{"id":11289,"date":"2022-02-03T11:22:18","date_gmt":"2022-02-03T02:22:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=11289"},"modified":"2022-02-03T11:26:11","modified_gmt":"2022-02-03T02:26:11","slug":"mundu-sei-la-haluha-australia-nia-negosiasaun-neebe-bobar-no-bosok-timor-leste","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/02\/03\/mundu-sei-la-haluha-australia-nia-negosiasaun-neebe-bobar-no-bosok-timor-leste\/","title":{"rendered":"Mundu Sei La Haluha Austr\u00e1lia Nia Negosiasaun Ne\u2019eb\u00e9 Bobar no Bosok Timor-Leste"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>By Bernard Collaery \u2013 Tradusaun Carla Chung<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Saida mak Canberra halo ba Timor-Leste ne\u2019e grave tebes \u2013 nune\u2019e iha s\u00edrkulu leg\u00e1l internasion\u00e1l marka Austr\u00e1lia nia hahalok ne\u2019e nu\u2019udar hahalok bosok-teen ida.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha tempu ami fila ba Cambridge iha in\u00edsiu tinan 2014 husi Den Haag depoizde esperi\u00e9nsia ne\u2019eb\u00e9 halo moe boot tebes bainhira haree no rona Austr\u00e1lia nia prokurad\u00f3r jer\u00e1l no sira nia ekipa balu ne\u2019eb\u00e9 hatudu sira nia hirus no hasai lia-fuan hodi defende Austr\u00e1lia nia hahalok ne\u2019eb\u00e9 laloos iha Dili. Ami nia L\u00edder Advogadu, Dom Elihu Lautterpacht QC, peritu\/espesialista lei internasion\u00e1l, sesante juiz adhoc ba Tribunal Internasion\u00e1l, ho idade 84, no iha ninia relat\u00f3riu ikus, husu ha\u2019u nia garantia katak ha\u2019u m\u00f3s haree ona Profesor Austr\u00e1lia James Crawford, SC, iha momentu balu hatuun nia ulun ka hakruuk bainhira prokurad\u00f3r jer\u00e1l ko\u2019alia. Eli admira tebes ho James no haree ho atensaun didi\u2019ak bainhira James ba tuur hamutuk ho Austr\u00e1lia nia ekipa.<\/p>\n\n\n\n<p>Dala balu \u2013 dalaruma James la\u2019o halilmar ba Eli nia kuartu serbisu iha Herschel Road hodi ko\u2019alia no halo diskusaun kona-ba kazu refere, no \u2018ad referendum\u2019. Eli konsidera James nu\u2019udar ema matenek, tantu nu\u2019udar kolega di\u2019ak tempu naruk m\u00f3s nu\u2019udar alunu ida. Eli ho nonook f\u00f3 nia opiniaun ba vaga ne\u2019eb\u00e9 mak sei iha ba banku Tribunal Internasion\u00e1l. Xanana Gusm\u00e3o, Timor-Leste nia Primeiru Ministru momentu ne\u2019eba, m\u00f3s asegura ona katak ninia governu no nasaun Lusophone sira seluk nia apoia, no problema sira iha fatin ketak ida no ami hotu iha esperansa katak iha tempu badak sei hatudu ka hili James ba pozisaun ne\u2019e. Momentu ne\u2019e nune\u2019e duni.<\/p>\n\n\n\n<p>Eli nia preokupasaun katak Austr\u00e1lia nia prokurad\u00f3r jer\u00e1l no ninia ekipa husi Minist\u00e9riu P\u00fabliku no Departamentu Relasaun Esterior momentu ne\u2019e defende buat ida ne\u2019eb\u00e9 mak labele atu defende ho pr\u00ednsipiu ne\u2019eb\u00e9 mak ajente intelij\u00e9nte no diplom\u00e1tika sira uza, prinsipiu ne\u2019e mak, \u201cla konfirma ka nega\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Eli nia liafuan baa ami nia ekipa iha loron ne\u2019eba hanesan ne\u2019e:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha kazu ida ne\u2019e marka sala. Ida ne\u2019e hanesan hahalok esploitasaun intimadasaun no genosida nia rohan mak ne\u2019e. Ita haree hanesan katak ida ne\u2019e bele aplika iha Nuremberg ba nasaun sira ne\u2019eb\u00e9 ema okupa ne\u2019eb\u00e9 hamlaha tebes. James hatene ida ne\u2019e, ita labele aumenta tan t\u00e1tika hodi evita sai nu\u2019udar maxim legal<em> (legal maxim)<\/em> ida. Buat hirak ne\u2019e laiha fatin iha ajudikasaun.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Eli aumenta ho liafuan moruk: \u201cida ne\u2019e hanesan insulta ba prins\u00edpiu intensaun di\u2019ak sira hodi kesi prosesu arbitrazen internasion\u00e1l.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Eli serbisu ona ho Australia nia ekipa legal internasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 lidera husi prokurad\u00f3r jer\u00e1l Lionel Murphy, QC no eminente prokurad\u00f3r jer\u00e1l Mauriec Byers, QC, durante Austr\u00e1lia hasoru dezafiu iha tinan 1970s ba teste nuklear iha Pas\u00edfiku. Alende James, Eli hakfodak ho Austr\u00e1lia nia advogadu internasion\u00e1l sira nia hahalok ba saida mak sira halo iha Denhaag. Nia lamenta katak: \u201cLaiha tan ona dalan ba Austr\u00e1lia hodi sai husi ne\u2019e alende husu deskulpa no kasu sala.\u201d Tantu Eli no James laiha ona iha mundu ne\u2019e. Advogadu na\u2019in rua ne\u2019e iha integridade internasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>Problema ne\u2019eb\u00e9 iha nafatin ba Governo Koligasaun mak hahalok hirak ne\u2019e internasionalmente sala no mai ho memoria naruk ida no mos iha ninia konseku\u00e9nsia. Ba Austr\u00e1lia kazu ne\u2019e iha konseku\u00e9nsia rua. Ida primeiru ne\u2019e mak pregunta kona-ba reparasaun ba estragus ne\u2019eb\u00e9 mosu ona. Maib\u00e9 triste tebes, ba razaun hirak ne\u2019e seidauk bele loke ba p\u00fabliku, Austr\u00e1lia fiar katak sira asegura ona Timor-Leste nia aseitasaun hodi \u201chusik de\u2019it ona mezmu la satisfas.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Ba daruak nian mak, separadu husi obrigasaun prinsip\u00e1l, ida ne\u2019e sei la\u2019o nafatin no involve Austr\u00e1lia nia reko\u00f1esimentu katak Austr\u00e1lia involve ba aktu ne\u2019eb\u00e9 internasionalmente sala. Ida ne\u2019e inklui konseitu ne\u2019eb\u00e9 mak la iha diferensia husi ida ne\u2019eb\u00e9 mak aplika iha Tribunal Kriminal Internasion\u00e1l no iha ita nia tribunal lorloron, ita bele hanaran hanesan aseitasaun ba hahalok ne\u2019eb\u00e9 laloos no reko\u00f1esimentu katak sei la repete tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Governo Koligasaun la oferese buat ida, hodi rejeta halo konfesa, subar iha lei nia kotuk ne\u2019eb\u00e9 falha ona hodi blokeia opozisaun ne\u2019eb\u00e9 ses aan ladiak no ho alegasaun prejuisaun ba seguransa nasion\u00e1l ba tentasaun kesi tribunal ho hahalok ne\u2019eb\u00e9 mak labele f\u00f3 kulpa.<\/p>\n\n\n\n<p>Governu ne\u2019e nia hahalok ba ema Timoroan sira grave teb-tebes tuir lei internasional katak Australia hetan marka, iha s\u00edrkulu legal internasion\u00e1l iha capital rai seluk nu\u2019udar, estadu p\u00e1ria, bosok iha nivel internasion\u00e1l, hakruuk fila-fali iha tempu Libertasaun nia laran depoizde tinan barak halo kolaborasaun ho Indon\u00e9zia, hodi na\u2019ok husi Timoroan nia nasaun kiik ne\u2019eb\u00e9 kiak, bosok tuir dalan halo tratadu negosiasaun taka falta ho laran di\u2019ak. Stigma ida ne\u2019e sei la hotu, no to\u2019o iha tempu bainhira iha aseitasaun no husu deskulpa tuir nivel nasion\u00e1l ba Timoroan sira no ba komunidade internasion\u00e1l, ida ne\u2019e hanesan eransa ne\u2019eb\u00e9 mak la furak ba Austr\u00e1lia nia halo lei-na\u2019in sira hodi moris hamutuk ho buat hirak ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Dalan hodi sai husi ne\u2019e aprezenta rasik nia aan ba Primeiru Ministru sesante Julia Gillard iha tinan 2012. Se karik nia mak hetan akonsellamentu ho di\u2019ak, Gillard sei iha tempu ne\u2019eb\u00e9 mak naton hodi halo investigasaun. Maib\u00e9 labele ona, ida ne\u2019e sei konsidera nu\u2019udar hahalok ne\u2019eb\u00e9 laloos no ladi\u2019ak no hakat sai liu tia lei serbisu intelejen 2001 nian. Bainhira laiha ICAC Federal, dalan ne\u2019eb\u00e9 loos liu hodi responde mak liu hosi komision\u00e1riu pol\u00edsia federal ho esp\u00edritu no m\u00f3s aten-barani. Komunidade internasion\u00e1l sei komprende momentu ne\u2019eb\u00e1 hodi nune\u2019e bele hamenus estragus ne\u2019eb\u00e9 afeta ba Austr\u00e1lia nia reputasaun iha nivel internasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu hanoin fali katak Xanana Gusm\u00e3o, eis belun husi Austr\u00e1lia, fornese ba PM Gillard kanselamentu ho konfidensi\u00e1l ba tratadu ne\u2019eb\u00e9 mak hala\u2019o ho bosok hodi pondera fila fali Austr\u00e1lia nia pol\u00edtika iha rai-liur ne\u2019eb\u00e9 mak laiha kompet\u00e9nsia no laloos durante iha Alexander Downer nia tempu.<\/p>\n\n\n\n<p>Mezmu Austr\u00e1lia ho hahalok hanesan ne\u2019e, Primeiru Ministru Gusm\u00e3o ho matenek tebes adia tia prosedimentu p\u00fabliku hasoru Austr\u00e1lia ba tempu barak iha fulan hirak nia laran no iha tempu hanesan Kevin Rudd no tuir mai Gillard serbisu makaas hodi asegura vaga kazual ida ba Austr\u00e1lia iha Konsellu Seguransa ONU nian. Gusm\u00e3o hamutuk ho Indon\u00e9zia nia prezidente Susilo Bambang Yudhoyono ne\u2019eb\u00e9 mak laran di\u2019ak hanesan hirus hamutuk ba asaun esforsu hirak ne\u2019e. Ida ne\u2019e sai hanesan esperi\u00e9nsia ida ne\u2019eb\u00e9 mak halo kontente bainhira haree ba estadista maduru halo asaun mezmu iha provokasaun ne\u2019eb\u00e9 mak lamerese halo husi Austr\u00e1lia. Sei lembra ba ida ne\u2019e ka lae?<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Austr\u00e1lia nia lei dom\u00e9stika, advogadu sira bele f\u00f3 konsellu ka sai hanesan asesoria hodi kontra lei bainhira hasoru prosedimentu dixiplin\u00e1riu nian ka bele aat liu tan ida ne\u2019e. Bainhira hetan akuzasaun ba hahalok sira hanesan ne\u2019e, advogadu ne\u2019eb\u00e9 pr\u00e1tika lei sei buka hodi halo plea\/ \u201ckonfirma ka nega\u2019 ne\u2019eb\u00e9 bele f\u00f3 risku ba insulta ne\u2019eb\u00e9 boot liu tan. Iha funsion\u00e1riu p\u00fabliku balu kaer sertifikadu ba pr\u00e1tika nu\u2019udar advogadu ne\u2019eb\u00e9 ita hatene involve no partisipa ona ba halo tratadu, kontamina sira nia ko\u00f1esimentu ho probisaun kontra fraude nu\u2019udar norma lei internasion\u00e1l (jus cogens), tenke hasoru asaun dixiplin\u00e1r husi sira nia Konsellu Advogadu sira. Sira hatene ida ne\u2019e. Hanesan sira ne\u2019eb\u00e9 mak partisipa iha birokrasia nia laran, sira sei hasoru, iha tempu ida, estragus ba sira nia reputasaun bainhira karik lekar ho didi\u2019ak kona-ba hahalok ne\u2019eb\u00e9 vitalmente importante tebes ba aj\u00e9nsia. Ida ne\u2019e la\u00f3s de\u2019it ba membru koligasaun iha Kanbera mak tauk atu hetan divulga ba.<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e hanesan insulta ba estadu de lei hodi haree governu ne\u2019eb\u00e9 korruptu kontinua f\u00f3 serbisu ba ema sira hanesan ne\u2019e. Ita bele imajina kalae kualk\u00e9r advogadu kom\u00e9rsiu sira buka kualifikasaun nu\u2019udar espesialista ida iha tribunal oin hato\u2019o ho CV ho rekamasaun \u201cF\u00f3 konsellu ba WA Inc. no estabelese akordu tribut\u00e1riu komplexu bazeia ba taxa portu nian.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e mak hanesan imkompet\u00e9nsia no bosok tuir instituisaun ba halo pol\u00edtika koligasaun esterior, ninia ezemplu mak daudaun ne\u2019e halo ba Timor-Leste, katak sira balu ne\u2019eb\u00e9 mak partisipa malorek ona reklama aan nu\u2019udar \u201cperitu\/ espesialista\u201d &#8230; maib\u00e9 iha tempu hanesan tautauk hela katak sei laiha audit p\u00fabliku ba sira nia peritu ne\u2019eb\u00e9 mak sira reklama ba ne\u2019e. Ema ne\u2019e espera katak iha jerasaun foun ida ba asesor pol\u00edtika esterior ne\u2019eb\u00e9 mak iha integridade iha Canberra ne\u2019eb\u00e9 mak reza lor-loron hodi halakon tia orden tuan sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tempu hanesan, Austr\u00e1lia ne\u2019eb\u00e9 halai eskola hamriik mesak de\u2019it iha klase oin, la iha moe, la sente sala no sai objetu hodi hetan insulta ne\u2019eb\u00e9 mai husi Beijing ba Washington, ba Oslo, ba London, ba Jakarta, ba Honiara, ba\u2026 legadu husi koligasaun ida ne\u2019e sai hanesan era ne\u2019eb\u00e9 mak laiha prins\u00edpiu teb-tebes iha Austr\u00e1lia nia ist\u00f3ria pol\u00edtika to\u2019o agora.<\/p>\n\n\n\n<p>Ita deve liafuan deskulpa ba Timoroan sira no ba mundu. Karik iha tinan 2022 sei lori salvasaun?<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li><strong>Bernard Collaery<\/strong> hanesan advogado Canberra no adviser legal iha tempo barak ba Governu Timor-Leste nian. Nia agora dadaun hetan prosekusaun husi governu Australia katak halo konspirasaun nebe kontra lei Servicu Intelegensia 2001 nian. Nia author ba livro \u201cOil Under Trouble Water\u201d ne&#8217;ebe hakerek kona ba istoria negosiasaun governu Australia ho Timor-Leste nebe mak immoral.<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p><em>Artigu original publika iha 30 Dezembru 2021: <a href=\"https:\/\/johnmenadue.com\/world-wont-forget-australias-duplicitous-dealings-with-east-timor\/?fbclid=IwAR0RcilB1m4oYdDudQ13WafqkSuEHMP4CisdizO0BjPGW5XmZg7CLBV-ies\">https:\/\/johnmenadue.com\/world-wont-forget-australias-duplicitous-dealings-with-east-timor\/?fbclid=IwAR0RcilB1m4oYdDudQ13WafqkSuEHMP4CisdizO0BjPGW5XmZg7CLBV-ies<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Bernard Collaery \u2013 Tradusaun Carla Chung Saida mak Canberra halo ba Timor-Leste ne\u2019e grave tebes \u2013 nune\u2019e iha s\u00edrkulu leg\u00e1l internasion\u00e1l marka Austr\u00e1lia nia hahalok ne\u2019e nu\u2019udar hahalok bosok-teen ida. Iha tempu ami fila ba Cambridge iha in\u00edsiu tinan 2014 husi Den Haag depoizde esperi\u00e9nsia ne\u2019eb\u00e9 halo moe boot tebes bainhira haree no rona [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":11290,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60,65],"tags":[],"class_list":["post-11289","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa","category-re-post"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11289","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11289"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11289\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11293,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11289\/revisions\/11293"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11290"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11289"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11289"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11289"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}