{"id":14539,"date":"2022-12-19T22:38:46","date_gmt":"2022-12-19T13:38:46","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14539"},"modified":"2022-12-19T22:38:48","modified_gmt":"2022-12-19T13:38:48","slug":"rosalia-ehd-sente-la-seguru-iha-tempu-eleisaun-tanba-sentru-votasaun-la-asesivel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2022\/12\/19\/rosalia-ehd-sente-la-seguru-iha-tempu-eleisaun-tanba-sentru-votasaun-la-asesivel\/","title":{"rendered":"Rosalia: EhD Sente La Seguru Iha Tempu Eleisaun, Tanba Sentru Votasaun La Asesivel"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Hakerek nain Zita Menezes (Citizen Journalist)<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kada tinan lima povu sira sempre ezerse sira nia direitu de votu hodi hili sira nia ukun na\u2019in. partisipasaun hirak ne\u2019e, envolve ema hotu-hotu, inklui mos ema ho defisi\u00e9nsia hodi partisipa iha eleisaun no votasaun, maib\u00e9 sira nia preokupasaun kada per\u00edodu votasaun mak durante ne\u2019e iha, la iha tratamentu balansu entre ema bai-bain no ema ho difisi\u00e9nsia, nune&#8217;e ema ho defisi\u00e9nsia sente la seguru bainhira hakat ba sentru votasaun, tuir sa\u00edda mak sira enfrenta, governu seidauk kria fatin asesivel iha sentru votasaun nune&#8217;e prejudika tebes sira nia partisipasaun iha per\u00edodu elisaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Haktuir defisiente f\u00edziku, Rosalia Tereza Pereira (24), husi Aldeia Sahan, Suku Wenunuk, Postu administrativu Metinaru, Munis\u00edpiu Dili, ne\u2019eb\u00e9 da-dauk ne\u2019e haknaar aan iha Asosiasaun Difisi\u00e9nsia Timor-Leste (ADTL), katak durante per\u00edodu elisaun ema ho difisi\u00e9nsia f\u00edziku no matan mak hasoru difikuldade boot.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cIha momentu sira ne\u2019eb\u00e9 mak ita halo votasaun difikulta tebes ba ema ho difisi\u00e9nsia sira, tanba difisi\u00e9nsia maka grupu ida ne\u2019eb\u00e9 vulner\u00e1vel teb-tebes iha sosiedade nia leet, vulner\u00e1vel ba ema ho difisi\u00e9nsia tanba kauza husi tratamentu ladun di\u2019ak no abandonadu, ida ne\u2019e halo sai kauza ne\u2019eb\u00e9 boot ba ema ho difisi\u00e9nsia. No iha votasaun ne\u2019e ba ami ne\u2019eb\u00e9 ho difisi\u00e9nsia ne\u2019e difikulta tebes tanba asesibilidade laiha ba ami difisi\u00e9nsia fiziku no difisi\u00e9nsia matan sira labele vota ho di\u2019ak, tanba laiha letap kayu hodi ajuda sira vota, dala-ruma sira husu ajuda ba ema ne\u2019eb\u00e9 mak bele ajuda sira vota, maib\u00e9 ema difisi\u00e9nsia matan hakarak tuu ba iha ida ne\u2019eb\u00e9 nia hakarak maib\u00e9 mata-dalan bele tuu fali seluk, ida ne\u2019e sai problema boot ba maluk sira ne\u2019eb\u00e9 ho difisi\u00e9nsia matan,\u201d<\/em> dehan difisiente Rosalia iha nia knaar fatin ADTL, Caicoli, 02\/08.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rosalia husu ba parte relevante sira hanesan CNE no STAE, hodi kria fatin ases\u00edvel ba sira hodi bele asesu votasaun ho seguru, la&#8217;os ba ema ho dif\u00edsiensia fiziku de&#8217;it maib\u00e9 husu m\u00f3s ba \u00f3rgaun kompetente sira atu f\u00f3 treinamentu jestual ba ema hirak ne&#8217;eb\u00e9 atende ema halo votasaun. Nia mos husu atu tau m\u00f3s letra Braille iha sentru votasaun hodi fasilita difisienta matan sira, inklui fasilita mos difisiente intelektual no tilun hodi sira ezerse sira nia direitu ho loloos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cAgora da-dauk ema ho difisi\u00e9nsia sira nafatin halo advokasia ba iha parte relevante sira atu hatan ba difikuldade sira ne\u2019eb\u00e9 mak ema ho difisi\u00e9nsia sira hasoru hanesan, bele halo fatin sira ne\u2019eb\u00e9 mak kada tinan lima vota ba ne\u2019e asesibilidade iha ne\u2019eb\u00e1, atu nune\u2019e ema ho difisi\u00e9nsia fiziku bele asesu hodi halo movimentu ho di\u2019ak. Nomos bele karik tau kabu tora sira iha sentru votasaun atu nune\u2019e tulun maluk difisi\u00e9nsia tilun sira bele komunika ho di\u2019ak. Bele karik parte CNE loke kursu letra Braille atu nune\u2019e bele tulun maluk difisi\u00e9nsia matan sira. Tanba wainhira ema hotu-hotu lahatene letra Braille nomos laiha tradutor ka tradutora ne\u2019eb\u00e9 la hatene letra Braille bele difikulta tebes maluk difisi\u00e9nsia matan sira ba tuir vota,\u201d <\/em>dehan Rosalia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha sorin seluk, Diretor Jeral STAE, Acilino Manuel Branco, hatete durante ne&#8217;e parte STAE halo atendimentu ba ema hotu-hotu hanesan, la haree ba klasifikasaun kondisaun, ne&#8217;e singifika katak ema ho dif\u00edsi\u00e9nsia laiha tramentu espes\u00edfiku ba sira maib\u00e9 f\u00f3 ko\u00f1esementu jeral liu husi edukasaun s\u00edvika konab\u00e1 oins\u00e1 halo votasaun ho di&#8217;ak iha eleisaun, maib\u00e9 sira la prepara fatin ases\u00edvel ba ema ho dif\u00edsiensia ho razaun per\u00edodu eleisaun tempor\u00e1ria de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cProsesu eleitoral ne\u2019e inkluzaun, tau oportunidade&nbsp; ba ema hotu hanesan, tantu ba feto no mane, tipu de sidadaun eleitores ne\u2019eb\u00e9 de\u2019it, la haree konab\u00e1&nbsp; klasifikasaun hosi&nbsp; kondisaun&nbsp; ka aspetu seluk ruma ne\u2019eb\u00e9 halo komparasaun entre eleitor ida no ida seluk iha konseitu eleitoral hanesan ne\u2019e, oins\u00e1 bele garante partisipasaun sidadaun sira nian liu hosi tratamentu ne\u2019eb\u00e9 justu ho forma ida liu hosi&nbsp; edukasaun s\u00edvika, edukasaun eleitoral&nbsp; bele sensibiliza hodi eduka&nbsp; eleitores sira hotu oins\u00e1 bele ezerse sira nia&nbsp; direitu no dever hanesan sidadaun liu-liu iha eleitores ba iha prosesu eleitoral nian. Buka atu garante&nbsp; partisipasaun sidadaun sira ne\u2019e, no sidadaun sira tenki iha konsi\u00e9nsia rasik, oins\u00e1 atu hamosu konsi\u00e9nsia, STAE, CNE sempre promove edukasaun s\u00edvika, edukasaun eleitoral iha&nbsp; terit\u00f3riu nasion\u00e1l atu iha sensiablizasaun ba ema nia konsi\u00e9nsia hodi hola parte tanba sidadaun ida iha nia direitu no nia votus ne\u2019e determina nasaun nia futuru,\u201d esplika Diretor Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entre tantu Diretor Acilino haktuir parte CNE ho STAE hah\u00fa servisu hamutuk ho parte relevante hanesan RHTO, ADTL, UNDP hodi f\u00f3 ko\u00f1esementu ba ema ho dif\u00edsiensia nune&#8217;e iha futuru bele hala&#8217;o sira nia direitu vota sem akompa\u00f1amentu husi fam\u00edlia nune&#8217;e sira bele deside sira nia votu tuir sira nia hakarak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan, seidauk iha baze de dadus ida klaru konab\u00e1 total ema difisi\u00e9nsia hira mak eziste iha Timor ho tipu difisi\u00e9nsia hira iha kada munisipiu, postu no suku, administralmente konab\u00e1 prosesu eleisaun organiza iha sentru votasaun hotu iha baze STAE sei haree preokupasaun sira konab\u00e1 inkluzividade. STAE hanesan orgaun t\u00e9knika administra eleitor\u00e1l la tuur nonok, maib\u00e9 nafatin buka atu esforsu iha futuru mai, ema ho difisiente sira bele ezerse sira nia direitu de votu sem hetan hetan akompa\u00f1amentu hosi ema seluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maske seidauk iha fatin ases\u00edvel ba ema ho difisi\u00e9nsia maib\u00e9 sira nafatin esforsu hodi halo advokasia ba sosiedade sivil no parte hotu-hotu atu nune&#8217;e iha futuru governu bele kria fatin ases\u00edvel ba ema hotu, liu-liu ba ema ho dif\u00edsi\u00e9nsia, nune&#8217;e sira bele asegura sira nia direitu, tanba susesu nasaun nian konta m\u00f3s ho ema dif\u00edsi\u00e9nsia nia partisipasaun iha \u00e1rea hotu-hotu, dehan Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha parte seluk Diretor ezekutivu ADTL, Cezario da Silva, hato\u2019o sira nia observasaun ne&#8217;eb\u00e9 sira halo durante ne&#8217;e mairoria ema ho difisi\u00e9nsia tuir eleisaun, governu to\u2019o ohin loron la prepara fatin ases\u00edvel ba sira, ida ne&#8217;e nia konsidera nu\u2019udar diskriminasaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Iha sentru votasaun barak liu la iha ases\u00edvel impede ema ho defisi\u00e9nsia f\u00edziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Alein de ne&#8217;e mos, bareira komunikasaun ba ema ho defisi\u00e9nsia matan oins\u00e1 bele vota segredu, tanba laiha fasilidade ba sira hodi vota. Ein termus la iha kondisaun ases\u00edvel ba ema defisiensia iha sentru votasaun ne&#8217;e mos kategoria deskriminasaun, dala ruma mos sosiedade nia persepsaun ba maluk defisi\u00e9nsia nia partisipasaun iha eleisaun atu halo sa\u00edda? Estigma sira ne&#8217;e mak dala barak akontese ba defisi\u00e9nsia. Maib\u00e9 iha ona mudansa pensamentu ema nian ba ema ho defisiensia la hanesan uluk. Deskriminasaun direita sei akontese mak parte husi estadu atu mellora kondisaun ba ema ho defisi\u00e9nsia mak seidauk di\u2019ak hodi asegura ema ho defisiensia asesu ba sentru votasaun sira,\u201d<\/em> esplika Diretor ADTL.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Zita Menezes (Citizen Journalist) Kada tinan lima povu sira sempre ezerse sira nia direitu de votu hodi hili sira nia ukun na\u2019in. partisipasaun hirak ne\u2019e, envolve ema hotu-hotu, inklui mos ema ho defisi\u00e9nsia hodi partisipa iha eleisaun no votasaun, maib\u00e9 sira nia preokupasaun kada per\u00edodu votasaun mak durante ne\u2019e iha, la iha tratamentu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14540,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-14539","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14539","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14539"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14539\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14541,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14539\/revisions\/14541"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14540"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14539"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14539"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14539"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}