{"id":13498,"date":"2022-06-28T00:12:19","date_gmt":"2022-06-27T15:12:19","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=13498"},"modified":"2022-06-28T00:14:54","modified_gmt":"2022-06-27T15:14:54","slug":"lei-konaba-responsabilidade-prezidente-republika-deklaradu-nuudar-inkonstitusional-husi-tribunal-rekursu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/06\/28\/lei-konaba-responsabilidade-prezidente-republika-deklaradu-nuudar-inkonstitusional-husi-tribunal-rekursu\/","title":{"rendered":"Lei Konaba Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika, Deklaradu Nu\u2019udar Inkonstitusion\u00e1l Husi Tribunal Rekursu"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David da Costa Gusmao no Francisco Colo<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente da Republika (PR),\u00a0 Dr. Jose Manuel Ramos Horta hato&#8217;o mensajen\u00a0 ba Parlamentu Nasion\u00e1l (PN) no Povu Timor-Leste, konaba Lei Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika ho baze katak dekretu ne\u2019e deklaradu tiha ona nu\u2019udar inkonstitusion\u00e1l\u00e1l hosi Tribun\u00e1l Rekursu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u foin komunika ona ba Parlamentu Nasion\u00e1l, iha ha\u2019u-nia kapasidade hanesan Prezidente Republika, ha\u2019u-nia veto ba Dekretu Parlamentu Nasion\u00e1l No 63\/V, 16 Maiu 2022, Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika ho baze katak dekretu ne\u2019e deklaradu tiha ona nu\u2019udar inkonstitusion\u00e1l hosi Tribun\u00e1l Rekursu,&#8221;<\/em> dehan Prezidente Republika Jose Manuel Ramos iha komunikau Imprensa ne&#8217;ebe Neon Metin Asesu iha Pal\u00e1siu Prezidensi\u00e1l Nicolau Lobato,\u00a0 Segunda 27\/06.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir Dekretu Parlamentu Nasion\u00e1l ida-ne\u2019e, ho pedidu sujeitu ba revizaun preventiva ba ninia konstitusionalidade hosi Tribun\u00e1l Rekursu. Tribun\u00e1l deklara katak proposta lei ne\u2019e inkonstitusion\u00e1l\u00e1l iha nia desizaun ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3-sai iha loron 24 Ju\u00f1u 2022 (NUC No. 0061\/22.TRDIL).<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ho baze ba ninia inkonstitusion\u00e1lidade ha\u2019u veto tiha ona lei ne\u2019e, haktuir ba provizaun sira hosi paragrafu Artigu 85 (1) (c) no (e) no par\u00e1grafu 1 hosi Artigu 88 (1), (2) no (3) hosi Artigu 149 Konstituisaun Rep\u00fablika nian. Iha okaziaun ida-ne\u2019e, motivadu hosi knaar konsi\u00e9nsia Xefe Estadu nian, ne\u2019eb\u00e9 ezije katak ha\u2019u partilla ho Ita-Boot sira, iha maneira transparente no p\u00fablika. Ha\u2019u hakarak subli\u00f1a signifikadu hosi desizaun Tribun\u00e1l nian ne\u2019eb\u00e9 deklara tiha ona katak proposta lei ne\u2019e inkonstitusion\u00e1lal. Desizaun no razaun sira Tribun\u00e1l nian justifika tomak ezers\u00edsiu ba ha\u2019u-nia veto ba Dekretu Parlamentu Nasion\u00e1l No 63\/V, Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika,&#8221; <\/em>Hatete Ramos Horta.<\/p>\n\n\n\n<p>Estabelesimentu ba estatutu liabilidade krimin\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 foka de\u2019it ba Prezidente Rep\u00fablika, hodi husik hela orgaun soberania sira seluk hotu, no titular kargu pol\u00edtiku no pozisaun p\u00fabliku aas sira, sei sai nu\u2019udar afronta direta ba Konstituisaun, ne\u2019eb\u00e9 viola prins\u00edpiu separasaun poder, nu\u2019udar pil\u00e1r prinsip\u00e1l ba Estadu Direitu. Esforsu atu limita ezers\u00edsiu poder diskrision\u00e1riu sira hosi Prezidente sai nu\u2019udar subversaun ba fundasaun sira sistema semi-prezidensi\u00e1l nian, no sai nu\u2019udar violasaun momoos ida ba separasaun poder ne\u2019eb\u00e9 estipula iha artigu 69 KRDTL nian.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Tribun\u00e1l Rekursu konfirma ha\u2019u-nia komprensaun kona-ba Konstituisaun hodi hatete katak \u201cIha rejime semi-prezidensialista hanesan Timor-Leste nian, interpretasaun ida kona-ba artigu 95 (2) (k) KRDTL nian, ne\u2019eb\u00e9 permiti estabelesimentu lei ida kona-ba liabilidade krimin\u00e1l ba de\u2019it Prezidente Rep\u00fablika, hodi halakon tiha ona buat ne\u2019e ba Parlamentu no Governu, la tuir ona Konstituisaun no prins\u00edpiu sira ne\u2019eb\u00e9 konsagra iha laran. Dekretu Parlamentu Nasion\u00e1l No 63\/V, 16 Maiu 2022, ne\u2019eb\u00e9 refere ba Prezidente Rep\u00fablika ba promulgasaun hanesan Lei kona-ba Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika, sofre hosi inkonstitusionalidade form\u00e1l, ne\u2019eb\u00e9 deklara liuhosi meiu ida-ne\u2019e,\u201d<\/em> Ramos Esplika.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha andamentu lejislatura ida-idak, knaar Membru Parlamentu sira la\u2019\u00f3s de\u2019it atu aprova sa\u00edda maka lejizlatura hanoin karik bele sai lei ida. Liu-liu knaar ne\u2019eb\u00e9 sira asume tiha ona iha povu nia oin inklui uluk nana\u2019in responsabilidade ida, atu garante katak lei sira ne\u2019eb\u00e9 sira aprova ne\u2019e konsistente iha Konstituisaun. Sira tenke sempre tau iha neon objetivu fundament\u00e1l ida ne\u2019e, ne\u2019eb\u00e9 sira eleitu ba.<\/p>\n\n\n\n<p>Lei sira no ninia aprovasaun ne\u2019e, inevitavelmente, vinkuladu hosi orientasaun Artigu 69 KRDTL nian, ne\u2019eb\u00e9 hatete katak, \u201cOrgaun soberania sira, iha ninia relasaun ba malu no wainhira hala\u2019o knaar, tenke tuir prins\u00edpiu separasaun no interdepend\u00e9nsia kbiit nian ne\u2019eb\u00e9 iha Lei-Inan nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ba razaun sira-ne\u2019e, ha\u2019u hato\u2019o ha\u2019u-nia veto ho baze sira inkonstitusionalidade ba Dekretu Parlamentu Nasion\u00e1l No 63\/V no ha\u2019u husu tiha ona reformulasaun ba Dekretu ida-ne\u2019e, haktuir ba Desizaun, ne\u2019eb\u00e9 pronunsia inkonstitusionalidade ba provizaun ne\u2019eb\u00e9 hanesan ne\u2019e, hodi nune\u2019e kumpri ho provizaun sira hosi Artigu 149 (3) Konstituisaun Rep\u00fablika nian,&#8221;<\/em> Tenik Ramos.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune&#8217;e Xefe Estadu ne&#8217;e&nbsp; apela ba Membru Parlamentu Nasion\u00e1l sira, hanesan lejizlad\u00f3r atu respeita parametru sira konstitusionalmente, ne\u2019eb\u00e9 estabelese hosi Seksaun 69 KRDTL, bainhira de\u2019it sira aprova lei sira ne\u2019eb\u00e9 iha ligasaun ho orgaun soberania sira seluk Estadu nian.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa Gusmao no Francisco Colo Prezidente da Republika (PR),\u00a0 Dr. Jose Manuel Ramos Horta hato&#8217;o mensajen\u00a0 ba Parlamentu Nasion\u00e1l (PN) no Povu Timor-Leste, konaba Lei Responsabilidade Prezidente Rep\u00fablika ho baze katak dekretu ne\u2019e deklaradu tiha ona nu\u2019udar inkonstitusion\u00e1l\u00e1l hosi Tribun\u00e1l Rekursu. &#8220;Ha\u2019u foin komunika ona ba Parlamentu Nasion\u00e1l, iha ha\u2019u-nia kapasidade hanesan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13500,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-13498","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13498","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13498"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13498\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13502,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13498\/revisions\/13502"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13500"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13498"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13498"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13498"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}