{"id":13804,"date":"2022-07-22T10:16:33","date_gmt":"2022-07-22T01:16:33","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=13804"},"modified":"2022-07-22T10:16:36","modified_gmt":"2022-07-22T01:16:36","slug":"impaktu-ba-inundasaun-governo-halo-jestaun-urbana-no-infraestrutura-fizika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/07\/22\/impaktu-ba-inundasaun-governo-halo-jestaun-urbana-no-infraestrutura-fizika\/","title":{"rendered":"Impaktu Ba Inundasaun Governo Halo Jestaun Urbana no Infraestrutura Fizika"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Dezastre naturais ne\u2019eb\u00e9 akontese iha parte Kosta Sul hetan inundasaun makas ne\u2019eb\u00e9 akontese iha loron 29 to\u2019o 30 fulan Ju\u00f1u 2022 iha Munisipiu sira parte Kosta Sul nia, hetan estragus uma kain hamutuk 1.361 iha ne\u2019eb\u00e9 akontese iha Munisipiu Lautem, Viqueque, Manufahi, Manatutu, Ainaro no Covalima afeta dezastre naturais, tanba sira nia hela fatin hetan estraga husi inundasaun. Munisipiu Covalima rejista uma kain 250 hetan desastre inundasaun ka be\u2019e sa\u2019e iha Postu Suai Villa, Maukatar no Tilomar.&nbsp; Iha Munisipiu Viqueque hamutuk uma kain 554 no afeta ba ema nain 1,656 ne\u2019eb\u00e9 akontese iha Viqueque Villa, Uato-Lari no Uato-Karbau. \u201cManufahi 206, afetadu 1,014. Ainaro 3 maka afetadu, Baucau 11, Manatuto akontese iha Barique ho total familia 327 ho nia ema hamutuk 1,566. No iha Manusipiu Lautem\/Lospalos hetan 2 maka hetan afetadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte seluk, liga ba inundasaun iha parte Kosta Sul nia no iha tinan hirak liub\u00e1 mos akontese inundasaun bo\u2019ot ida ne\u2019eb\u00e9 akontese iha loron 3-4 fulan Abril tinan 2021 liub\u00e1, kuaje mota lolon sia maka loke aan no sobu rai iha Dili, hodi rezulta hoban uma lubuk ida iha Dili laran no hamate mos ema lubuk ida, hamate mos membru Pol\u00edsia Nasional Timor-Leste (PNTL) ida husi Batalliaun Ordem P\u00fablica (BOP) ne\u2019eb\u00e9 mota lori husi mota Maloa ba hetan fali iha Ai-Tarak Laran. Rezulta povu sira husi Ambeno kuaje nain 3 mate iha area mota Beduku, Comoro. Inundasaun ne\u2019e mos sobu rahun estrada p\u00fabliku balun hanesan estrada ida iha area Prai dos Coqueiros besik embaixada Japaun nia oin kotu total. Ita hare realidade sira ne\u2019e, maib\u00e9 mundu ohin loron mudansa klimatika iha ita nia nasaun Timor-Leste, mudansa klimatika ida ne\u2019eb\u00e9 lao tuir nia tempu no lao tuir mudansa mundu globalizasaun nian. Timor-Leste laos foin hetan indundasaun hanesan ne\u2019e, maib\u00e9 bebeik ona hetan inundasaun bo\u2019ot iha kapital Dili iha ne\u2019eb\u00e9 sempre akontese bebeik.<\/p>\n\n\n\n<p>Tinan 2013 liub\u00e1 ne\u2019e, Fundasaun Mahein (FM) hakerek ona relat\u00f3riu kona-b\u00e1 ameasa ohin loron no ba jerasaun foun hare husi prespetiva ambiental implika ba siguransa nasional. Kazu Timor-Leste nu\u2019udar ezemplu konkretu ida katak siguransa ambiental sai mos dezafiu ida ba dezenvovlimentu nasaun iha futuru. Iha ne\u2019eb\u00e9 tinan 2009 liub\u00e1, Prezidente Rep\u00fablika (PR), Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta aprezenta mos Timor-Leste ba ona iha <em>United Nations High-Level Event<\/em> kona-b\u00e1 mudansa klimatika iha <em>Nova Yorke,<\/em> argumenta katak <a href=\"http:\/\/www.fundasaunmahein.org\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/MNL_nu.-49_23042013_Polemika-Kilat-pdf3.pdf\">pubreza maka sai kauza primaria ba degradasaun ambiental iha Timor-Leste<\/a>, no sai mos kontributor maior ba vulnerabilidade mudansa klimatika nian. Realidade ba <a href=\"http:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2013\/04\/11\/fortifika-prevensaun-krime-ka-kombate-krime\/\">degradasaun ambiental iha Timor-Leste <\/a>husi fator oin-oin. Hanesan atetude komunidade ne\u2019eb\u00e9 la konserva ambiente.<\/p>\n\n\n\n<h5 class=\"wp-block-heading\">Iha lidun seluk, ita Timor-oan balu hahalok tesi ai no sunu rai arbiru, soe lixu arbiru no agrikultor subsistensia nu\u2019udar aktu ida ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 ameasa bo\u2019ot ba siguransa ambiente iha ita nia nasaun rasik. Maib\u00e9 <a href=\"http:\/\/www.fundasaunmahein.org\/wp-content\/uploads\/2013\/04\/MNL_no-47-11042013_PrevensaunKrime1.pdf\">wainhira la iha atensaun ba ambiente iha Timor-Leste bele hamosu impaktu sira hanesan inundasaun iha tempu udan, bee-maran iha bailoron naruk, komunidade sira lakon rai agrikultura ne\u2019eb\u00e9 produtivu, seguransa ai-han la seguru no seluk tan<\/a>. Wainhira ita hetan krize ba ai-han afeita ona individual maka sei habelar sai hanesan ameasa seguransa iha seitor ekonomia mos no ba sa\u00fade komunidade nian no ikus maka haboot hodi sai f\u00f3 risku ba ameasa seguransa komunidade nian. Iha ne\u2019e Hakerek Nain nia observasaun katak iha problema bo\u2019ot liu maka ema barak halo konstrusaun sein lao tuir regras, no la halo kontrola kualidade halo uma, drenajen sira la halo <strong>diak no ida ne\u2019e maka bele hetan vulnerabilidade ba inundasaun. Iha ne\u2019e Hakerek Nain hakarak husu ba Governu oinsa maka halo lei regulamentu ruma kona-ba konstrusaun sivil no oinsa maka harii uma nian ho lolos, lao tuir deze\u00f1u ema Arsitektura nian?<\/strong><\/h5>\n\n\n\n<p>Ita hare, lixu fatin sira no sistema koleksaun lixu la sufisiente. Lixu fatin mos la kontrola ho diak, lixu sempre fakar iha dalan, no labarik no animal sira bele tama fasil. Ema servisu ba koleksaun lixu mos enfrenta risku lor-loron tanba Estadu la fornese ekipamentu protesaun pesoal ne\u2019eb\u00e9 adekuadu. Ida fali mos maka Governu seidauk halo kampanha hodi sosializa no hanorin importansia jestaun foer ba komunidade sira, liu-liu liga ho protesaun kontra dezastre naturais no moras oi-oin. Ida nee kontribui ba mentalidade iha komunidade barak maka soe lixu arbiru no la hanoin kona-b\u00e1 konsekuensia wainhira lixu halo drenajen la lao. Konsekuensia husi falta regras konstrusaun maka komunidade barak halo uma iha mota ninin sira, tasi ibun sira. Kapital Dili besik foho ninin sira ita hare komunidade hola rai, depois halo uma iha foho lolon nian ne\u2019e mos barak los.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ne\u2019e hatudu katak se jestaun urbana la diak, maka hamosu mos kontribuisaun ba indundasaun. Wainhira udan bo\u2019ot tun, kapital Dili sai hetok at liu tan, tanba jestaun halo uma ladiak. Ita halo komparasaun ho nasaun seluk, halo jestaun urbana halo diak duni, f\u00f3 dalan ba kanu bee foer soe fatin diak. Oinsa maka bele minimiza nia impaktu husu ba komunidade sira hotu katak, atu hadok an husi kona-b\u00e1 inundasaun iha udan bo\u2019ot. Ne\u2019e maka, presiza regras ne\u2019eb\u00e9 asegura katak komunidade tenke halo uma dok husi mota ibun, tasi ibun labele halo uma iha foho lolon, no uma sira tenke halo tuir standar minimum. Presiza asaun boot husi Governu rasik atu hadiak drenajen no mota dalan iha sidade laran tomak, inklui haree ba jestaun lixu ne\u2019eb\u00e9 sempre f\u00f3 impaktu ba drenajen sira ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ikus liu, taka maka halo rekomendasaun ba Governu Timor-Leste falta halo jestaun urbanu no infraestrutura fisika iha kapital Dili, no mos iha area urbana iha Munisipiu sira seluk maka bele kontinua hetan nafatin hetan inundasaun. Husu ba Governu atu aprova no implementa lei regula konstrusaun hari uma nian, kria planu ba hadiak drenajen iha Dili laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu husu mos ba Ministeriu Administrasaun Estatalne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 sai iha media nasional sira katak atu hari uma rihun lima. No bainhira maka atuMinisteriu Administrasaun Estatal atual <em>Ministro da Administra\u00e7\u00e3o Estatal,<\/em> Miguel Pereira de Carvalho atu implementa ona planu hari uma rihun lima iha bairo foun ne\u2019eb\u00e9 identifikadu ona iha parte area Hera nian no parte ba Tibar nian ba vitima dezastre naturais, iha Munisipiu Dili.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>*(Hakerek Na\u2019in: <\/strong><em>Alumni<\/em> Universidade da Paz-(UNPAZ), <em>Faculdade de Direito <\/em>no <em>Institutu Superior Cristal-Departemento Sociologia no<\/em> Ativista. Artigo ida ne\u2019e larepresenta institusaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in haknar ba, maib\u00e9 idea no argumentu sira ne\u2019eb\u00e9 lekar iha artigu ne\u2019e nudar opini\u00e3o peso\u00e1l. Iha sujestaun ruma bele haruka iha telefone +67077291406 ou <em>e-mail: <\/em><a href=\"mailto:moisesvicente59@yahoo.com\">moisesvicente59@yahoo.com<\/a>)\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente Dezastre naturais ne\u2019eb\u00e9 akontese iha parte Kosta Sul hetan inundasaun makas ne\u2019eb\u00e9 akontese iha loron 29 to\u2019o 30 fulan Ju\u00f1u 2022 iha Munisipiu sira parte Kosta Sul nia, hetan estragus uma kain hamutuk 1.361 iha ne\u2019eb\u00e9 akontese iha Munisipiu Lautem, Viqueque, Manufahi, Manatutu, Ainaro no Covalima afeta dezastre naturais, tanba sira [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13375,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-13804","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13804","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13804"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13804\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13805,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13804\/revisions\/13805"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13804"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13804"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13804"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}