25T15:28:44","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=1112"},"modified":"2019-08-26T00:08:34","modified_gmt":"2019-08-26T00:08:34","slug":"tinan-20-referendum-justisa-dook-liutan-ba-vitima-violasaun-dereitus-umanus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2019\/08\/25\/tinan-20-referendum-justisa-dook-liutan-ba-vitima-violasaun-dereitus-umanus\/","title":{"rendered":"Tinan 20 Referendum, Justisa Dook Liutan ba Vitima Violasaun Dereitus Umanus"},"content":{"rendered":"<p>Inan hosi oan nain 4, Mariana Freitas da Costa, isin la forte ona tanba nia saude ladun diak. Durante funu Mariana ho ninia familia halai ba ailaran, sira hela ba mai durante tinan 4 nia laran, hodi salva nia-an ho ninia oan feto ida mak sei bebe, no mos nia katuas oan. Maibe, lakleur deit ninia katuas oan mos mate, tanba hetan kanek iha ninia isin. Hafoin ida ne\u2019e nia ho nia oan no ninia inan-aman sira tun mai rende.<\/p>\n<p>\u201c<em>Iha ai-laran moris todan tebes. Ami ses hosi fatin ida ba fatin seluk hodi bele moris. Indonesia tiru no hatun bomba la para. Ema mate no kanek la sura. Hau nia katuas oan FALINTIL ida, tanba ne\u2019e nia ladun hamutuk ho ami. Hanesan oan feto bot iha familia hau mos tenke tau matan ba hau nia inan-aman\u201d, Mariana haktuir.<\/em><\/p>\n<p>Agora dadaun Mariana simu ona osan veteranu ninia katuas oan nian. Maibe osan ne\u2019e la to\u2019o hodi suporta ninia uma laran. Bainhira husu kona ba tulun ruma mak Mariana rasik simu tanba fo protesaun ba nia familia, Mariana hatan ho lian siniku deit.<\/p>\n<p><em>\u201cAmi feto ne\u2019e ema la konta iha funu laran. Apalagi ami la tama iha organizasaun rezistensia nian. Hau nia servisu mak haree deit labarik no proteze hau nia familia. Maibe ema haluha tiha katak oan sira ne\u2019ebe ami feto hahoris ne\u2019e mak hatutan luta sira nia aman, tiun, ka avo sira nian\u201d, Inan hosi oan nain 4 ne\u2019e hatan.<\/em><\/p>\n<p>Feto barak mak ninia moris hanesan ho Mariana. Sira la dereitamente kaer kilat, ka involve iha organizasaun rezistensia maibe sira kuidadu jerasaun rezistensia nian sira mak ikus mai hatutan luta ukun rasik-an nian. Mariana nia oan nain 2 seluk ikus mai involve iha luta rezistensia estudantil no juventude nian. Tanba nia oan sira nia involvement no istoria pasadu ninia katuas oan nian dala barak Mariana tenke hetan intimidasaun hosi tropas Indonesia nian no mos sira nia liman-ain sira.<\/p>\n<p>Istoria seluk mai hosi Florentina Gama. Joven feto ida mak halo esforsu hosi proteze nia aman no mos maun sira. Tanba hetan hetan intimidasaun no hetan kaer hodi tropas Indonesia, to\u2019o ikus Florentina desidi kaben ho tropas Indonesia ida hodi kontinua fo protesaun ba nia famila.<\/p>\n<p><em>\u201cTentara (forsa Indonesia) mai fali ami nia uma hodi husu ha\u2019u nia apa entaun ami dehan nia sai ami l\u00e1 hetan kalan rua ona l\u00e1 mai uma. Tentara ne\u2019e nafatin mai uma uza kilat atu tiru ha\u2019u nia ama no ha\u2019u nia maun\u201d, Florentina dehan.<\/em><\/p>\n<p>Forsa Indonesia laos deit ameasa no intimida familia Florentina nian maibe mos obriga atu kaben ho Florentina. Tanba hakarak salva nia familia Florentina mos ho obrigatoriamente kaben ho forsa Indonesia ne\u2019e.<\/p>\n<p><em>\u201cBainhira nia dehan hakarak atu kaben ho ha\u2019u, hau l\u00e1 ko\u2019alia bu\u2019at ida, tanba ema mai ho kilat ne\u2019eb\u00e9 ita tauk,\u201d Florentina hanoin akontesementu triste ne\u2019e.<\/em><\/p>\n<p>Florentina moris hamutuk ho forsa Indonesian ne\u2019e tinan tolu nia laran no kous oan mane ida mak moris iha 16 Outubru 1999. Maski nune\u2019e Florentina nia esperansa katak funu ne\u2019e Timor-Leste mak sei manan. Florentina hatene katak uituan iha eleisaun (referendum) no rezultadu ne\u2019e Timor-Leste mak sei manan. Maibe bainhira rezultadu hatudu duni esperansa Florentina nian, nia kontinua hasoru tan dezafiu seluk.<\/p>\n<p><em>\u201cTo\u2019o rona resultadu katak ita manan ona, entaun Tentara ne\u2019e hakarak lori ha\u2019u nia oan mane ne\u2019e atu ba hotu. Maib\u00e9 ha\u2019u l\u00e1 f\u00f3, nia atu lori kilat tiru tan ha\u2019u, nia l\u00e1 konsege tiru ha\u2019u ho nia familia. Ami halai subar ba ai-laran\u201d, Floretina konta tuir.<\/em><\/p>\n<p>Timor-Leste nia ukun an konsege kore Florentina ho nia familia hosi ukun militar Indonesia nian. Florentina laos manan deit ukun rasik an maibe manan mos nia oan mane mak nia defende to\u2019o loron ikus fahe malu ho forsa Indonesia nian.<\/p>\n<p>Hamutuk ho Mariana no Florentina, iha feto barak kontinua hasoru injustisa hosi violasaun dereitus umanus pasadu nian. Relatoriu CAVR hatete katak iha 835 violasaun sexual ne\u2019ebe relata ba komisaun. Numeru ne\u2019ebe la relata, tanba moe, tanba tauk, tanba la konfia katak sei hetan justisa iha numeru bot liutan.<\/p>\n<p>Ohin lider sira desidi ona atu komemora tinan 20 loron Konsulta Popular. Povo iha fatin barak mak rona kona komemorasaun ne\u2019e nudar festa popular ida hodi hanoin fali povo nia desizaun iha 30 Agustu 1999. Maibe vitima violasaun dereitus umanus kontinua halerik ba injustisa oioin mak sira hasoru.<\/p>\n<p>Diretur Asosiasaun HAK, Manuel Monteiro, hato\u2019o iha ninia diskursu selebrasaun tinan HAK nian ba 23, iha loron 20 Agustu, hatete katak iha kazu violasaun dereitus umanus mak Unidade Krimi Seriu nian rejista hela no promete atu kontinua luta ba justisa no hakonu vitima sira nia dereitu.<\/p>\n<p><em>\u201cIha kazu violasaun dereitu umanus grave besik 900 mak rejistu iha Unidade Krimi Seriu nian. HAK kontinua halo advokasia hodi husu nafatin justisa. Hamutuk ho Aliasi Nasional ba Tribunal Internasional (ANTI), HAK sei kontinua luta ida ne\u2019e\u201d, Manuel Monteiro hatete. <\/em><\/p>\n<p>Atu hakonu justisa sosial ba vitima violasaun dereitus umanus, CNC, AJAR, no ACBIT, no mos MSSI halo tiha ona esforsu balun hodi fo apoio ba vitima sira no mos reunifikasaun labarik lakon iha pasadu ho sira nia familia. Maibe esforsu ne\u2019ebe halo ona fo benefisiu ba vitima balun deit.<\/p>\n<p><em>\u201cVitima violasaun dereitus umanus sira nia moris aat ba bebeik. Sira balun mate tiha ona sein hetan apoio ka tulun ruma hosi governo ka entidade ruma\u201d, Jose Nunes reprezentante vitima masakre Liquisa expresa ho laran triste bainhira rona tiha aprezentasaun kona ba programa apoio ba vitima vulneravel liu iha CNC.<\/em><\/p>\n<p>Exijensia vitima sira nian ba justisa seidauk hetan fatin diak iha programa estadu nian. Maibe estadu mak sai ator ba krimi grave violasaun dereitus pasadu nian, Indonesia, kontinua marka prezensa iha ekonomia Timor-Leste nian.<\/p>\n<p>Projetu dezenvolvimentu bot sira kontinua lao no gasta miloens to\u2019o bilioens dolar. Manan nain ba projetu bobo\u2019ot sira ne\u2019e barak liu kompania hosi Indonesia. Oras ne\u2019e dadaun iha kompania 400 hosi Indonesia mak halo servisu iha Timor-Leste. Indonesia exporta ninia produtus ho valor miloens 200 resin kada tinan mai Timor-Leste.<\/p>\n<p>Indonesia mai ukun no halo terus povo Timor-Leste, liliu inan feton sira. Ikus mai sira mak mai nafatin hodi hetan benefisiu ekonomia hosi projetu dezenvolvimentu mak halao hela. Saida mak Timor-Leste hetan hosi kontinuasaun prezensa Indonesia nian iha Timor-Leste?<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Inan hosi oan nain 4, Mariana Freitas da Costa, isin la forte ona tanba nia saude ladun diak. Durante funu Mariana ho ninia familia halai ba ailaran, sira hela ba mai durante tinan 4 nia laran, hodi salva nia-an ho ninia oan feto ida mak sei bebe, no mos nia katuas oan. Maibe, lakleur deit [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1113,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[28,63],"tags":[],"class_list":["post-1112","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-justisa","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1112","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1112"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1112\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1118,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1112\/revisions\/1118"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1113"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1112"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1112"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}