{"id":14436,"date":"2022-12-10T00:26:55","date_gmt":"2022-12-09T15:26:55","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14436"},"modified":"2022-12-10T00:26:56","modified_gmt":"2022-12-09T15:26:56","slug":"politika-publika-estadu-nian-ba-prevensaun-no-kombate-korrupsaun-iha-timor-leste-oportunidade-no-dezafiu-sira","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/12\/10\/politika-publika-estadu-nian-ba-prevensaun-no-kombate-korrupsaun-iha-timor-leste-oportunidade-no-dezafiu-sira\/","title":{"rendered":"Politika Publika Estadu nian Ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun Iha Timor-Leste: Oportunidade no Dezafiu Sira"},"content":{"rendered":"\n<p>Hakerek nain Membru Juradu RENETIL Sagahalilelon<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Introdusaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha pre\u00e1mbulu Lei n\u00ba7\/2020, kona ba Medidas de Preven\u00e7\u00e3o e Combate a Corrup\u00e7\u00e3o, <strong>KORRUPSAUN <\/strong>definidu nu\u2019udar <strong><em>fen\u00f3menu a\u2019at-boot ida, ne\u2019eb\u00e9 fila ulun-tun-ain-s\u00e1e valor sira fundament\u00e1l vida nian, no mos valor fundament\u00e1l &nbsp;sosiedade nian. Korrupsaun halo-lahuk aliserse Estadu Direitu Demokr\u00e1tiku, hamosu distribuisaun rikeza nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 la justu, fahe sosiedade, no tau sosiedade iha konflitu.&nbsp; <\/em><\/strong><strong><em>Iha lia-fuan ida, korrupsaun halo atentadu hasoru justisa no armon\u00eda sosi\u00e1l. <\/em><\/strong>Tamba ne\u2019e, presiza prevene no kombate.<\/p>\n\n\n\n<p>Sasukat ida kona-ba persesaun magnitude korrupsaun iha nasaun ida, maka Indise Persesaun Korrupsaun (IPK), ho lian Ingl\u00e9s, CPI (Corruption Perception Index), ne\u2019eb\u00e9 organizasaun Transparency International publ\u00edka tinan-tinan. Timor-Leste ninia IPK tinan 2022, seidauk publikadu, maib\u00e9 iha tinan 2021 hatudu pontusaun 41 husi 100<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>. Iha IPK, pontuasaun zero signifika ema nia persesaun kona-ba korrupsaun iha set\u00f3r p\u00fabliku (administrasaun p\u00fablika) a\u2019as teb-tebes, no pontuasaun 100 signifika persesaun katak korrupsaun la iha. Timor-Leste ninia IPK hatu\u2019ur iha ranking 82 husi nasaun 180<a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>. Hanesan bele haree iha gr\u00e1fiku tuir mai, iha tinan sanulu-ikus, Timor-Leste mellhora pontasaun maizoumenus 10.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>Fig.1. Gr\u00e1fiku Timor-Leste ninia IPK 2012-2021<a href=\"#_ftn1\"><strong>[1]<\/strong><\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"976\" height=\"575\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image-.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-14437\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image-.jpg 976w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image--300x177.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image--768x452.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image--713x420.jpg 713w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image--640x377.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/Image--681x400.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 976px) 100vw, 976px\" \/><\/figure>\n\n\n\n[1] <em>Hato\u2019o iha Konfer\u00e9nsia Nasion\u00e1l hodi Komemora Loron Mundi\u00e1l Anti-Korrupsaun, 9 Dezembru 2022. <\/em><em>Husi Dr Rui Maria de Ara\u00fajo.<\/em><\/p>\n\n\n\n[1] <a href=\"https:\/\/www.transparency.org\/en\/cpi\/2021\/index\/tls\">https:\/\/www.transparency.org\/en\/cpi\/2021\/index\/tls<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n[1] Idem.<\/p>\n\n\n\n[1] <a href=\"https:\/\/tradingeconomics.com\/east-timor\/corruption-index\">https:\/\/tradingeconomics.com\/east-timor\/corruption-index<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p>IKP ne\u2019e mos koloka Timor-Leste iha pozisaun di\u2019ak liu paiz balun iha rejiaun azia pasifiku, hanesan Indon\u00e9sia (IPK 38), Camboja (IPK 21), Mong\u00f3lia (IPK 35), Myanmar (IPK 28), Nepal (IPK 33), maizoumenus hanesan ho China (IPK 42) ka Vanuatu (IPK 43), no sei do\u2019ok loos husi Nova Zel\u00e1ndia (IPK 88), Singapura (IPK 85), Australia (IPK 77) ka Hong Kong (IPK 77), no Bhutan (IPK 68)<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>. Iha sorin seluk, kompara ho paiz CPLP sira (Comunidade de Paises de Lingua Portuguesa) Timor-Leste ninia IPK di\u2019ak liu Angola (IPK 29), Guin\u00e9 Bissau (IPK 21), no Guin\u00e9 Equatorial (IKP 17), maib\u00e9 sei ki\u2019ik-liu kompara ho S\u00e3o Tom\u00e9 e Pr\u00edncipe (IPK 45), Cabo Verde (IPK 58), no Portugal (IPK 62)<a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Sa ida maka Timor-Leste bele no tenki halo-tan, atu mellora liu ninia IPK? Politika P\u00fablika sa ida maka Estadu define ona hodi bele prevene no kombate korrupsaun? Oportunidade no dezafiu sa ida maka Timor-Leste enfrenta iha esforsu ba prevensaun no kombate ba korrupsaun?<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Politika P\u00fablika ba Prevensaun no Kombate Korrupsaun iha Timor-Leste<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha n\u00edvel internasional, politika p\u00fablika ida importante tebes ba prevensaun no kombate korrupsaun, ne\u2019eb\u00e9 sai m\u00f3s refer\u00e9nsia ba nasaun sira hotu maka Kovensaun Nasoens Unidas hasoru Korrupsaun (UN Convention Against Corruption-UNCAC). Timor-Leste assina UNCAC iha tinan 2003, liu tiha tinan 5 maka foin ratifica (2008)<a href=\"#_ftn3\">[3]<\/a> no liu tiha tan tinan 17, maka foin aprova no promulga Lei n\u00ba7\/2020, kona ba Medidas de Preven\u00e7\u00e3o e Combate a Corrup\u00e7\u00e3o. Hanesan lei ne\u2019e rasik ninia t\u00edtulu hatudu, <strong>politika p\u00fablika ne\u2019eb\u00e9 Estadu Timor-Leste adopta hodi bele prevene no kombate korrupsaun, inkluidu ka plasmadu ona iha Lei n\u00ba7\/2020.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lei n\u00ba7\/2020, iha 115 artigus organizadu iha Titulus &amp; Kap\u00edtulus. <strong>Medidas preventivas<\/strong> sira organizadu iha T\u00edtulu Segundu, iha Kap\u00edtulu rua, no artigu hamutuk 57 (artigu 2 to\u2019o artigu 58). Medida preventiva hirak ne\u2019e salienta maka\u2019as, iha sorin ida, <em>medidas jerais prevensaun<\/em>, ne\u2019eb\u00e9 fokaliza iha \u00e1rea bo\u2019ot 4: (a) set\u00f3r p\u00fabliku\/administrasun p\u00fablika; (b) partidus politikus; (3) set\u00f3r judisi\u00e1riu; (4) set\u00f3r privadu. &nbsp;Ezemplu balun husi medidas jerais prevensaun maka regra sira ne\u2019eb\u00e9 Lei ne\u2019e define kona-ba avaliasaun risku korrupsaun iha administrasaun p\u00fablika, planu estrat\u00e9jiku kombate korrupsaun, transpar\u00e9nsia iha administrasaun p\u00fablika, rekrutamentu no formasaun funsion\u00e1riu p\u00fabliku, kodigu konduta iha setor publiku no privadu, responsabilizasaun partidus politikus atu konsi\u00e9nsializa dirijenti ho militante sira kona-ba korrupsaun, reduz oportunidade ba korrupsaun iha magistratura judisi\u00e1l. Iha sorin seluk, medidas preventivas, inklui m\u00f3s <em>deklarasaun rendimentu, bens no interesse<\/em>, nu\u2019udar politika p\u00fablika ida m\u00f3s hodi bele ajuda prevene korrupsaun, liu husi deteta no prevene konflitu interesse iha ema ne\u2019eb\u00e9 assume kargu p\u00fabliku, hafoin hodi bele monitoriza sira nia riku-soin. Lei n\u00ba7\/2020 mos define <strong>Medidas atu kombate <\/strong>korrupsaun, liu husi dispozisaun legal sira relasiona ho tipu krime, ninia prosedimentu&nbsp; penal no moldura kriminal. Medida sira atu kombate korrupsaun organizadu iha Titulu III, ho artigu 57 (artigu 59 to\u2019o artigu 115) ne\u2019eb\u00e9 organizadu iha Kapitulu 3. Aspetu importante husi medida kombate hirak ne\u2019e maka, akuzadu mos assumi responsabilidade ba \u00f3nus da<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> <a href=\"https:\/\/www.transparency.org\/en\/news\/cpi-2020-asia-pacific\">https:\/\/www.transparency.org\/en\/news\/cpi-2020-asia-pacific<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> <a href=\"https:\/\/inforpress.cv\/cabo-verde-continua-melhor-palop-e-2o-cplp-no-indice-de-percepcao-de-corrupcao-2021-relatorio\/\">https:\/\/inforpress.cv\/cabo-verde-continua-melhor-palop-e-2o-cplp-no-indice-de-percepcao-de-corrupcao-2021-relatorio\/<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> <a href=\"https:\/\/www.laohamutuk.org\/econ\/corruption\/11AnticorruptionLaw.htm\">https:\/\/www.laohamutuk.org\/econ\/corruption\/11AnticorruptionLaw.htm<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p>prova, konjelamentu no apriensaun ba riku-soin ne\u2019eb\u00e9 mai husi korrupsaun, possibilidade halo den\u00fansia an\u00f3nima, no m\u00f3s protesaun ba denunciante, testemu\u00f1a, peritu no vitima sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi perspetiva politika p\u00fablika nu\u2019udar <em>buat ne\u2019eb\u00e9 Governu ka Estadu ida hili atu \u2018\u2019halo\u2019\u2019 ka \u2018\u2019la halo\u2019\u2019, relasiona ho asuntu ka problema ida<\/em>, ita bele haree katak asuntu prevensaun no kombate ba korrupsaun sai ona objetu atensaun no prioridade Estadu RDTL, hodi nune\u2019e ratifika UNCAC, no enkuadra konvensaun ne\u2019e iha ordenamentu juridiku Timor-Leste nian, liu husi hamosu ona Lei n\u00ba7\/2020, Lei n\u00ba8\/2009, kona-ba Komisaun Anti-korrupsaun, no mos lejislasaun complementar seluk. <strong>Pergunta ne\u2019eb\u00e9 mosu agora maka, oin s\u00e1 ho implementasaun politika p\u00fablika hirak ne\u2019e?&nbsp;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Oportunidade no dezafiu sira<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste hetan <strong>oportunidade<\/strong> di\u2019ak tebes, atu bele tau iha pr\u00e1tika, politika p\u00fablika kona-ba prevensaun no kombate ba korrupsaun, ne\u2019eb\u00e9 deskreve iha leten. Oportunidade di\u2019ak dahuluk, maka vontade no kompromissu politiku ne\u2019eb\u00e9 a\u2019as tebes, pelu menus iha teoria, husi orgaun eleitu sira Estadu nian. Husi kedas Presidente Rep\u00fablika, liu husi deputadu Parlamentu Nasion\u00e1l, to\u2019o fali membro Governu sira, hotu-hotu, iha Povu nia oin, koalia maka\u2019as kona-ba prevene no halakon korrupsaun iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Aspetu seluk ne\u2019eb\u00e9 konstitui oportunidade di\u2019ak atu bele tau iha pr\u00e1tika politika p\u00fablika kona-ba prevensaun no kombate korrupsaun, maka enkuadramentu juridiku ne\u2019eb\u00e9 kompletu ona, nune\u2019e mos kompletu ona instituisaun Estadu sira ne\u2019eb\u00e9 iha papel ativu iha prevensaun no kombate ba korrupsaun, hanesan CAC, Minist\u00e9riu Publiku no seluk tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Oportunidade di\u2019ak seluk maka faktu relasiona ho IPK Timor-Leste nian, ne\u2019eb\u00e9 hatudu&nbsp; melloramentu iha tinan sanulu-ikus. Kompara ho nasaun vizi\u00f1u Indon\u00e9sia, ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste halo interasaun maka\u2019as-liu iha aspetu sosio-kultural no ekon\u00f3miku, persesaun kona-ba korrupsaun iha set\u00f3r p\u00fabliku Timor-Leste sei di\u2019ak-liu, no ida ne\u2019e bele sai fat\u00f3r&nbsp; motivador importante ba orgaun Estadu sira, no mos ba sosiedade Timor-Leste tomak, atu mellora di\u2019ak liu tan iha tinan sira tuir mai. Se iha tinan sanulu oin mai, Timor-Leste ninia IPK la to\u2019o Nova Zelandia ka Singapura karik b\u00e1, pelu menus sai netik hanesan Buthan ka Cabo Verde.<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu, maski oportunidade di\u2019ak lubuk ida maka iha ona, atu bele prevene no kombate korrupsaun, sei nafatin iha dezafiu barak, hanesan sei deskreve tuir mai, ne\u2019eb\u00e9 presiza Estadu no sosiedade tomak ninia atensaun. Relat\u00f3riu kona-ba Estudu Preliminar ba Apoiu Estrat\u00e9jia Nasion\u00e1l Anti-Korrupsaun <a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>,&nbsp; ne\u2019eb\u00e9 CAC publ\u00edka iha Janeiru 2020, identifika <strong>dezafiu lubuk ida<\/strong>, iha forma <em>vulnerabilidade ba integridade<\/em> administrasaun p\u00fablika iha Timor-Leste. Vulnerabilidade&nbsp; sira ne\u2019eb\u00e9 representa rsiku bo\u2019ot-liu ba korrupsaun maka hanesan tuir mai: (1) <strong>partidarizasaun ka politizasaun servisus p\u00fablikus no funsion\u00e1riu p\u00fabliku sira<\/strong>. Relatoriu ne\u2019e rasik la temi detalladamente, maib\u00e9 konstitui ona \u2018\u2019segredu p\u00fabliku\u2019\u2019 katak, partidarizasaun ka politizasaun ida ne\u2019e malorek maka\u2019as liu iha nomeasaun ba kargu diresaun no xefia sira, nomeasaun funsion\u00e1riu kontratadu sira, rekrutamentu sidadaun sira ba servisu iha estranjeiru, no mos adjudikasaun kontratu p\u00fabliku sira. (2) <strong>Prosesu no infraestrutura ba aprovizionamentu ne\u2019eb\u00e9 fraku<\/strong>, inklui la utiliza m\u00e1simu e-procurement, depend\u00e9nsia ba m\u00e9todu aprovizionamentu ajuste diretu,<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> <a href=\"http:\/\/cac.tl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/Tetun-Final-Report-Baseline-Survey-CAC-Feb-17-20-v3-1-1.pdf\">http:\/\/cac.tl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/Tetun-Final-Report-Baseline-Survey-CAC-Feb-17-20-v3-1-1.pdf<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p>manipulasaun \u2018\u2019bill of quantities\u2019\u2019, etc. (3) <strong>Kontrolu internu no externu insufisi\u00e9nte<\/strong>. Ida ne\u2019e loke dalan ba inkumprimentu regra, no \u2018\u2019impunidade\u2019\u2019 iha sira ne\u2019eb\u00e9 loloos assumi responsabilidade ba atus p\u00fablikus, tuir ida-idak ninia atribuisaun no kompet\u00e9nsia. (4) <strong>Diskrisionalidade ne\u2019eb\u00e9 bo\u2019ot<\/strong>, tamba manual, ka padraun prosedimentu operasion\u00e1l sira la kompletu. Ida ne\u2019e favorese desiz\u00f3r sira, atu utiliza sira nia <em>poder discricion\u00e1rio<\/em> hodi foti desizaun, no dala barak benefisia sira nia a\u2019an, ka benefisia ema seluk ne\u2019eb\u00e9 besik sira. (5) <strong>Ambiente s\u00f3siu-kultural no politiku ne\u2019eb\u00e9 permissivu ba konflitu interesse no ba impunidade<\/strong>. Familia ne\u2019eb\u00e9 bo\u2019ot, filiasaun iha organizasaun politiku-partid\u00e1ria ka organizasaun artes marciais, ligasaun fetos\u00e1-umane, entre ema sira ne\u2019eb\u00e9 assumi kargu p\u00fabliku (inklui iha instituisaun Estadu nian ne\u2019eb\u00e9 respons\u00e1vel ba prevensaun no kombate korrupsaun), ka ho ema sira iha set\u00f3r privadu, loke dalan atu benefisia malu iha desizaun sira ne\u2019eb\u00e9 envolve rekursus p\u00fablikus, taka-malu wainhira mosu problema, no dala barak dezenkoraja ema ne\u2019eb\u00e9 prejudikadu atu apresenta keixa, tamba vulner\u00e1vel ba retaliasaun.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Oin s\u00e1 transforma dezafiu hirak ne\u2019e ba oportunidade?<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Vulnerabilidade ba integridade iha Administrasaun P\u00fablika hanesan temi iha leten, loke dalan ba korrupsaun atu buras. Robert Klitgaard defende katak korrupsaun ne\u2019e <strong>krime ekon\u00f3miku, ho baze ba k\u00e1lkulu<\/strong>, la\u2019os ho baze ba paixaun<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a>. Tuir Robert Klitgaard, moralidade importante duni, maib\u00e9 haree ba n\u00edvel moralidade iha p\u00fabliku, magnitude korrupsaun depende ba k\u00e1lkulu ekon\u00f3miku husi parte sira ne\u2019eb\u00e9 envolvidu. S\u00e1 benefisiu maka mosu husi atividade korruptu ne\u2019e? S\u00e1 probabilidade maka iha, atu ema bele kaer-kona? Kaer-kona karik, penalidade ka sansaun maka sa ida? <em>Individu ne\u2019eb\u00e9 korruptu, sei avansa hodi prat\u00edka hahalok korrupsaun, wainhira to\u2019o iha konkluzaun katak <strong>benefisiu<\/strong> menus <strong>kustu mora<\/strong>l, menus <strong>probabilidade atu ema kaer-kona<\/strong>, vezes <strong>penalidade ka sansaun<\/strong> hanesan ho zero. <\/em>Tamba razaun hirak ne\u2019e,&nbsp; tuir professor universit\u00e1riu amerikanu ida ne\u2019e, &nbsp;korrupsaun bele deskreve iha f\u00f3rmula ka ekuasaun ida ne\u2019e: <strong>Corruption= M+D \u2013 T<\/strong> <em>(Corruption equals <strong>Monopoly<\/strong> plus <strong>Discretion<\/strong> minus <strong>Transparency<\/strong>.<\/em> <em>Korrupsaun hanesan ho Monop\u00f3liu mais Diskrisionalidade menus Transpar\u00e9nsia)<\/em><a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu reduz vulnerabilidade ne\u2019eb\u00e9 CAC identifika ona, hanesan deskreve iha leten, para al\u00e9m de implementasaun consistente husi medidas preventivas ne\u2019eb\u00e9 define ona iha Lei n\u00ba7\/2020, presiza mos altera \u2018\u2019sin\u00e1l aritm\u00e9tiku\u2019\u2019 iha Robert Klitgaard ninia ekuasaun, ba fali: <strong>&#8211; Corruption= &#8211; M \u2013 D + T<\/strong> (atu hamenus <strong>Korrupsaun<\/strong>,&nbsp; tenki hamenus <strong>Monop\u00f3liu<\/strong>, hamenus <strong>Diskrisionalidade<\/strong> no aumenta <strong>Transpar\u00e9nsia<\/strong>). Hamenus monop\u00f3liu signifika desparidariza desizaun sira iha administrasaun p\u00fablika nia laran, loke konkorr\u00e9nsia bo\u2019ot liu iha prosesu aprovizionamentu sira, etc. Hamenus diskrisionalidade signifika define padraun prosedimentu operasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 klaru, tuir norma legal sira ne\u2019eb\u00e9 iha, partilla norma no prosedimentu administrativu sira ne\u2019e ho p\u00fabliku, hodi nune\u2019e hamenus depend\u00e9nsia ba poder discricion\u00e1rio desiz\u00f3r sira nian.&nbsp;&nbsp; Aumenta transpar\u00e9nsia signifika prosesu administrativu sira iha lala\u2019ok administrasaun publika, tenki nakloke ba eskrutiniu p\u00fabliku, no kontrolu internu no esternu. Nune\u2019e mos presiza aumenta responsabilizasaun, aumenta probabilidade atu ema bele kaer-kona wainhira prat\u00edka atu korrupsaun ruma, liu husi aumenta kontrolu horizontal, reduz kultura permissiva iha administrasaun p\u00fablika, no mos iha sosiedade nia le\u2019et. Ikus-liu, aplikasaun penalidade ka sansaun tenki konsistente ho Lei ne\u2019eb\u00e9 vigora hodi evita sensasaun impunidade ne\u2019eb\u00e9 prevalese iha sosiedade nia le\u2019et.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> <a href=\"https:\/\/scholar.cgu.edu\/robert-klitgaard\/wp-content\/uploads\/sites\/22\/2017\/02\/Holistic_Approach_1-08.pdf\">https:\/\/scholar.cgu.edu\/robert-klitgaard\/wp-content\/uploads\/sites\/22\/2017\/02\/Holistic_Approach_1-08.pdf<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> <a href=\"https:\/\/www.undp.org\/latin-america\/blog\/anti-corruption-formula\">https:\/\/www.undp.org\/latin-america\/blog\/anti-corruption-formula<\/a>, hetan asesu iha 8 Dezembru 2022.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Konkluzaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Politika p\u00fablika Estadu Timor-Leste nian ba prevensaun no kombate korrupsaun haktuir ona pr\u00e1tika internasion\u00e1l sira, liu-liu UNCAC. Lei n\u00ba7\/2020, Lei n\u00ba8\/2009 no lejislasaun komplementar seluk, kompleta ona ordenamentu juridiku ne\u2019eb\u00e9 presiza, atu tau politika p\u00fablika sira ne\u2019e iha pr\u00e1tika. Instituisaun Estadu nian ne\u2019eb\u00e9 responsabiliza ba prevensaun no kombate korrupsaun, estabelesidu hotu ona, maski presiza \u2018\u2019imuniza\u2019\u2019 sira husi ambiente s\u00f3siu-kultural no politiku ne\u2019eb\u00e9 permissivu ba konflitu interesse no ba impunidade.&nbsp; Nune\u2019e mos Timor-Leste ninia progressu iha IPK, hatudu ona melloramentu iha tinan sanulu-ikus. Ida ne\u2019e signfika, melloramentu sei bele akontese tan iha futuru. Buat hirak ne\u2019e hotu reprezenta oportunidade ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, atu mellora esforsu ba prevensaun no kombate korrupsaun iha Timor-Leste. Maski nu\u2019ne\u2019e, sei iha dezafiu lubuk ida, ne\u2019eb\u00e9 presiza transforma ba oportunidade.&nbsp; Vulnerabilidade ba integridade administrasaun p\u00fablika iha Timor-Leste, tenki transforma sai \u2018\u2019invulnerabilidade\u2019\u2019 ka ekuasaun inversa husi ekuasaun Robert Klitgaard:<strong> menus Monop\u00f3liu, menus Diskrisionalidade, mais Transpar\u00e9nsia &amp; Responsabilizasaun (Accountability).<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>&#8211;ninin &amp; rohan&#8211;<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Membru Juradu RENETIL Sagahalilelon Introdusaun Iha pre\u00e1mbulu Lei n\u00ba7\/2020, kona ba Medidas de Preven\u00e7\u00e3o e Combate a Corrup\u00e7\u00e3o, KORRUPSAUN definidu nu\u2019udar fen\u00f3menu a\u2019at-boot ida, ne\u2019eb\u00e9 fila ulun-tun-ain-s\u00e1e valor sira fundament\u00e1l vida nian, no mos valor fundament\u00e1l &nbsp;sosiedade nian. Korrupsaun halo-lahuk aliserse Estadu Direitu Demokr\u00e1tiku, hamosu distribuisaun rikeza nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 la justu, fahe sosiedade, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14411,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-14436","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14436","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14436"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14436\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14438,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14436\/revisions\/14438"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14411"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14436"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14436"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14436"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}