{"id":14339,"date":"2022-11-28T22:52:18","date_gmt":"2022-11-28T13:52:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14339"},"modified":"2022-11-28T22:52:21","modified_gmt":"2022-11-28T13:52:21","slug":"ema-ho-defisiensia-psikososial-bele-vota-iha-eleisaun-adtl-diskriminasaun-sei-mosu-iha-tempu-eleisaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/11\/28\/ema-ho-defisiensia-psikososial-bele-vota-iha-eleisaun-adtl-diskriminasaun-sei-mosu-iha-tempu-eleisaun\/","title":{"rendered":"Ema ho Defisiensia Psikososial Bele Vota Iha Eleisaun? ADTL: Diskriminasaun Sei Mosu Iha Tempu Eleisaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Hakerek na\u2019in Citizen Journalist Juvinal Cabral<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u201cLei la fo limitasaun tan ne\u2019e ba se de\u2019it mak iha ona kartaun eleitoral, sira iha direitu hodi ezerse sira nia direitu ba vota, maib\u00e9 hanesan maluk defisiensia mental ho agresivu tenke komprende no sira nia situasaun sa\u00fade no rekoperadu tiha hafoin bele tuir eleisaun\u201d. STAE<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Diskriminasaun no obstaklu kontinua akontese ba maluk ho defisiensia tantu fiziku, intelektual no sensoria, sidadaun inklui instituisaun sira importante nebe serbisu ba serbi publiku, sedauk halo funsaun nebe sensivel ba maluk ho defisiensia sira, liu-liu iha eleisaun sira nebe akontese kada tinan 5.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Konstituisaun RDTL artigu 16 koalia konaba Unversalidade no Igualdade, katak labele halo diskriminasaun ba ema hotu tanba nia kulit, rasa, etniku, reliziun, suku, ema ho defisiensia fiziku ou mental, tanba sidadaun hotu hanesan iha lei nia okos, nune artigu 21 mos esplika espesialmente ba ema ho defisiensia iha direitu hanesan.<\/p>\n\n\n\n<p>Hare ba realidade iha eleisaun nebe\u2019e sempre akontese, sei mosu nafatin diskriminasaun no la sensivel ba maluk ho defisiensia sira, hodi partisipa ho diak iha eleisaun tanba hasoru obstaklu oin-oin, nune\u2019e sira nafatin sai grupu vulneravel durante partisipa iha eleisaun prezidensial no parlamentar. Stigma kontinua mosu no esklui maluk ho defisiensia intelektual ou mental hodi fo sira nia votus.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekipa jornalista sidadaun (Citizen Journalists_sigal English) iha entrevista ho difisiensia psikososial rekoperadu, Apolinario Soares de Deus, husi Mun\u00edsipiu Ermera hatete, nia hetan moras psikososial iha tinan 2004 to\u2019o agora, maske agora ne\u2019e nia livre husi moras ne\u2019e, maib\u00e9 sei konsumu nafatin ai-moruk no moras ne\u2019eb\u00e9 nia hetan provoka liu mak husi familia no sosiedade sira, ne\u2019eb\u00e9 sempre uza lia fuan ne\u2019eb\u00e9 la merese. \u201cHa\u2019u moras fam\u00edlia la interese maib\u00e9 interese ba ha\u2019u nia di\u2019ak ne\u2019eb\u00e9 mak halo ona ba fam\u00edlia, antes ha\u2019u livre husi moras m\u00f3s mai duni fatin (PRADET) ida ne\u2019e\u201d, dehan Apolinario.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDiskriminasaun mai ha\u2019u hah\u00fa husi kedas halo kartaun eleitoral ema dehan ba ha\u2019u oin hanesan imi ne\u2019e la presiza halo kartaun atu vota, maske liafuan ne\u2019e ha\u2019u rona maib\u00e9 lakoi halo asaun hasoru\u201d,<\/em> Apolinario konta.<\/p>\n\n\n\n<p>Apolinario haktuir bainhira rekupera tiha, nia rasik hasoru Diretor Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), husu servisu volunt\u00e1riu iha edefisiu refere. Iha ADTL nia aprende liu konaba terminolija ne\u2019eb\u00e9 uja ba maluk defisiensia sira, iha ne\u2019eb\u00e1 nia bele koko hakbesik ona ba ema seluk, atu ko\u2019alia ho durasaun ne\u2019eb\u00e9 mak kleur.<\/p>\n\n\n\n<p>Apolinario husu ba fam\u00edlia no kolega sira atu labele halo diskriminasaun ba nia, ho bolu nia naran uza terminolojia ne\u2019eb\u00e9 la merese. Aleinde ne\u2019e nia husu mos ba governu atu prepara fatin dignu ba ema ho difisiensi sira, no tau rampa iha fatin votasaun ba ema hodifisente f\u00edziku, no tenki uza mos letra braile iha sentru votasaun hotu, nune\u2019e ema ho difisiente matan bele hili tuir sira nia hakarak.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan difisi\u00e9nia psikososial ne\u2019eb\u00e9 rekoperadu iha Psychosocial Recovery And Development In East Timor (PRADET), Maria auxiliadora Soares Pinto (27) hosi Munisipiu Baucau, Postu Administrativu Baucau, Suku Bahu, nia deklara durante nia sofre moras mental ka sa\u00fade mental, antes ba eleisaun nia inan mak akompa\u00f1a nia maib\u00e9 agora nia rekorepa no bele vota mesak ona.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cMaske ha\u2019u kondisaun sa\u00fade mental maib\u00e9 inan nia kbiit no laran luak ajuda ha\u2019u lori ba tuir eleisaun presidensi\u00e1l 2017 no foin lalais iha eleisaun presidensi\u00e1l 2022 ne\u2019e ha\u2019u rekupera ona, ho nune\u2019e ha\u2019u bele la\u2019o mesak ba tuir eleisaun,\u201d<\/em> Maria konta iha edifisiu PRADET, Manleu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan bainhira sei moras iha nia fam\u00edlia, belun no vizi\u00f1u sira goza nia ho liafuan bulak no beik. Liafuan ne\u2019e soke tebes nia, maib\u00e9 hafoin rekopera nia koko kontrola nia emosaun hodi la halo asaun hasoru.<\/p>\n\n\n\n<p>Maria Auxiliadora husu ba governu atu prepara kondisaun di\u2019ak ba ema ho defisiensia, hodi sira partisipa m\u00e1ksimu iha eleisaun. Governu presiza tau rampa ba maluk defisiensia ain hodi asesu ba votasaun, no m\u00f3s ba EhD matan presiza letra brail, tanba dala barak familia sira akompa\u00f1a ba vota, ida ne\u2019e la iha ona segredu no sira nia votu dala ruma la tuir sira nia hakarak.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte sorin Team Leader ba Programa Asist\u00e9nsia Moras Mental&nbsp; (PAMM), Nicolau Vicente Soares, dehan partisipasaun ema ho defisiensia iha eleisaun menus tebes, razaun tanba atendimentu husi fam\u00edlia no komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 tulun lori sira ba sentru votasaun la iha.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha koment\u00e1riu balun husi komunidade bainhira ami halo follow-up no m\u00f3s iha sentru reabilitasaun, bainhira ami husu direita no dada lia ba sira nia patisipasaun iha eleisaun sei menus teb-tebes. Razaun husi menus ne\u2019e tanba sira hasoru dezafiu atendementu husi ema ne\u2019eb\u00e9 besik, hanesan sira nia fam\u00edlia rasik, maun-alin ho komunidade ka vizi\u00f1u sira oins\u00e1 bele apoiu, tulun sira atu bele ba halo votasaun,\u201d<\/em> dehan Nicolau.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Lei KRDTL f\u00f3 dalan hela sidadaun hotu-hotu mezmu kondisaun oi-oin ein termus difisiensia ment\u00e1l maib\u00e9 nia la lakon ninia direitu ba partisipa iha eleisaun. Maib\u00e9 dezafiu sira maka menus suporta husi komunidade no fam\u00edlia sira. <em>\u201cObservasaun ami nian ba iha terenu m\u00f3s hatudu nune\u2019e, primeiru fam\u00edlia sira la dun tau import\u00e1nsia ba sira atu tuir votasaun, ne\u2019e mos deskriminasaun, mosu ona stigma ba sira.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dadus ne\u2019ebe Jornalista sidadani (Citizen Journalist) hetan hatudu katak iha maluk ho defisiensia saude mental hamutuk 21 ne\u2019ebe hela iha sentru reabilitasaun, husi numeru ne\u2019e iha ema nain 7 (feto 4, mane 3) mak partisipa iha eleisaun prezidensial hodi ezerse sira nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir relatoriu husi Programa Asist\u00e9nsia Moras Mental katak obstaklu nebe maluk sira ho sa\u00fade mental sira hasoru maka familia fo limitasaun ba ema ho defisi\u00e9nsia psikosial partisipa iha loron votasaun, tanba tauk sai risku ba ema seluk iha loron votasaun, balun laiha konnesementu oins\u00e1 bele apoiu sira hodi lori ba sentru votasaun, obstaklu seluk mak kartaun eleitor\u00e1l ba maluk sira ho mora sa\u00fade mental maioria la iha, nune sira labele ezerse sira nia direitu, inklui hetan subsidiu<\/p>\n\n\n\n<p>Akresenta tuir baze de dadus ne\u2019eb\u00e9 PRADET halo atendimentu no asist\u00e9nsia sosial, tuir tarjetu munis\u00edpiu tuir sensus mak, iha 34 mil i tal ba ema ho difisiensia jeral, no 3% ba ema ho moras difisiensia ment\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Alem ida ne\u2019e, PRADET halo sosializasaun no sensibiliza ba autoridade lokal, polisia no joven sira atu komprende konab\u00e1 saida mak moras ment\u00e1l. Iha stigma no diskriminasaun ne\u2019e akontese iha komunidade, tanba de\u2019it ita nia ko\u00f1esimentu menus. Difisiensia ment\u00e1l wainhira kanta mesak-mesak, tolok ne\u2019e tanba iha sintomas balun, sintomas ment\u00e1l nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha kolaborasaun ne\u2019e autoridade lokal mos mete iha parte sensibilizasaun sira, husi PRADET fasilita halo karta rekomendasaun ba iha Secretariado T\u00e9cnico da Administra\u00e7\u00e3o Eleitoral (STAE) atu bele fasilita sira nia kartaun eleitoral.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, Diretor ezekutivu Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), Cezario da Silva hato\u2019o observasaun ne\u2019eb\u00e9 sira halo, ema&nbsp; ho defisiensia maioria mak tuir eleisaun, tanba enkoraja husi autoridade komunit\u00e1riu&nbsp; no partido politiku sira, maske impedimentu oi-oin maib\u00e9 ema ho difisi\u00e9ns esforsu sira nia aan hodi la\u2019o ba ezerse sira nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretor ne&#8217;e hateten, iha lei eleisaun prezidensial ema ho defisiensia psikososial agresivu, la bele tuir eleisaun, maib\u00e9 iha lei eleisaun jeral autoriza ema ho defisiensia sa\u00fade rekuperadu bele tuir vota. Ema ho defisiensia psikososial (mental) ne\u2019eb\u00e9 iha hela tratamentu nia laran, bele vota iha eleisaun parlamentar tanba lei fo dalan, no se de&#8217;it mak iha kartaun eleitoral nia iha direitu atu tuir, importante mak familia ka ema ruma ne\u2019eb\u00e9 fasilita ba vota.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, bareira iha sentru votasaun barak liu la asesivel, impede ba ema ho defisiensia fiziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Aleinde ne&#8217;e m\u00f3s bareira komunikasaun ba ema ho defisiensia matan oins\u00e1 bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.<\/p>\n\n\n\n<p>Ein termus la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun,&nbsp; ne&#8217;e hanesan diskriminasaun, dala ruma m\u00f3s sosiedade nia persepsaun ba maluk defisiensia nia partisipasaun iha eleisaun atu halo saida, stigma sira ne&#8217;e mak dala barak akontese ba defisiensia.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;\u201cAmi nia difikuladade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no n\u00fameru 25.000 mak idade produtivu bele vota, maib\u00e9 ami seidauk iha observasaun dadus espesifiku ema ho defisiensia na&#8217;in hira mak vota\u201d, dehan Cezario.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretor aumenta, ema ho defisiensia psikososial barak mak la iha kartaun eleitoral, agora dadaun ne\u2019e ADTL koopera ho Minist\u00e9riu Justisa inklui m\u00f3s STAE, atu asegura tratamentu ba ema ho defisiensia hodi bele hetan kartaun. Problema ne\u2019e prosesu naruk oi-tuan, hodi trata ba dokumentu ne\u2019e, ezemplu atu hatudu nia sertidaun batizmu maib\u00e9 ema ida ho nia problema psikososial husi ki&#8217;k kedas, balun la iha inan-aman oins\u00e1 sira iha dokumentu refere.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante ne&#8217;e m\u00f3s parte ADTL enkoraza defisiensia psikososial nia familia, inan-aman atu ajuda lori sira ba halo kartaun elaitoral, hodi bele ezerse sira nia direitu hanesan sidadaun Timoroan ida. ADTL rekomenda mos ba sosiedade sira atu asegura hodi keta halo deskriminasaun, fo estigma ba ema ho defisiensia atu nune\u2019e sira la bele esklui sira nia aan hodi hola parte m\u00f3s iha sosiedade.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, Director Jeral STAE, Acilino Manuel Branco hateten katak, STAE hanesan servisu aut\u00f3nomu ne\u2019eb\u00e9 iha Ministeiro nia okos, hodi apoiu no organiza prosesu eleitor\u00e1l referidu iha Timor-Leste. Eleitor\u00e1l ne\u2019e hanesan prosesu ida ne\u2019eb\u00e9 inkluzaun katak, tau oportunidade ba ema hotu-hotu hanesan, tantu feto ka mane no ema ho difisiensia, no la hare ba klase, ka kondisaun ema balun nian no la haree ba aspetu seluk, tanba la halo komparasaun ba eletor ida ba eleitor seluk.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"781\" height=\"586\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-14341\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE.jpg 781w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Acilino-Manuel-Branco-DG-STAE-681x511.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 781px) 100vw, 781px\" \/><figcaption>Acilino Manuel Branco, Diretor Jeral STAE. [Foto: Juvinal | 28.11.2022]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Tanba iha konseitu eleitor\u00e1l katak ema hotu-hotu iha direitu hanesan, maib\u00e9 oinsa bele garante partisipasaun ema ida nian, tenke tuir tratamentu ne\u2019eb\u00e9 mak justu ho forma ida liu hosi edukasaun sivika, liu hosi dukasaun eleitor\u00e1l hodi sensibiliza no eduka ita nia eleitor sira hodi oins\u00e1 bele ezerse sira nia direitu no dever hanesan sidadaun Timor-Leste, maib\u00e9 oins\u00e1 m\u00f3s bele garantia partisipasaun eleitor sira nian, tenke iha konsensia ba ita nia aan rasik, dehan Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p>Defisiente tilun, defisiente matan, defisiente ain, defisiente mental, sira nia prosesu eleitor\u00e1l liu-liu iha sistema liga ho lei eleisaun, no sira iha direitu atu ezerse sira nia direitu hansan mos sidadaun ida, sira dala barak hetan akompa\u00f1amentu hosi familia sira hodi akompa\u00f1a to\u2019o sentru votasaun no tama ba kabina laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Lei la fo limitasaun tan ne\u2019e ba se de\u2019it mak iha ona kartaun eleitoral, sira iha direitu hodi ezerse sira nia direitu ba vota, maib\u00e9 hanesan maluk defisiensia mental ho agresivu tenke komprende no sira nia situasaun sa\u00fade no rekoperadu tiha hafoin bele tuir eleisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Diretor ne\u2019e dehan, prosesaun ba oin atu garante di\u2019ak liu tan maluk sira ho defisiente nia direitu de votu direta,&nbsp; no intermediariu no ema ruma f\u00f3 asistensia.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba oin STAE sei esforu hodi identifika iha suku to\u2019o n\u00edvel nasional ho difisiente hira, no tipu difisi\u00e9nsia ne\u2019e rasik, no esforsu atu nune\u2019e aban bairua ema ho difisiensia sira vota sein hetan akompa\u00f1amentu hosi ema seluk. Futuru atu garante difikuldade sira ne\u2019eb\u00e9 ema ho defisiensia hasoru, la bele garante de\u2019it ba STAE no CNE presija parte hotu tenki esforsu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi mos komesa iha hanoin ona oinsa bele rezolve asuntu sira hanesan ne\u2019e, ami tenke halo koperasaun ho organizasaun balun ne\u2019e relasiona ho ema ho defisiensia hanesan Ra\u2019es Hadomi Timor oan (RHTO) no ADTL hodi aselera no verifika lais dadus ema ho difisiensia iha Timor-Leste. Tanba Eleisaun Parlamentar nian mos besik ona, fiar katak iha futuru asuntu sira ne\u2019eb\u00e9 relasiona ho eleisaun bele la\u2019o ho di\u2019ak,\u201d<\/em> Acilino nia esperansa.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek na\u2019in Citizen Journalist Juvinal Cabral \u201cLei la fo limitasaun tan ne\u2019e ba se de\u2019it mak iha ona kartaun eleitoral, sira iha direitu hodi ezerse sira nia direitu ba vota, maib\u00e9 hanesan maluk defisiensia mental ho agresivu tenke komprende no sira nia situasaun sa\u00fade no rekoperadu tiha hafoin bele tuir eleisaun\u201d. STAE Diskriminasaun no obstaklu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14340,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-14339","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14339","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14339"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14339\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14342,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14339\/revisions\/14342"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14340"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14339"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14339"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14339"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}