{"id":12883,"date":"2022-05-04T22:40:08","date_gmt":"2022-05-04T13:40:08","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=12883"},"modified":"2022-05-04T22:42:21","modified_gmt":"2022-05-04T13:42:21","slug":"programa-sesta-bazika-entre-toos-nain-kompania-no-benefisiariu-se-maka-hetan-lukru-boot","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/05\/04\/programa-sesta-bazika-entre-toos-nain-kompania-no-benefisiariu-se-maka-hetan-lukru-boot\/","title":{"rendered":"Programa Sesta Bazika: Entre To\u2019os Nain, Kompa\u00f1ia no Benefisi\u00e1riu, Se Maka Hetan Lukru Bo\u2019ot?"},"content":{"rendered":"\n<p><em><strong>Hakerek Na\u2019in<\/strong>, <strong>Teodorico da Silva<\/strong> (<strong>Media Officer KSI<\/strong>)<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Pandemia Covid-19 hamosu impaktu negativu ne\u2019eb\u00e9 bo\u2019ot tebes ba ekonomia nasaun iha mundu, inklui Timor-Leste. Situasaun ne\u2019e obriga nasaun hotu hotu halo esforsu tomak, oins\u00e1 bele salva sira nia sidadaun liu husi implementa estadu emerjensia no serka sanitaria.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Timor-Leste, aliende implementa estadu emerjensia no serka sanitaria, governu m\u00f3s uza ninia rekursu tomak hodi fasilita nia sidadaun sira ho subsidu agragadu familiar, f\u00f3 subsidiu ba traballad\u00f3r no empregrador sira, pulsa eletrisidade gratuita, pulsa ba estudante sira hodi eskola online no ikus liu maka programa sesta b\u00e1zika.<\/p>\n\n\n\n<p>Ligadu ho implementasaun politika sesta bazika ne\u2019eb\u00e9 ezekuta bazeia ba Dekretu Lei N\u00fa. 48\/2020, 03 de Agustu, iha artigu 3 hateten, objetivu implementasaun politika sesta bazika atu kontribui ba rekuperasaun ekonomia nasional, aumenta produsaun agrikula, apoiu nesesidade b\u00e1zika familia, inklui hadia alimentasaun no nutrisaun familia sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Klaru katak, progarama hirak ne\u2019e iha benefisiu ba povu, tanba governu hakarak salva nia sidadaun husi krize alimentar no problema sosial sira seluk iha ambitu pendemia Covid-19.&nbsp; Maske nune\u2019e, liu husi biban ida ne\u2019e hakarak atu foka oituan kona ba vantajen no desvantajen husi implementasaun politika sesta bazika, hanesan ha\u2019u sita ona iha titlu husi artigu ida ne\u2019e katak, <em>\u201cPrograma Sesta Bazika: Entre To\u2019os Na\u2019in, Kompa\u00f1a no Benefisariu Se Mak Hetan Lukru Bo\u2019ot.\u201d<\/em> Tanba, iha implementasaun politika sesta bazika faze dahuluk mosu lamentasaun barak husi publiku ligadu ho irregularidade sira ne\u2019eb\u00e9 akontese iha terenu, hah\u00fa husi sosa to\u2019os na\u2019in sira nia produtu to\u2019o prosesu distribuisaun aihan ba benefisariu sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e la\u2019os ona segredu, tanba kuaze media nasional sira, hah\u00fa husi media eletronika, emprime no online sempre publika irregularidade hirak ne\u2019eb\u00e9 akontese iha terenu, tantu relatoriu prelimin\u00e1riu husi Komisaun Anti Koorupsaun (KAK) sita m\u00f3s irregularidade lubuk ida ne\u2019eb\u00e9 presiza hetan atensaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha relatoriu ne\u2019e deskreve rejultadu monitorizasaun no inspesaun ne\u2019eb\u00e9 KAK halo, hetan katak implementasaun politika sesta b\u00e1zika hasoru dezafiu lubuk ida. Dezafiu balun liga ho koordenasaun institusional nian, kestaun administrativu, kestaun kona ba fornesimentu aihan sira ne\u2019eb\u00e9 la ho kualidade, kapasidade husi fornesedor sira, no kestaun diskrisionariu ne\u2019eb\u00e9 rezulta desizaun barak mak inkonsistente hanesan folin sasan sira no preokupasaun seluk kona-ba konflitu interese, familiarizmu no risku korrupsaun.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dezafiu hirak ne\u2019e indika iha pontensia distribuisaun rekursu sira estadu nian ba povu bele ladun efetivu. Tanba ne\u2019e, relatoriu prelimin\u00e1riu ne\u2019e fornese m\u00f3s rekomendasaun balun ba governu hodi konsidera ba iha implementasaun tuir mai, atu asegura efisiensia no efikasia utilizasaun rekursu sira Estadu nian ba povo nia di\u2019ak, liu-liu prevene risku sira ba korrupsaun. <em>&nbsp;<\/em><em>(Relatoriu Prelimin\u00e1riu rezultadu monitorizasaun husi KAK)<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho preokupasaun hirak ne\u2019e, sosiedade sivil no direjente uniaun agrikult\u00f3r sira iha Munisipiu Manufahi, Covalima, Ermera no grupu agrikult\u00f3r husi munisipiu hirak seluk ne\u2019eb\u00e9 hamahan an iha Movimentu Nasional Reforma Agraria rekomenda ba Governu, liu-liu Ministeriu Koordenador Asuntu Ekonomia (MKAE), inklui Ministeriu implementador hirak seluk hanesan, Ministeriu Turizmu Komersiu Industria (MTKI) no Sekertariu Estadu Kooperativa (SekooP) presiza hadia erru ka fallansu hirak ne\u2019eb\u00e9 akontese, nune\u2019e iha implementasaun sesta bazika faze daruak labele hamosu tan lamentasaun husi benefisariu no produtor sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Rekomendasaun hirak ne\u2019e mak hanesan, (1) husu ba governu atu orienta Centru Lojistiku Nasional (CLN) maka tun direita ba baze hodi sosa to\u2019os na\u2019in sira nia produtu, aliende ne\u2019e governu rasik maka tenke hala\u2019o distribuisaun, la\u2019os liu fali husi kompa\u00f1a, (2) husu ba ministeriu implementad\u00f3r sira tenke konsistente iha desizaun, kria komunikasaun ne\u2019eb\u00e9 adekuadu hodi defini presu produtu ho uniforme tuir padraun ne\u2019eb\u00e9 termina ona, nune\u2019e evita akontese manipulasaun ba folin sasan no labele hamosu konfusaun iha komunidade nia let.<strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Faktus hatudu irregularidade ne\u2019eb\u00e9 akontese durante implementasaun politika sesta bazika faze dahuluk, hah\u00fa kedas iha prosesu sosa produtu lokal, tanba produtor (agrikult\u00f3r) sira laiha asesu ba tabela presu produtu ne\u2019eb\u00e9 governu desidi, entaun ida ne\u2019e f\u00f3 espasu ba kompa\u00f1a sira hodi manipula presu. Ezemplu, iha tabela presu dala ruma fos rai 1kg sosa ho folin $ 1.50, maib\u00e9 sira hatun ba $ 1.00, depois iha distribuisaun sira sura fali ho folin $ 1.75\/kg, pior tan kompa\u00f1a balun nian to\u2019o $ 3.00\/kg hanesan haktuir iha relatoriu KAK nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Kona ba volume ka item sasan ne\u2019eb\u00e9 benefisariu sira simu, ninia valor no kuantidade sasan ne\u2019eb\u00e9 distribui la hanesan, tanba iha fatin balun simu kompletu ho montante $ 50.00, maib\u00e9 iha fatin balun menus husi $ 50.00, depois troka fali ninia item husi produtu lokal ba produtu importasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s, iha relatoriu preliminariu KAK nian deskobre m\u00f3s faktus balun ne\u2019eb\u00e9 ligadu ho folin sasan, ezemplu mina bimoli iha lista ekipa KAK hetan, mina bimoli litru ida (1L) kompa\u00f1a balun tau nia folin $ 1.00, maib\u00e9 kompa\u00f1a balun tau ho folin $ 1.75.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi aktu hirak ne\u2019e publiku bele halo analiza, implementasaun politika sesta bazika, se mak hetan lukru barak liu, to\u2019os na\u2019in (produtor) ne\u2019eb\u00e9 fa\u2019an produtu, kompa\u00f1a distributor sira ka benefisariu sira.? Ne\u2019e duni, importante tebes ba governu atu konsidera rekomendasaun hirak ne\u2019eb\u00e9 parte relevante sira hato\u2019o, hodi nune\u2019e bele garante sidadaun hotu iha direitu hanesan asesu ba rekursu estadu nian, se la\u2019e ita kontinua f\u00f3 prevelijiu ba grupu balun de\u2019it maka hetan lukru bo\u2019ot husi implementasaun politika sesta bazika ba faze daruak nian, ne\u2019eb\u00e9 governu planeia ona atu implementa iha tempu badak.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha dadalia badak ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in halo ho Prezidente Uniaun Agrikult\u00f3r Covalima, Jo\u00e3o Gusm\u00e3o iha Munisipiu Covalima foin lalais hateten, politika implementasaun sesta bazika nu\u2019udar inisiativa di\u2019ak husi governu, tanba bele motiva agrikult\u00f3r sira atu kontinua kuda no hasa\u2019e produsaun iha rai laran, maib\u00e9 iha prosesu ne\u2019e governu presiza hadia mekanismu sosa produtu no distribuisaun, tanba durante ne\u2019e to\u2019os na\u2019in no benefisariu sira sente sai vitima ba kampa\u00f1a distributor sira. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Meus atu hadia makanismu hirak ne\u2019e, sira husu governu maka tenke tun direita ba baze hodi sosa komunidade nia produtu no governu rasik maka halo distribui, la\u2019os ona kompa\u00f1a, tanba deskonfia kompa\u00f1a sira durante ne\u2019e halo manipulasaun ba presu sasan hodi hetan lukru bo\u2019ot.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e m\u00f3s, Primeiru Vice Prezidente Uniaun Agrikult\u00f3r Ermera, Alberto Martins Guterres informa, bainhira governu atu kontinua implementa sesta bazika faze daruak,&nbsp; governu presiza hadia mekanismu distribuisaun no prosesu sosa produtu lokal, hodi nune\u2019e bele garante merkadu justu no justisa sosial.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu garante prosesu hirak ne\u2019e bele la\u2019o di\u2019ak, evita akontese manipulasaun ba folin sasan iha terenu, di\u2019ak liu governu maka hola parte iha prosesu tomak, hah\u00fa husi sosa komunidade sira nia produtu to\u2019o faze distribuisaun. Maib\u00e9, bainhira governu involve nafatin kompa\u00f1a iha prosesu sira ne\u2019e, entaun governu rasik maka hakarak kria diskriminasaun ba ninia povu hodi habokur de\u2019it parte balun.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun ida ne\u2019e bele halakon m\u00f3s to\u2019os na\u2019in sira nia vontade hodi halo produsaun, tanba sira sente injustisa bainhira ema seluk maka determina fali folin sasan.<\/p>\n\n\n\n<p>Entertantu Prezidente Uniaun Agrikult\u00f3r Munisipiu Manufahi, Delfia Pereira Usboco haktuir, se ita ko\u2019alia kona ba rekoperasaun ekonomia, ita presiza rekopera m\u00f3s to\u2019os na\u2019in sira nia ekonomia, tan ne\u2019e atu implementa fali programa sesta bazika faze daruak nian, di\u2019ak liu governu maka sosa direita to\u2019os na\u2019in sira nia produtu no governu rasik maka halo distribuisaun, tanba dada barak kompa\u00f1a sira la f\u00f3 folin ne\u2019eb\u00e9 justu tuir standar ne\u2019eb\u00e9 governu termina.<\/p>\n\n\n\n<p>Faktus barak ne\u2019eb\u00e9 komunidade sira hato\u2019o husi baze, ezemplu, batar 1kg loloos sosa ho folin $ 0,50 centavus, maib\u00e9 kompa\u00f1a sira mai hatun fali ba $ 0,25 centavus no pior liu tan balun hatun to\u2019o $ 0,20 centavus, ida ne\u2019e akontese m\u00f3s iha Munisipiu Manufahi.<\/p>\n\n\n\n<p>Maski iha ona ejizensia lubuk ida husi komunidade no to\u2019os na\u2019in sira atu labele involve kompa\u00f1a iha prosesu implementasaun sesta bazika faze daruak nian, maib\u00e9 ejizensia hirak ne\u2019e \u2018nihil\u2019, tanba agora dadaun governu liu husi Ministeriu implementador sira komesa rekolla ona dokumentus husi kompa\u00f1a sira no kuaze kompa\u00f1a lubuk ida maka submete ona dokumentu hodi kompete ba iha distribuisaun sesta bazika faze daruak nian.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDistribuisaun sesta bazika oras ne\u2019e tama ona ba faze selesaun dokumentu iha komisaun avaliasaun, depois ba komisaun verifikasaun hafoin maka halo aprovasaun, nune\u2019e bele hala\u2019o ona lansamentu iha tempu besik. SEKooP nia parte sei toma konta ba Munis\u00edpiu 8, Postu Administrativu 33 no suku 282, entaun kompa\u00f1a sira m\u00f3s tenke tuir suku ne\u2019eb\u00e9 iha,\u201d <\/em>deklarasaun SEKooP Elizario Ferreira ne\u2019eb\u00e9 publika iha Jorn\u00e1l Independente edisaun 14 Abril 2022.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir informasaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in sita iha publikasaun media nasional balun katak, orsamentu ne\u2019eb\u00e9 aloka ba implementasaun sesta bazika faze daruak hamutuk millaun $ 80, ne\u2019eb\u00e9 millaun $ 40 ba Sekretariu Estadu Kooperativa no millaun $ 40 ba Ministeriu Turizmu Komersiu Industria, ne\u2019e duni espera katak sei la akontese irregularidade iha prosesu ida ne\u2019e no parte hotu-hotu bele sente hetan benefisiu husi rekursu estadu nian. (**)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek Na\u2019in, Teodorico da Silva (Media Officer KSI) Pandemia Covid-19 hamosu impaktu negativu ne\u2019eb\u00e9 bo\u2019ot tebes ba ekonomia nasaun iha mundu, inklui Timor-Leste. Situasaun ne\u2019e obriga nasaun hotu hotu halo esforsu tomak, oins\u00e1 bele salva sira nia sidadaun liu husi implementa estadu emerjensia no serka sanitaria. Iha Timor-Leste, aliende implementa estadu emerjensia no serka sanitaria, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":9390,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-12883","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12883","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12883"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12883\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12884,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12883\/revisions\/12884"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9390"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12883"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12883"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12883"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}