{"id":14624,"date":"2023-01-09T11:22:38","date_gmt":"2023-01-09T02:22:38","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14624"},"modified":"2023-01-09T11:22:40","modified_gmt":"2023-01-09T02:22:40","slug":"eleisaun-pr-2022-defisiente-3263-deit-mak-vota-nelson-tansa-governu-la-kria-sentru-votasaun-asesivel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/01\/09\/eleisaun-pr-2022-defisiente-3263-deit-mak-vota-nelson-tansa-governu-la-kria-sentru-votasaun-asesivel\/","title":{"rendered":"Eleisaun PR 2022, Defisiente 3263 De\u2019it Mak Vota, Nelson: Tans\u00e1 Governu La Kria Sentru Votasaun Asesivel?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Domingos Romaldo Jeronomi Guterres<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kondisaun sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 mak hatur iha kada munis\u00edpiu no sede suku ladun sens\u00edvel ba ema ho difisiensia hodi tuir votasaun, ho kondisaun sentru votasaun sira ne\u2019e mak ema ho difisiensia sira barak labele partisipa iha eleisaun prezidensi\u00e1l 2022 foin lalais. Hosi total difisiente 38,118 iha de\u2019it difisiente 3263 mak vota, ida ne\u2019e sai hanesan diskriminasaun ida ba sira no halakon sira barak nia direitu de votu no votus iha per\u00edodu eleisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir difisiente f\u00edziku, Nelson Barros Pereira Xavier hateten katak, governu tenke toma atensaun ba situasaun iha sentru votasaun, tanba nu\u2019udar difisiente ida, nia sente ladun ases\u00edvel ba sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 nia vota ba.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"768\" height=\"1024\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-768x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-14626\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-768x1024.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-225x300.jpg 225w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-315x420.jpg 315w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-640x853.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier-681x908.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Nelson-Barros-Pereira-Xavier.jpg 774w\" sizes=\"auto, (max-width: 768px) 100vw, 768px\" \/><figcaption>Nelson Barros Pereira Xavier. [Foto: Domingos | 09.01.2023]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u201cTanba ha\u2019u nu\u2019udar ema ho difisiente ain, ha\u2019u sente ladun seguru iha fatin votasaun, tanba dala ruma iha sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 tau iha sede suku, iha eskada ne\u2019eb\u00e9 mak as oi-tuan, tanba ha\u2019u nu\u2019udar povu tenke esforsu ha\u2019u nia aan hodi tuir vota maske iha dezafiu ruma, ha\u2019u la hetene ba maluk difisiente ain ne\u2019eb\u00e9 mak tuur de\u2019it iha kadeira roda, tanba sira nia-ain labele kedas atu book aan. Tuir ha\u2019u nia hanoin kondisaun hanesan kolega sira nian ne\u2019e mais difisil tebes atu sa\u2019e eskada tanba sira nia ain labook aan liu kedas,\u201d<\/em> difisiente Nelson preokupa.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, <em>\u201cha\u2019u sente laran moras oi-tuan bainhira haree ema normal bele asesu sentru votasaun ho di\u2019ak, tanbas\u00e1 mak governu labele kria mos sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 seguru mai ami? La\u2019os dehan ami nia hakarak mak sai difisiente maib\u00e9 kritura no planu Maromak nian mak hanesan ne\u2019e.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Nia sujere ba ba governu no parte relevante ne\u2019eb\u00e9 toma konta ba sentru votasaun sira, tenke haree di-di\u2019ak kestaun hirak ne\u2019e, no nia fiar katak eleisaun Parlamentu 2023 ka tinan hirak mai bele kria kondisaun ne\u2019eb\u00e9 sensiv\u00e9l ba ema ho difisi\u00e9nsia sira. <em>\u201cMensagen husi ha\u2019u katak, ha\u2019u nia votus la\u2019os difisi\u00e9nsia, maib\u00e9 ha\u2019u nia votus mos determina hotu nasaun nia futuru iha oin mai.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, difisiente, Ab\u00edlio Jos\u00e9 Os\u00f3rio Cam\u00f5es hatete katak, liga ho bareira ba partisipasaun ema ho difisi\u00e9nsi barak tebes iha eleisaun presidensi\u00e1l ne\u2019e, tanba iha sentru votasaun balun la prepara kondisaun ne\u2019eb\u00e9 mak la sensiv\u00e9l ba ema ho difisiensia, kondisaun sira ne\u2019e mak hanesan, rampa, Braille, kabina de votu la iha espasu ba difisiente ne\u2019eb\u00e9 uza kadeira roda, kaixa urna ne\u2019eb\u00e9 aas liu, fatin votasun balu iha eskada ne\u2019eb\u00e9 aas. Ho kondisaun sira hanesan ne\u2019e mak halo ema ho difisi\u00e9nsia sira sente deskriminadu.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte sorin, Diretor Ra\u2019es Hadomi Timor Oan (RHTO), Jo\u00e3ozito dos Santos hatete, tuir sira nia haree ba partisipasaun ema ho difisi\u00e9nsia iha eleisaun prezidensial menus tebes. Nia dehan, loloos partisipasaun ema ho difisi\u00e9nsia sira nian iha eleisaun ne\u2019e boot maib\u00e9 tanba governu ka STAE seidauk asegura kondisaun di\u2019ak iha sentru votasaun ba ema ho difisi\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esklarese, STAE sira tenke intrepreta tuir situasaun bazeia ba karakter ema hotu nian, tanba ema sempre diferensa f\u00edziku, maib\u00e9 intensaun ema ida nian sempre hanesan ne\u2019eb\u00e9 relasiona ho asuntu eleisaun presidensi\u00e1l ka eleisaun parlamentar. Iha tinan hirak liu sempre akontese hanesan ne\u2019e hela deit la iha mudansa ba sentru votasaun. Nia husu atu STAE kria took planu di\u2019ak ida hodi asegura kondisaun sira ne\u2019eb\u00e9 ema ho difisiensia sira relata hela, no tau tok import\u00e1nsia ida ne\u2019e hodi hatuun ba parlamentu debate hodi aloka orsamentu ba asuntu sira hanesan ne\u2019e. Nia akresenta, hanesan nasaun demokr\u00e1tiku ne\u2019eb\u00e9 mos hanesan membru ONU, tenke promove direitu umanu ema nian maibe tanbas\u00e1 mak ita seidauk garante nafatin direitus umanu ba ema ho difisiensia?<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-14627\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos-681x511.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/01\/Joaozito-dos-Santos.jpg 1040w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption>Diretor Ra\u2019es Hadomi Timor Oan (RHTO), Jo\u00e3ozito dos Santos. [Foto: Domingos | 09.01.2023]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>\u201cPartisipasaun ema ho difisi\u00e9nsia iha Timor-Leste hamutuk 38.118 bazeia ba sensus 2015 nian, maib\u00e9 tuir ami nia orservasaun ba partisipasaun eleisaun prezidensial 2022, ema ho difisi\u00e9nsia sira nian hamutuk 3.263 de\u2019it, tanba de\u2019it kondisaun ba sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 ladun ases\u00edvel, hodi halakon hotu direitu umanu ema ho difisi\u00e9nsia nian ba eleisaun presidensi\u00e1l. Ne\u2019eb\u00e9 hakarak ka lakohi estadu tenke ases\u00edvel ba kondisaun sentru votasaun ne\u2019e rasik,\u201d<\/em> dehan Diretor Jo\u00e3ozito.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk ba kestasun hirak ne\u2019e, Diretor jeral STAE Acilino Manuel Branco katak, prosesu eleitor\u00e1l ne\u2019e hanesan prosesu ida ne\u2019eb\u00e9 inkluzaun katak, tau oportunidade ba ema hotu-hotu hanesan, tantu feto ka mane no ema ho difisiensia, no la hare ba klasse, ka kondisaun ema balun nian no la haree ba aspetu seluk, tanba la halo komparasaun ba eleitor ida ba eletor seluk.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cOins\u00e1 bele garante partisipasaun ema ida nian tenke tuir tratamentu ne\u2019eb\u00e9 mak justu ho forma ida liu hosi edukasaun s\u00edvika, edukasaun eleitor\u00e1l no hodi sensibiliza no eduka ita nia eleitores sira hodi oins\u00e1 bele ezerse sira nia direito no derver hanesan sidadun Timo-Leste, maibe oins\u00e1 mos bele garantia partisipasaun eleitor sira nian, tenke iha konsi\u00e9nsia ida ba nia aan rasik,\u201d<\/em> dehan Diretor Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan, votus ne\u2019e determina futuru nasaun nian, maib\u00e9 balun la partisipa iha eleisaun prezidensi\u00e1l tanba ho kondisaun ne\u2019eb\u00e9 ladun favorav\u00e9l hanesan ema ho difisi\u00e9nsia, nune\u2019e sira buka hela oins\u00e1 bele rezolve kestaun hirak ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHo kestaun sira ne\u2019eb\u00e9 mak akontese ona iha tinan hira liu ba, ami mos komesa iha hanoin ona oins\u00e1 bele rezolve asuntu sira hanesan ne\u2019e, ami tenke halo koperasaun ho organizasaun balun ne\u2019eb\u00e9 relasiona ho ema ho difisi\u00e9nsia hanesan RHTO no ADTL hodi aselera no verifika lais dadus ema ho difisi\u00e9nsia nian iha Timor-Leste, tanba eleisaun Parlamentar nian mos besik\u00a0 ona, ha\u2019u fiar katak iha futuru asuntu sira ne\u2019eb\u00e9 relasiona ho eleisaun bele la\u2019o ho di\u2019ak,\u201d<\/em> dehan Diretos Acilino ba problema ases\u00edvel ema ho difisi\u00e9nsia iha sentru votasaun sira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Domingos Romaldo Jeronomi Guterres Kondisaun sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 mak hatur iha kada munis\u00edpiu no sede suku ladun sens\u00edvel ba ema ho difisiensia hodi tuir votasaun, ho kondisaun sentru votasaun sira ne\u2019e mak ema ho difisiensia sira barak labele partisipa iha eleisaun prezidensi\u00e1l 2022 foin lalais. Hosi total difisiente 38,118 iha de\u2019it difisiente 3263 mak [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14625,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-14624","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14624","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14624"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14624\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14628,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14624\/revisions\/14628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14625"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14624"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14624"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14624"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}