{"id":12966,"date":"2022-05-14T12:39:17","date_gmt":"2022-05-14T03:39:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=12966"},"modified":"2022-05-14T12:39:19","modified_gmt":"2022-05-14T03:39:19","slug":"idea-kriativu-hakiak-karau-iha-ainaru-hatudu-juvinal-konsege-fo-serbisu-ba-ema-nain-37","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/05\/14\/idea-kriativu-hakiak-karau-iha-ainaru-hatudu-juvinal-konsege-fo-serbisu-ba-ema-nain-37\/","title":{"rendered":"Idea Kriativu Hakiak Karau Iha Ainaru-Hatudu, Juvinal Konsege F\u00f3 Serbisu Ba Ema na\u2019in 37"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Santina Lucia da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u201cSerbisu agrikultura, pekuaria ka haki\u2019ak karau ne\u2019e todan, maib\u00e9 ne\u2019e la\u2019os bareira, tanba s\u00e9 iha vontade hakarak duni serbisu ho fuan ho laran, mak loron ida sei hetan susesu. Rendimentu uituan mak sira hetan konsege reduz ona despeza uma laran, selu labarik sira nia eskola\u201d.<\/em> Juvinal<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Agrikultura nu\u2019udar set\u00f3r produtivu iha Timor-Leste, mais menus 80 % populasaun iha Timor-Leste depende ba agrikultura tuir sensus 2015 no relat\u00f3riu husi Oxfam iha Timor-Leste. Nune\u2019e Timor-Leste tama kategoria nasaun agrikultura, maske nune\u2019e rendimentu estadu nian maioria sedauk mai husi set\u00f3r agrikultura, no sei depende liu ba fundu petrol\u00edferu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ne\u2019e kontinua sai perguntas tanba sa to\u2019o ohin loron governu sedauk dezenvolve diak liu, hodi tau prioridade makaas iha set\u00f3r produtivu sira? hodi halakon depend\u00e9nsia ba fundu petrol\u00edferu &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Liuhusi atividade Media Tour ne\u2019ebe organiza husi Oxfam iha Timor-Leste serbisu ho Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa\u2019e (AJTL), jornalista Neon Metin hasoru malu ho joven millennial ho nia abilidade no kriativu, kontribui nia-an iha set\u00f3r agrikultura, maske hasoru dezafiu oioin, maib\u00e9 ne\u2019e la hamate nia esp\u00edritu atu kontinua nu\u2019udar hala\u2019o atividade haki\u2019ak karau no kuda modo.<\/p>\n\n\n\n<p>Joven ne\u2019e mak, Juvinal da Costa, idade 39 husi aldeia Ainaro-Quic, Suku Foho-Ailiku, Postu-Administrativu Hatu-Udu, Munisipiu Ainaro, Nia mak oan dahuluk, Alin mane 4 feto 2. Nivel Edukasaun, remata Sekund\u00e1ria iha tinan 2003. No la kontinua ba Universidade tanba ekonomia la sufisiente. Inan-Aman moris nu&#8217;udar vida agrikult\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-1024x683.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-12969\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-1024x683.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-768x512.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-630x420.jpeg 630w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-640x427.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1-681x454.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><strong><em>Grupu Haburas nia karau. [foto: Santy | 14.05.2022]<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Mask\u00e9 idade joven Juvinal ho nivel edukasaun Sekundaria de\u2019it, maib\u00e9 nia konsege halibur joven, katuas-ferik sira hodi serbisu hamutuk ho nia, kria grupu ho naran Haburas Foho-Ailiku, ne\u2019eb\u00e9 harii iha tinan 2019, to\u2019o ohin loron. Tau grupu naran Foho-Ailiku tanba area ida suku Foho-Ailiku ne&#8217;e mak atu haburas suku ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Inisiativa ne\u2019eb\u00e9 Juvinal iha hakarak haki\u2019ak karau, tanba haree ba vida agrikult\u00f3r no ekonomia ne\u2019eb\u00e9 lad\u00fan sufisiente ba fam\u00edlia ho kolega sira hotu. Tan ne\u2019e nia deside nia-an hala\u2019o atividade agrikultura no haki\u2019ak karau.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi nia grupu ida ne\u2019e, \u00a0dahuluk iha tinan 2006, halibur joven sira tau osan hamutuk kada ema ida $15.00 hodi hadia ema kbiit-laek sira nia uma, konsege halo uma lima. depois kontinua Ami fiar malu hodi harii grupu ne\u2019e ho naran habokur Karau, harii grupu ne\u2019e atu nune\u2019e sustenta ami nia ekonomia uma laran nian.\u201d\u00a0<\/em> Hateten Juvinal ba Neon Metin, iha Suku, Foho-Ailiku, Hatu-Udo, Ainaro, loron, Kuarta-Feira, 11\/5.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho inspirasaun ida ne\u2019e Juvinal hah\u00fa inisia nia grupu hamutuk 37 pessoas, hala\u2019o atividade Haki\u2019ak Karau iha Hatu-Udo. Membru 37 pessoas ne&#8217;e fahe ba kada ema ida petak-petak para aleinde kuda aihan, sira m\u00f3s bele kuda, Batar, fehuk, Aifarina hodi sustenta sira nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p>Moris ekonomia iha area rural, ne\u2019ebe fo susar ba ema barak atu hetan rendimentu ka dollar 1, fanun Juvinal nia neon, hodi halo buat netik, ne\u2019ebe belefo benef\u00edsiu ba nia uma laran, ba nia bainhira tur no hanoin deit, maibe la halo asaun, buat ida sei la mosu monu tun husi lalehan, Nune asaun importante atu hetan nia impaktu.<\/p>\n\n\n\n<p>Idea briliante husi Juvinal hodi hakiak karau, mehi ne\u2019ebe sai realidade, ba Neon Metin nia haktuir prosesu harii grupu ne\u2019e tanba nesesidade ekonomia familia, tinan barak familia sira sai vitima, susar uituan ba ekonomia, nune\u2019e halibur joven, katuas-ferik sira kria grupu ida atu haree ba area&nbsp; produtividade hanesan ortikultura, Pekuaria ka haki\u2019ak karau, atu nune\u2019e hetan netik rendimentu ruma ba familia.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cGrupu ne\u2019eb\u00e9 hau lidera, familia sira la hola parte iha funsionariu, mesak mai husi familia agrikult\u00f3r de\u2019it. tanba ne\u2019e mak hau hakarak harii grupu ne\u2019e atu dezenvolve set\u00f3r agrikultura ne\u2019eb\u00e9 mak iha tiha ona.\u201d<\/em> dehan, Juvinal.<\/p>\n\n\n\n<p>Susesu sira ne\u2019e eziste tan Juvinal haree hetan potensial no rede sosial sira mak familia Juvinal nia iha tiha ona. Ho hanoin katak, saida mak nia halo sei f\u00f3 kbiit ba nia kolega sira. Grupu Haburas Foho-Ailiku hah\u00fa ho atividade halo uma ba ema kbiit-laek sira, hafoin aumenta kuda modo, no haki\u2019ak karau.<\/p>\n\n\n\n<p>Sira hah\u00fa atividade ne\u2019e ho modal ema ida karau ida, momentu ne\u2019e ema na\u2019in 12 mak karau iha, seluk karau laiha sira serbisu de\u2019it, durante fulan neen f\u00f3 han karau, depois fa\u2019an ba folin $ 6000 sei fahe ba rua, karau na\u2019in hela ho $300 no $ 300 ba investe iha grupu.<\/p>\n\n\n\n<p>La fasil harii grupu kooperativa ho modal ne\u2019ebe kiik husi kada ema, presiza hasoru laloron boot no sakrifika buat balun, bainhira hakarak atinji mehi boot hodi hetan lukru nebe bele responde ba grupu nia hakarak, nune\u2019e sira deside hodi halo kr\u00e9ditu iha banku BNCTL, ho orsamentu $18.000, hofunan $2000 atu bele sustenta grupu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1024x683.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-12968\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-1024x683.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-768x512.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-630x420.jpeg 630w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-640x427.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM-681x454.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/WhatsApp-Image-2022-05-13-at-3.04.11-AM.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><strong><em>grupu sira fo han karau. [Foto: Santy | 13.05.2022]<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Karau iha 12 ho kustu basiku $5000, sira buka meius hodi halo proposta ba Ministeriu Komersiu Asuntuk Ekonomia (MAKE), konsege hetan apoiu $6000, nune\u2019e kusu sae ona ba $11.500. husu fundu ne\u2019ebe sira iha, durante tinan ida nia laran, konsege fahe $4000 ba nia membru sira, no kontinua halao sira atividade ho fundu $7000, no iha tinan ida nia laran sira konsege faan karau besik 60<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan NGO Redi Karau ba Moris Diak, fo apoiu fini ai-hn karau nian, sira kuda Lantoro no halo karau luhan hodi kesi iha laran, no konsege kuda iha to\u2019os laran ho 12 hekaters<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi nia atividade ne\u2019e s\u00f3 gastu de\u2019it ba sosa sementi, no m\u00f3s gastu ba kareta tula sasan, tanba ami nia atividade ne\u2019e ami uza de\u2019it meterial lok\u00e1l, tali-tahan, ai, ne\u2019eb\u00e9 mak ami iha rasik, ami nia gastu halo karau luhan ne\u2019e la to\u2019o $1000 dollar.\u201d<\/em> konfesa, Juvinal.<\/p>\n\n\n\n<p>Juvinal dehan Karau sira ne\u2019e dalaruma &nbsp;mak lori ba fa\u2019an no dalaruma m\u00f3s sira husi Metinaru Furak, Tailo Bebonuk sira mai rasik, Fa\u2019an karau ne\u2019e depende ba ninia todan no isin, s\u00e9&nbsp; karau ne\u2019e nia todan no isin 300 kilo, entaun hetan $ 810 dollar.<\/p>\n\n\n\n<p>Joven ne\u2019e, Aleinde serbisu haki\u2019ak karau, nia m\u00f3s halo serbisu seluk hanesan emprez\u00e1riu, no halo toos motiva maluk joven sira halo toos kuda modo.<\/p>\n\n\n\n<p>Juvinal realsa, iha tan ona planu, habokur karau, karau luhan hektares ida atu planu ba produsaun, tanba haree ba mai iha area sira nian ne&#8217;e foin mak hahu tinan ida, maib\u00e9 karau aman buka araska ona, entaun se tinan tolu ba leten buka karau aman la hetan ona, se ita la prepara agora.<\/p>\n\n\n\n<p>Juvinal subli\u00f1a serbisu iha set\u00f3r agrikultura, pekuaria ka haki\u2019ak karau mak laiha dezafiu ne\u2019e labele avansa, tanba serbisu ne\u2019e presija pasi\u00e9nsia ho vontade.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia reko\u00f1ese serbisu agrikultura, pekuaria ka haki\u2019ak karau ne\u2019e todan, maib\u00e9 ba Juvinal ne\u2019e la\u2019os bareira, tanba nia hanoin katak, s\u00e9 iha vontade hakarak duni serbisu ho fuan ho laran, mak loron ida sei hetan susesu. Juvinal ho nia kolega sira seidauk la\u2019o dook maib\u00e9 susesu iha sira oin ona, no sira brani kontinua foti risku. Rendimentu uituan mak sira hetan konsege reduz ona despeza uma laran, selu labarik sira nia eskola.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBa hau serbisu bele todan, mais ita nia mekanizmu serbisu mak Kuno (Ketingalan) tenki todan duni. Mais agora ne&#8217;e modernu uza trakt\u00f3r, rega de&#8217;it, du&#8217;ut mos la hamoos ona, entaun husu ba maluk sira mai hamutuk promove vida agrikultura hodi ba futuru. Tanba agrikultura importante tebes ba ita nia moris.\u201d<\/em> Hateten, Juvinal.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske nune\u2019e, Juvinal senti orgullu halao atividade ne&#8217;e, tanba hanesan joven ida motiva joven sira seluk no katuas sira oinsa atu buka osan, katuas no autoridade sira mos kontenti ho atividade ida ne&#8217;e. Kontinua nafatin atividade ne\u2019e sai boot liu tan iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>Juvinal nia mehi, ba futuru hakarak&nbsp; sai kompa\u00f1ia ne\u2019eb\u00e9 boot atu nune\u2019e membru sira ne\u2019eb\u00e9 serbisu iha laran ne\u2019e bele mai\u00f3ria ho salariu no m\u00f3s bele uza atribuitu farda hala\u2019o atividade serbisu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia m\u00f3s husu ba &nbsp;joven sira seluk, ita moris joven ne&#8217;e labele tara-an liu ba estadu, di&#8217;ak liu kria rasik serbisu ba ita nia-an, tanba agora moris ho agrikult\u00f3r ne&#8217;e baibain ema dehan, foer, serbisu ne&#8217;ebe todan. No agrikultura ne\u2019e importante tebes ba moris.<\/p>\n\n\n\n<p>Reportajen ne\u2019e realiza liuhusi Programa media Tour ne\u2019e realiza husi OXFAM Timor-Leste serbisu hamutuk ho Lafaek News no Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), no hetan finanseiru husi Governu Australia liuhusi projetu Governasaun ba Dezenvolvimentu (GfD).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Santina Lucia da Costa \u201cSerbisu agrikultura, pekuaria ka haki\u2019ak karau ne\u2019e todan, maib\u00e9 ne\u2019e la\u2019os bareira, tanba s\u00e9 iha vontade hakarak duni serbisu ho fuan ho laran, mak loron ida sei hetan susesu. Rendimentu uituan mak sira hetan konsege reduz ona despeza uma laran, selu labarik sira nia eskola\u201d. Juvinal Agrikultura nu\u2019udar set\u00f3r produtivu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12967,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-12966","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12966","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12966"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12966\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12970,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12966\/revisions\/12970"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12967"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12966"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12966"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12966"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}