{"id":14633,"date":"2023-01-09T15:06:40","date_gmt":"2023-01-09T06:06:40","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14633"},"modified":"2023-01-09T15:06:42","modified_gmt":"2023-01-09T06:06:42","slug":"maluk-sira-ho-defisiensia-matan-husu-fasilita-boletin-votu-ho-letra-braile-iha-eleisaun-parlamentar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/01\/09\/maluk-sira-ho-defisiensia-matan-husu-fasilita-boletin-votu-ho-letra-braile-iha-eleisaun-parlamentar\/","title":{"rendered":"Maluk Sira Ho Defisiensia Matan Husu Fasilita Boletin Votu Ho Letra Braile Iha Eleisaun Parlamentar"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>\u00a0<em>Hakerek na\u2019in Deonizia Tilman dos Reis (Citizen Journalist)<\/em><br><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ema ho difisiente matan senti kontente nu\u2019udar sidadaun ida, hodi ezerse sira nia diretu votu iha eleisaun, maib\u00e9 sira sente tristi tanba governu la fasilita boletin votu kompleta ho letra Braile, nune\u2019e sira sente sira nia votu la sekretu, no dala ruma iha manipulasaun hosi ema ne\u2019eb\u00e9 akompa\u00f1a sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir difisiente matan, Martinho Guterres ho idade 35 hosi munis\u00edpiu Viqueque, hateten prosesu eleisaun la preparadu m\u00e1ksimu hosi estadu hodi garante asesilibidade durante votasaun. Nia dehan, ba kestaun asesiblidade limitadu los, hah\u00fa husi buletin de votu ne\u2019eb\u00e9 la kompleta ho letra Braile, halo ema difisiente matan la bele asesu, tanba bolitin de votu ne\u2019e ema bele politiza husi ema ne\u2019eb\u00e9 akompa\u00f1a. Nia dehan, iha nasaun seluk ema kria boletin de votu ho letra Braile hodi ema ho difisiente matan bele hili rasik tuir konsensia ne\u2019eb\u00e9 iha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Asesiblidade seluk hanesan&nbsp; fatin eskada aas, difikulta kadeira roda sira la bele liu, no presiza ajuda hosi ema seluk, tanba la iha rampa no atendimentu hosi brigada sira ladun kualidade. Nia dehan, brigada balu mos la iha ko\u00f1esementu konaba termu ne\u2019eb\u00e9 atu utiliza ba ema ho difisi\u00e9nsia, no bolu direita ema nia kondisaun f\u00edziku hodi hamonu ema ho difisi\u00e9nsia nia dignidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cHusu atu governu kria kondisaun iha sentru votasaun sira tuir nesesidade ema ho difisi\u00e9nsia nian, hanesan iha sentru votasaun sira kabina de votu ho urna ho kondisaun ne\u2019eb\u00e9 aas, difikulta ema difisi\u00e9nsia no ema ne\u2019eb\u00e9 ain badak hodi ba halo votasaun. <\/em><em>Husu ba STAE (Secretariado T\u00e9cnico Administra\u00e7\u00e3o Eleitoral)&nbsp; no CNE (Comiss\u00e3o Nacional das Elei\u00e7\u00f5es)&nbsp; buka koopera ho ajensia&nbsp; internasion\u00e1l hanesan UNDP hodi bele kria kondisaun ba ema ho difisi\u00e9nsia bainhira tempu eleisaun,\u201d<\/em> dehan Martinho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Martinho salienta, iha sira nia organizasaun ema ho difisiente matan iha esperi\u00e9nsia ba produs boletin votus ho letra Braile, importante mak presiza kopera ho aj\u00e9nsia Mitra Netra Indonesia hodi fo treinamentu atu kria buletin de votu. Nia akresenta, buka m\u00f3s parseria ho ajensia internasion\u00e1l balun atu f\u00f3 suporta fundus ba kapasitasaun rekursu umanu hodi tuun ba iha baze hodi f\u00f3 treinamentu ba ema ho difisiente sira relasiona ho uza instrumentu sira ne\u2019e iha sentru votasaun, nune\u2019e ema ho difisiente bele partisipa iha eleisaun tuir sidadaun ho kondisaun difisiente ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha fatin hanesan, Rita de Jesus (24), hosi munis\u00edpiu Manatuto nu\u2019udar ema ho difisiente matan&nbsp; haktuir, iha sentru votasaun ne\u2019eb\u00e9 nia ezerse nia direitu ba la\u2019o ho di\u2019ak hanesan tinan sira liu ba ne\u2019e, maib\u00e9 urnas ba votasaun ema ho difisiente nian la tau ketak nune\u2019e difikulta tebes sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cTenki kria fatin ne\u2019eb\u00e9 hodi distingi ema difisiente no ema norm\u00e1l, bainhira ezerse direitu karik senti livre no la iha preokupasaun hosi ema seluk tanba ema ho difisiente la hanesan difisiente matan, &nbsp;difisiente tilun, difisiente ba ain no seluk tan. Kria m\u00f3s fatin ba difisiente keta-ketak hodi nune\u2019e ema hotu bele partisipa no vota tuir konsi\u00e9nsia, hodi nune\u2019e brigada sira iha sentru votasaun bele trata ema hotu hanesan,\u201d<\/em> dehan Rita.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ema hotu-hotu hanesan la bele diskrimina ema difisiente sira, tanba nia kondisaun mak la favoravel maib\u00e9 nia iha kapasidade hanesan mos ema normal, tanba ema hotu-hotu hanesan de\u2019it, nia hakotu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha parte sorin, Diretor Raes Hadomi Timor Oan (RHTO), Jo\u00e3ozito dos Santos hateten, ema ho difisiente sira nia partisipasaun iha eleisaun kompara ho tinan lima ba kotuk 2017-2018, sira iha observador sa\u2019e ba 150 iha eleisaun presidensi\u00e1l, implika m\u00f3s ba n\u00fameru ema ho difisiente ne\u2019eb\u00e9 asesu ba eleisaun aas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan, temi ona&nbsp; sidadaun ema hotu iha direitu hanesan&nbsp; la haree ba riku, kiak, feto, mane, labarik, ferik, katuas sira hotu ne\u2019e iha sosiedade ida inklui ema ho difisiente. Ema ho difisiente nia direitu balun espesifika liu ba iha artigu balun hanesan artigu 16, ne\u2019eb\u00e9 ko\u2019alia konaba direitus humanus, universalidade no igualidade signifika katak ema sidadaun hotu-hotu iha direitu hanesan no labele halo diskriminasaun sem ema ida tan de\u2019it nia \u00e9tniku, relijiaun, rasa, kor, pol\u00edtika, ideolojia, difisiensia, feto ka mane, riku ou kiak ema hotu iha direitu hanesan dehan Diretor RHTO.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cha artigu 21&nbsp; espesif\u00edka liu ba ema ho difisiensia katak ema sira ho difisiensia hala\u2019o dever estadu tenki proteze kondisaun ema ho difisiente hanesan ho sidadaun normal, tanba ema ho difisiente la bele ezerse nia direitu hotu, tanba kondisaun ne\u2019eb\u00e9 iha, tan ne\u2019e mak estadu tenki iha para proteze hodi nunee sira bele ezerse sira nia direitu no dever ne\u2019eb\u00e9 tuir konstituisaun haruka,\u201d<\/em> Diretor RHTO.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ema ho difisiensia matan nia direitu tenki garate tanba liu hosi artigu 21 ko\u2019alia konaba estadu iha obrigasaun atu hakonu ema ida nia direitu atu bele hala\u2019o ni-nia obrigasaun hanesan ema sira la difisiensia. Nia dehan, ema ho difisiensia nia partisipasaun iha eleisaun ne\u2019e bo\u2019ot tebes maib\u00e9 sedauk asegura liu hosi STAE no CNE tanba la asegura fatin ba sentru votasaun sira ho asesivel ba ema ho difisiensia la iha rampa, henrei, sentina ne\u2019eb\u00e9 la asesivil, bee la iha, sentru votasaun iha andar leten, kabina de votu la asegura ba ema ho difisi\u00e9nsia ho kadeira rona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">STAE no CNE identifika ona fatin ne\u2019eb\u00e9 sai sentru votasaun tenki iha linha de koordenasaun ho ministeiru relevante &nbsp;hanesan Minist\u00e9iru Obras P\u00fablika atu asegura ba asesibilidade no buka servisu hamutuk ho organizasaun ema ho difisiensia sira. Dala Barak sentru votasaun halo iha sede suku, eskola &nbsp;fatin hanesan ne\u2019e tenki asegura no asesivel. Sentru votasaun iha teritoriu hira ho kondisaun oins\u00e1, presiza tau ona iha planu no tau iha orsamentu presiza hadi\u2019a kondisaun hanesan ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cEleisaun presidensi\u00e1l halo ema ho difisiensia matan no difisiensia sira seluk konfunde konaba sentru votasaun paralelu tanba iha sentru votasaun paralelu ne\u2019e tenki rejistu uluk no ema barak la hatene informasaun sira ne\u2019e kondisaun ne\u2019e tenki aprende atu la bele akontese fali iha eleisaun parlamentar no suku tinan oin nian.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">RHTO nia prespetiva ba n\u00fameru eleitor aumenta bainhira kodisaun sira ne\u2019e hala\u2019o, tanba ne\u2019e tenki prepara ho di\u2019ak antes, atu nune\u2019e to\u2019o tempu eleisaun la iha tan preokuasaun seluk. Aproximasaun ne\u2019e barak ona hah\u00fa kedas iha 2017 \u2013 2018&nbsp; hasoru ona prezidente CNE no STAE hodi hato\u2019o problema sira ne\u2019e, maib\u00e9 la iha resposta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha parte sorin, Diretor ezekutivu Asosiasaun Defisiensia Timor-Leste (ADTL), Cezario dan Silva hatete, tuir observasaun ne&#8217;ebe sira halo, ema ho defisiensia mairoria mak tuir eleisaun tanba enkoraja hosi autoridade komunit\u00e1riu no partidu pol\u00edtiku sira, maske impedimentu oin-oin maib\u00e9 esforsu sira nia aan hodi ba ezerse sira nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cBareira iha sentru votasaun barak liu la iha asesivel, impede ba ema ho defisiensia fiziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Alein de ne&#8217;e mos bareira komunikasaun ba ema ho defisiensia matan bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.\u201d<\/em> Dehan Diretor ADTL.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan, ein termus la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun, ida ne&#8217;e mos kategoria deskriminasaun ida, dala ruma mos sosiedade nia persepsaun ba maluk defisiensia nia partisipasaun iha eleisaun atu halo saida? Estigma sira ne&#8217;e mak dala barak akontese ba ema ho defisiensia sira. Maibe iha ona mudansa pensamentu ba ema ho defisiensia no la hanesan uluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cAmi nia difikuladade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no n\u00famero 25.000 mak idade produtivu bele vota, maib\u00e9 ami seidauk iha observasaun dadus espesif\u00edku ema ho defisi\u00e9nsia na&#8217;in hira mak vota,\u201d<\/em> Diretor ne\u2019e preukupa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ADTL rekomenda ba sosiedade atu keta halo deskriminasaun, estigma ba ema ho defisiensia maib\u00e9 kontribui maka\u2019as atu nune\u2019e sira labele esklui sira nia aan hodi hola parte mos iha sosiedade. Mensajem ba parte estadu sira asegura no trata kondisaun asesivel ba ema ho defisiensia fiz\u00edku, liu-liu matan, presiza iha Brile atu nune\u2019e ema hotu nia votus ne&#8217;e segredu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha parte sorin Diretor Jeral STAE, Acilino Manuel Branco haktuir katak, prosesu eleitor\u00e1l ne\u2019e inkluzaun, tau oportunidade ba ema hotu hanesan tantu ba feto no mane, tipu de sidadaun eleitores ne\u2019eb\u00e9 de\u2019it&nbsp; la haree nia kondisaun ka aspetu seluk ruma ne\u2019eb\u00e9 halo komparasaun entre eleitor ida no ida seluk. Iha konsetu eleitor\u00e1l hanesan bele garante ba partisipasaun sidadaun sira liu hosi tratamentu ne\u2019eb\u00e9 justu ho forma ida liu hosi edukasaun s\u00edvika, edukasaun eleitor\u00e1l bele eduka eleitores sira hotu hodi bele ezerse sira nia&nbsp; direitu hanesan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cSidadaun liu-liu iha eleitores ba iha prosesu eleitor\u00e1l nian, buka atu garante&nbsp; partisipasaun sidadaun sira tenki iha konsensia rasik, STAE no CNE sempre promove edukasaun sivika, edukasaun eleitor\u00e1l iha&nbsp; teritoriu nasion\u00e1l atu iha sensiablizasaun ba ema nia konsensia hodi hola parte tanba sidadaun ida iha nia direitu, votus ne\u2019e determina nasaun nia futuru ho loloos, sidadaun ida tenki garante katak votus ne\u2019e ezerse ho loloos liu hosi edukasaun votante ba eleitor sira hotu, nune\u2019e nia votus ne\u2019e bele sura sah,\u201d <\/em>dehan Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia hatutan, iha prosesu votasaun ne\u2019eb\u00e9 liu ona, peso\u00e1l STAE iha terenu ajuda esplika ba eleitor sira&nbsp; atu &nbsp;eskolla ida ne\u2019eb\u00e9 loos hosi kanidatu no partidu tuir ema ida-idak nia konsi\u00e9nsia. Atu garante direitu ba ema ho difisiente&nbsp; ho tipu difisiente oin-oin hanesan difisiente tilun, difisiente matan, difisiente f\u00edziku no difisiente mental.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha lei eleisaun, f\u00f3 dalan atu sidadaun normal bele tulun ema ho difisiente matan bele halo eskolla ba ema ne\u2019eb\u00e9 nia f\u00f3 konfiansa ka partidu ne\u2019eb\u00e9 bele lidera nasaun ba dezenvolvimentu sustent\u00e1vel. Prosesu ba futuru buka atu garante di\u2019ak liu ema ho difisiente nia direitu de votu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diretor ne\u2019e deha, iha futuru &nbsp;STAE sei buka esforsu hadi\u2019a&nbsp; prokupasaun ema hotu nian, liu-liu ema ho difisiente matan no difisiente sira seluk. STAE hanesan orgaun t\u00e9knika administrasaun eleitoral la tuur nonok maib\u00e9 buka atu esforsu iha futuru ba ema ho difisiente sira bele ezerse sira nia direitu de votus ne\u2019e rasik sein hetan akompa\u00f1amentu husi ema ruma. Agora daudaun STAE servisu hamutuk ho organizasaun&nbsp; ba difisiente nian hanesan RHTO, ADTL no parseru internasion\u00e1l, halo perparasaun di\u2019ak atu f\u00f3 kapasitasaun husi UNDP ba maluk difisiente sira konaba leitura ba ema ho difisiente sira nia dokumentu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cHalo peskiza de konjuntu&nbsp; atu bele hatene di-di\u2019ak lokalizasaun sidadaun sira ho tipu difisiente oi-oin iha terit\u00f3riu laran ho kondisaun preparadu hodi haree planeamentu ba oin hodi garante ba ema ho difisiente nia direitu de votu. Presiza m\u00f3s regulariza liu hosi prosedimentu legais, leis, regulamentu seluk liu-liu dekretu governu sira atu fasilita orgaun eleitor\u00e1l bele administra di\u2019ak liu direitu ba ema ida-idak nian.\u201d<\/em> dehan Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e mak halo preparasaun no peskiza hamutuk&nbsp; hodi haree ida ne\u2019eb\u00e9 mais adekuadu no efetivu liu ba ema ho difisiente sira maib\u00e9 preparasaun ne\u2019e la\u2019os orgaun eleitoral de\u2019it maib\u00e9 parte hotu buka atu koopera hamutuk hodi halo perparasaun. Ema ho difisiente sira m\u00f3s tenki halo perparasaun liu hosi motiva sira husi UNDP hodi fo formasaun ba sira atu prepara aan atu iha future bainhira iha sentru votasaun sira mosu boletin ho letra Braile sira bele komprende ona, dehan Diretor Acilino.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia hatutan, preparasaun no peskiza hodi haree, atu iha progresu ba leitura iha bulletin braier nian atu komprende m\u00f3s hosi parte hotu-hotu, iha sentru votasaun fiskais sira iha kompetensia atu halo reklama hodi nune\u2019e la bele mosu konfuzaun iha&nbsp; kontagem nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Planu iha tempu badak m\u00f3s atu hasoru malu ho chefe suku sira hodi identifika iha sira nia fatin ema defisiente hira mak iha, ho tipu defisiente saida hodi mai halo diskusaun fali hodi haree no halo planeamentu ba planu preparasaun nian, pos\u00edvel haree m\u00f3s instrumentu ruma hodi fasilita priorizoriu futuru mai bele hadi\u2019a infrestrutura ruma ba sidadaun sira. Planu sira ne\u2019eb\u00e9 iha m\u00f3s depende ba kontestu, no depende mos ba programa ministeiru ida-idak nian, nia hakotu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0Hakerek na\u2019in Deonizia Tilman dos Reis (Citizen Journalist) Ema ho difisiente matan senti kontente nu\u2019udar sidadaun ida, hodi ezerse sira nia diretu votu iha eleisaun, maib\u00e9 sira sente tristi tanba governu la fasilita boletin votu kompleta ho letra Braile, nune\u2019e sira sente sira nia votu la sekretu, no dala ruma iha manipulasaun hosi ema ne\u2019eb\u00e9 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":14634,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-14633","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14633","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14633"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14633\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14635,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14633\/revisions\/14635"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14634"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14633"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14633"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14633"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}