{"id":1335,"date":"2019-10-22T01:12:56","date_gmt":"2019-10-22T01:12:56","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=1335"},"modified":"2019-10-22T03:15:22","modified_gmt":"2019-10-22T03:15:22","slug":"komunidade-covalima-duvida-ho-esperiensia-husi-empreza-timor-resources-pty-ltd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2019\/10\/22\/komunidade-covalima-duvida-ho-esperiensia-husi-empreza-timor-resources-pty-ltd\/","title":{"rendered":"Komunidade Covalima Duvida ho Esperiensia husi Empreza Timor Resources Pty Ltd"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>Reportajen Kontribuidor Zeka Nunes<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Asosiasaun Rede Covalima (ARC), Rede ba Rai (RBR) nomos Core Group transparency (CGT) hamosu inisiativa hodi organiza enkontru no diskusaun komunitaria ida iha loron 17 Outubru 2019 iha salaun Centro Comunidadde Covalima (CCC) hodi rona hosi membru komunidade sira nia preokupasaun oioin liga ho perfurasaun mina no gas rai maran nian mak sei akontese iha area Suai nian mak sei halo hosi empreza Timor Resources Pty Ltd.<\/p>\n<p>Kordenador RBR, Pedrito Vieira esplika katak tuir planu husi ANPM no Timor Resources, area perfurasaun sei akontese iha fatin tarjetu 5. Sira ne\u2019e mak hanesan \u201cKarau Prospect, Kumbili, Laisai, Lafaek nomos Rai Ketan prospect.\u201d Husi area 5 ne\u2019e sei afeta direita ba rai komunidade hamutuk hektar 5, ne\u2019e seidauk inklui ba loke dalan foun nomos armajem mina hekatre 6 iha suku Suai Loro. Husi rai ne\u2019ebe afetadu tuir observasaun katak rai sira ne\u2019e kategoria rai produtivu ba agrikultura, pekuaria, rai kultura (sadan lulik) nomos habitasaun komunitaria. Tamba ne\u2019e kordenador ne\u2019e enfazia ba empreza Timor Resources nomos Governu Timor-Leste atu halo analiza didiak konaba impaktu ambiental nomos impkatu sosiu ekonomiku molok hahu perfurasuan ida ne\u2019e.<\/p>\n<p><em>\u201cIta iha ona lei rai no lei lisensamentu ambiental, tamba ne\u2019e lei sira ne\u2019e sai baze fundamentu ba kompanhia ka governu atu kumpri. Bainhira governu hakarak foti rai ba utilidade publiku tenki liu husi konsultasaun publiku ida ne\u2019ebe efetivu nomos liu husi prosesu expropriasaun no indemnizasaun ne\u2019ebe justu tuir lei foun hatete. Laos uza nafatin dekretu lei nomos resolusaun konaba dollar 3 kada metru kuadradu. Sujere mos ba kompa\u00f1a tenki mai ho lisensamentu ambiental ho planu mitigasaun ba risku sira ne\u2019ebe forte, tamba extrasaun mina no gas sei hamosu impaktu ne\u2019ebe boot ba ambiente, hanesan degradasaun ba rai, kontaminasaun bee mos, poluisaun aar no sonoru (barulho) no oliu foer. Risku boot seluk mak hanesan mosu pembocoran iha pipa ka tanki gas, bele hamosu insendiu. Alein de ne\u2019e \u00a0gas bainhira kontamina ho aar bele hamate ema nomos animal sira iha minutu ida nia laran,\u201d Kordenador RBR ne\u2019e esplika.<\/em><\/p>\n<p>Husi diskusaun ida ne\u2019e mosu duvidas oi-oin husi Xefe Suku no komunidade sira konaba esperiensia empreza Timor Resources nian ne\u2019ebe foin harii maibe hetan kedas kontratu no fiar husi ANPM. Iha sesaun diskusaun, Xefe suku Camenasa Samuel Barros duvida makas ba Timor resources nia planu no esperiensia sira.<\/p>\n<p><em>\u201cHau lakohi istoria at sira uluk repete fali. Tamba ne\u2019e hau sujere makas ba ANPM no Timor Resources atu halo konsultasaun ne\u2019ebe diak no klean ho kominiadde hotu. Hodi nune\u2019e sira bele hatene didiak objetivu husi extrasaun idea ne\u2019e, inklui direitu no benefisiu saida mak sira sei hetan nomos risku sira ne\u2019ebe posibilidade boot atu hasoru. Hau hakarak hau nia komundiade mak deside tuir sira nia direitu la\u2019os mai ho resolusaun nomos lei hodi obriga nomos limita fali sira, hanesan kazu kompensasaun dollar 3 kada rai metru kuaradu husi Timor Gap iha tinan hirak liu ba,\u201d Xefe Suco Samuel expresa.<\/em><\/p>\n<p>Aleinde ne\u2019e, lider komuitaria ne\u2019e\u00a0 mos duvida ho esperiensia Timor Resources nian konaba mitigasaun ba risku sira husi ekstrasaun mina no gas refere.<\/p>\n<p><em>\u201cHau duvida no lafiar katak Timor Resources iha abilidade hodi antisipa, nomos\u00a0 bele resolve kazu sira hanesan lumpur Lapindo iha Sidoarjo Indonesia nian. Tamba sa iha termu da referensia husi ANPM no Timor Resources \u00a0la lahakerek risku boot sira hanesan ne\u2019e ho nia mitigasaun sira. Se kazu hanesan akontese, se los mak atu responsabiliza?,\u201d Samuel hato\u2019o nia dubida.<\/em><\/p>\n<p>Membru Komunidade, Filomena dos Reis, nudar komunidade nomos delegada iha suku Matai.\u00a0 Iha ninia intervensaun expresa ninia laran taridu no expetativa.<\/p>\n<p><em>\u201cHau nudar feto nomos nudar inan, se karik governu atu mai foti ami nia rai no hela fatin, \u00a0labele selu ami ho osan\u00a0 maibe kria deit kondisaun ida hanesan uma diak no seguru, nune\u2019e hau ho \u00a0familia sira bele hela hakmatek, inklui fasilita ho bee mos, besik eskola nomos merkadu,\u201d Filomena hato\u2019o.<\/em><\/p>\n<p>Iha diskusaun komunitaria ne\u2019e partisipa husi reprezentante komunidade husi suku 7 afetadu\u00a0 mak hanesan Suku Matai, Camensa, Labarai, Debos, Raimea, Beco no Belekasac hamutuk ema 36\u00a0 (feto 6 no mane 30 inklui ema ho defiensia nain 2). Objetivu husi diskusaun komunitaria ida ne\u2019e atu fahe esperiensia ba malu no diskute konaba efeitu potensial sira ne\u2019ebe sei mosu durante no depois extrasaun mina no gas ne\u2019e hala\u2019o.<\/p>\n<p>Kompanhia Timor resource PTY LTD nudar empreza privadu subsidiaria husi kompanhia Timor Resource Holding\u00a0 husi Australia ne\u2019ebe foin harii iha tinan 2016 no hetan kontratu husi Autoridade Nasional Petroleu no Minerais (ANPM) iha loron 7 Abril 2017 iha Hotel Novo Tuirsmu Dili. Husi kontratu ne\u2019e \u00a0fo fiar ba Timor resources hodi halo estudu seismiku 2D no perfurasaun mina no gas iha rai maran iha area Covalima, Ainaro, Manufahi no Bobonaro.<\/p>\n<p>Diskusaun komunitaria ida ne\u2019e hanesan diskusaun regular entre sosiedade sivil ho komunidade afetadu iha area mega projetu sira, ho objetivu atu fahe esperiensia ba malu nomos oinsa komunidade sira bele hatene sira nia direitu ho lolos no bele monitoriza, halo desizaun nomos involve ativu iha prosesu dezenvolvimentu sira iha sira nia suku ka aldeia.<\/p>\n<p>Editor: Ato Lekinawa Costa<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Kontribuidor Zeka Nunes Asosiasaun Rede Covalima (ARC), Rede ba Rai (RBR) nomos Core Group transparency (CGT) hamosu inisiativa hodi organiza enkontru no diskusaun komunitaria ida iha loron 17 Outubru 2019 iha salaun Centro Comunidadde Covalima (CCC) hodi rona hosi membru komunidade sira nia preokupasaun oioin liga ho perfurasaun mina no gas rai maran nian [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1336,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-1335","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1335","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1335"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1335\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1341,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1335\/revisions\/1341"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1336"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1335"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1335"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1335"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}