{"id":14727,"date":"2023-01-18T00:17:57","date_gmt":"2023-01-17T15:17:57","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=14727"},"modified":"2023-01-18T00:18:00","modified_gmt":"2023-01-17T15:18:00","slug":"partido-trabalista-australia-nia-desizaun-hapara-persegisaun-ba-bernard-collaery-hamosu-perguntas-boot-balun-nebe-sedauk-resolve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/01\/18\/partido-trabalista-australia-nia-desizaun-hapara-persegisaun-ba-bernard-collaery-hamosu-perguntas-boot-balun-nebe-sedauk-resolve\/","title":{"rendered":"Partido Trabalista Australia nia desizaun hapara persegisaun ba Bernard Collaery, hamosu perguntas boot balun nebe Sedauk resolve"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Tradusaun husi Inside Story<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kuandu prokurad\u00f3r jer\u00e1l Mark Dreyfus kansela akuzasaun ne\u2019eb\u00e9 la\u2019o tempu naruk ba Canberra nia advogadu, Bernard Collaery, ema kr\u00edtiku hotu gava nia husi Canberra nia kultura seguransa nasion\u00e1l. Hafoin fulan lima, gava ida ne\u2019e sai fali nakonu ho d\u00favidas: asaun leg\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 muda husi Dreyfus ne\u2019eb\u00e9 bele blokeia esforsu sira hodi hatan ba pergunta ne\u2019eb\u00e9 eziste hela kona-ba kazu ho durasaun ne\u2019eb\u00e9 kleur.<\/p>\n\n\n\n<p>Collaery, eis prokurad\u00f3r jer\u00e1l ida, ne\u2019eb\u00e9 mak hetan akuzasaun tanba viola ona lei relasiona ba sekreta nian bainhira nia revela ka f\u00f3 sai katak Austr\u00e1lia nia Servisu Intelij\u00e9nsia Sekreta tau ona ekipamentu intelij\u00e9n nian iha Timor-Leste nia gabinete iha tinan 2004. Iha tempu ne\u2019eb\u00e1, Austr\u00e1lia hala\u2019o hela negosiasaun kona-ba fronteira mar\u00edtima ne\u2019eb\u00e9 kobre kona-ba Timor nia kampo gas natur\u00e1l iha Tasi Timor. Akuzasaun ne\u2019e m\u00f3s aneksa ba Collaery nia kliente ida, eis ofisi\u00e1l intelij\u00e9n ida ASIS ne\u2019eb\u00e9 ko\u00f1esidu ho naran Witness K.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira kazu ne\u2019e ikus mai tama iha tribunal, juis David Mossop aseita governu koligasaun nia argumenta katak evid\u00e9nsia barak presiza subar husi p\u00fabliku ka taka ba p\u00fabliku, no evid\u00e9nsia balu ne\u2019e husi Collaery rasik, hodi proteje seguransa nasion\u00e1l. Maib\u00e9 iha bankada ema datoluk husi ACT nia Tribunal Rekursu, inklui prezidente tribun\u00e1l terit\u00f3riu, anula Mossop nia desizaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes tribunal bele p\u00fablika ninia razaun, Dreyfus nia predesesor (ema antes Dreyfus), Michaela Cash dirije governu ninia ofisi\u00e1l s\u00ednior leg\u00e1l sira hodi husu atu anula tiha desizaun refere husi Tribunal Supremu, hodi adia tiha desizaun ba tempu balu. Se lae, Cash nia advogadu argumenta katak, \u201cinformasaun ne\u2019eb\u00e9 atu prejudika seguransa nasion\u00e1l\u201d&nbsp; sei f\u00f3 sai ba p\u00fabliku. Justisa aberta mak \u201cinterese ne\u2019eb\u00e9 ita sei la pergunta tan (interese ne\u2019eb\u00e9 importante liu),\u201d sira dehan, maib\u00e9 konsiderasaun seguransa nasion\u00e1l mak tenke hetan \u2018konsiderasaun ne\u2019eb\u00e9 boot liu hotu.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente Tribunal Susan Kiefel ho nia kolega sira iha Tribunal Supremu d\u00favida ho argumenta ida ne\u2019e. Juiz James Edelman husu prokurad\u00f3r-jer\u00e1l Stephen Donaghue se erru ne\u2019eb\u00e9 ACT nia prezidente justisa ne\u2019e halo puru tanba nia \u201cla foti desizaun tuir saida mak o husu.\u201d Fornese opsaun entre kansela aplikasaun ka husik hela de\u2019it iha ne\u2019eb\u00e1, Donaghue hili opsaun ikus ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Dreyfus nia hapara akuzasaun hamosu status Tribunal Rekursu ACT nia desizaun ne\u2019e ho laiha solusaun. Maib\u00e9 estra\u00f1u mak, hafoin ne\u2019e nia husu ba tribunal atu konsidera hikas-fali tribunal nia desizaun hodi permite publika evid\u00e9nsia ne\u2019eb\u00e9 mak durante ne\u2019e diskuti hela. ACT nia Presidente Tribunal foun, Lucy McCallum, rona aplikasaun ne\u2019e iha fulan Setembru, no agora hein hela nia desizaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Kieran Pender, husi Sentru Jur\u00eddiku Direitus Umanus ne\u2019eb\u00e9 mak akompa\u00f1a Collaery nia kazu, dehan katak \u2018ida ne\u2019e \u00faniku, la hanesan babain,\u201d ba governu hodi tenta \u2018rekopera\u2019 fali Tribunal Rekursu nia julgamentu. \u201cHaree ba pergunta redasaun ne\u2019eb\u00e9 mak uluk Tribunal rekursu determina tiha ona, no governu dada-aan ona husi Tribunal Superior, tenta ba dala ida tan (ba daruak) hodi ba Tribunal rekursu ne\u2019e estra-ordin\u00e1riu.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>En kontrariu, Pender dehan, \u201cprokurad\u00f3r jer\u00e1l loloos ne\u2019e kontinua ho dalan kansela prosesu ne\u2019eb\u00e9 pendente ne\u2019eb\u00e9 mak estraordin\u00e1riu ba ema ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 sai segredu David McBride no Richard Boyle no reforma Austr\u00e1lia nia lei kona-ba f\u00f3 sai segredu (whistleblowing) ne\u2019eb\u00e9 fraku. Tenke proteje ema hirak ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 sai segredu, la\u2019\u00f3s prosesa fali sira iha julgamentu sekretu.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Collaery fiar katak Albanese nia governu \u201chetan falun ka embuska\u201d husi s\u00edrkulu konseleiru seguransa ne\u2019eb\u00e9 hanesan, tantu iha serbisu p\u00fabliku nia laran ka liur, ne\u2019eb\u00e9 mak deze\u00f1a no orchestra \u2013 diriji ona movimentu kontra Witness K no nia aan rasik. Maib\u00e9 nia bele haree katak dalaruma Dreyfus bele simu konsellu ka nasehat kontra publikasaun husi ASIS nia diret\u00f3r jer\u00e1l Paulo Symon, jener\u00e1l forsa ida ne\u2019eb\u00e9 mak reforma ona no eis xefe intelij\u00e9nsia defeza.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBainhira O iha eis-forsa ida, mezmu laiha esperi\u00e9nsia konkreta ba asuntu kom\u00e9rsiu nian, bainhira O iha ema mane ida ne\u2019eb\u00e9 mak di\u2019ak no onradu, nia mak nune\u2019e duni, f\u00f3 akonsellu ba O katak p\u00fablika Collaery nia kazu sei prejudika seguransa nasion\u00e1l, O sei simu liafuan akonsellu ne\u2019e,\u201d Collaery dehan mai ha\u2019u. \u201cMaib\u00e9 ida ne\u2019e lixu. Ne\u2019e milit\u00e1r nia estilu.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Ses husi tribunal nia desizaun ne\u2019e rasik, iha figura influensi\u00e1l barak mak hirus katak responsabildiade ba korrente eventu hirak ne\u2019eb\u00e9 akontese dezde tinan 2004 ne\u2019e permanense laiha solusaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Entre sira ne\u2019e mak Prezidente Komisaun Jurista Internasion\u00e1l iha Australia, John Dowd, Juiz Tribunal Supremu NSW ne\u2019eb\u00e9 reforma ona no eis l\u00edder estadu Liberala. Iha karta ida ba Primeiru Ministru Anthony Albanese iha loron 17 Outubru, nia hato\u2019o pedidu husi komisaun (royal) real ida atu haree karik kazu operasaun tau ekipamentu intelij\u00e9n nian ne\u2019eb\u00e9 ASIS halo ne\u2019e kontra Austr\u00e1lia nia lei ka lae, se servisu sekretu ne\u2019eb\u00e9 mak hatuun hodi tau ekipamentu ne\u2019e ba interese kom\u00e9rsiu privadu ka lae, se deklarasaun kona-ba seguransa nasion\u00e1l ba sekretu ne\u2019e v\u00e1lidu ka lae, no se Collaery no Witness K ne\u2019e tenke hetan kompesasaun ka lae.<\/p>\n\n\n\n<p>La hakfodak, Collaery m\u00f3s hakarak komisaun real (royal) ida. Ida ne\u2019e sei la foka de\u2019it ba ASIS nia operasaun no nia propriedade, nia dehan, maib\u00e9 m\u00f3s asuntu ba \u201ctraisaun tot\u00e1l,\u201d nia dehan katak nia la livre atu halo diskusaun. Nia antes akuzadu, Collaery tenke iha autorizasaun seguransa hodi hala\u2019o asuntu no kestaun leg\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 sensitivu sira ne\u2019eb\u00e9 involve aj\u00e9nsia no personnel \u2013 no razaun ida ne\u2019e mak hamosu Witness K hodi refere ba nia relasiona ho ninia d\u00favida kona-ba lidera operasaun iha Dili. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Collaery hakarak hetan rezultadu ne&#8217;eb\u00e9 justu liu ba Testemuna K, ne&#8217;eb\u00e9 hetan suspensaun ba pena fulan tolu iha fulan Junu tinan kotuk tanba konspirasaun atu f\u00f3 sai informasaun klasifikadu. Nia kontr\u00e1riu ho tratamentu ne&#8217;eb\u00e9 nia no K simu ho tratamentu ki&#8217;ik-glove husi ASIO seni\u00f3r sira no ofisi\u00e1l Canberra sira seluk ne&#8217;eb\u00e9 hetan ona espozisaun hanesan kompromisu husi KGB bainhira xefe arkivista husi aj\u00e9nsia intelij\u00e9nsia Sovietiku, Vasili Mitrokhin, entrega arkivu segredu barak depoisde nia hetan defesa ba Bretana liuhusi Estonia iha 1992.<\/p>\n\n\n\n<p>Collaery hatete: &#8221; Ami nunka kompromete seguransa nasion\u00e1l ida, maib\u00e9 sira ne&#8217;eb\u00e9 halo no hetan espozisaun hafoin Vasili Mitrokhin lori sas\u00e1n ba Estonia, husi de\u2019it sira mesak nune\u2019e. La hapara sira la ho onra. No mantein sira hodi rai nafatin sira-nia medalla, sira-nia dekorasaun no buat seluk hotu.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Liutan nee, Collaery hatutan tan: &#8220;K nunka sai hanesan whistleblower, maski m\u00e9dia sempre bolu nia nune\u2019e. Se karik mak nia nune\u2019e, nia mak lidera ba akuzasaun nu\u2019udar ema. No tanba razaun diak, no nia la mesak deit. Razaun ne&#8217;eb\u00e9 sira lori ba ami mak para L, M, N, O, P, Q [husi p\u00fabliku ba p\u00fabliku]. Entaun ist\u00f3ria ne&#8217;e la f\u00f3 sai.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Apartir husi ne\u2019e, komisaun husi royal nian tenke aprezenta rekursu ba governu foun. Ida ne\u2019e bele hatudu transaksaun doubru ba negosiasaun Timor-Leste ba lideransa koligasaun sira iha tempu halo monta sas\u00e1n intelij\u00e9nsia nian ne\u2019e (penyadapan), liuliu ba Primeiru Ministru John Howard no ministru neg\u00f3siu no estranjeiru Alexander Downer, no bele m\u00f3s membru governu gabinete komisaun seguransa nasion\u00e1l sira seluk (ne\u2019eb\u00e9 mak sei inklui tezoreiru Peter Costello, Prokurad\u00f3r Jer\u00e1l Philip Ruddock, Ministru Defeza Robert Hill no Ministra Imigrasaun Amanda Vanstone).<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe ideia ne&#8217;e parese la&#8217;\u00f3s atu kaer Albanese &#8211; karik karta ICJ nian to\u2019o ba nia. Tanba ninia departamentu hala\u2019o kna\u2019ar nu\u2019udar asistente primeiru sekret\u00e1riu seguransa nasion\u00e1l nian, Philip Kimpton, hakerek ba Dowd, &#8220;Ami la hatene katak governu hakarak atu kontinua hala&#8217;o asaun hanesan ne&#8217;e iha momentu nee.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Figura husi partidu Trabalista ne\u2019eb\u00e9 iha ko\u00f1esimentu kona-ba pol\u00edtika esterna esplika ona tanba saida mak governu tenke kuidadu bainhira hala\u2019o investigasaun ba iha insidente ba aktu espiaun iha tinan 2004. \u201cKarik ida ne\u2019e kontinua?\u201d figura ne\u2019e husu, ho klaru hatene tuir katak atividade halibur informasaun ba intelij\u00e9n nian ne\u2019e bele hanesan akontese iha Rudd-Gillard nia governu nia ukun.<\/p>\n\n\n\n<p>Canberra nia fiksaun kona-ba asegura dep\u00f3zitu g\u00e1s boot iha rai okos ne&#8217;eb\u00e9 agora ko\u00f1esidu nu&#8217;udar Greater Sunrise fila fali ba ninia deskobre dahuluk iha tinan 1960 nia rohan. Uza Diplomasia, argumentu leg\u00e1l no espiaun hodi negosia fronteira tasi nian ho Indonezia, Portugal, Indonezia no Timor-Leste, ho objetivu atu lori gas barak liu ba zona ekon\u00f3mika Australia nian. Governu koligasaun no traballista nian mak dudu ida ne\u2019e iha dekada ida resin.<\/p>\n\n\n\n<p>Testemuna K nia revelasaun hah\u00fa mosu iha Traballista nia okos, ne&#8217;eb\u00e9 kontinua defende fronteira ne&#8217;eb\u00e9 Downer negosia ona (ho tulun husi operasaun ASIS) entre 2004 no 2006. Foin iha tinan 2018 Timor-Leste, anula Downer nia akordu iha tinan 2006 kona-ba fronteira tanba momentu la neg\u00f3sia ho f\u00e9 ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, konvinse tribunal arbitrajen ida iha Denhag hodi legaliza (mengesahkan) tratadu foun ne\u2019eb\u00e9 muda fronteira ba iha Timor-Leste nia tasi-klaran no f\u00f3 reseita porsentu 80 \u2013 90 husi Greater Sunrise ba Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Se komisaun Real\/ Royal la iha horizonte refere, Albanese no Dreyfus dalaruma loke ona dalan foun hodi halo investigasaun liuhosi kria Komisaun Anti-Korrupsaun Nasion\u00e1l foun. Susan Connelly, madre Josephite ida ne\u2019eb\u00e9 mak luta maka\u2019as ba frointeira li\u00f1a m\u00e9dia no ho forsa apoia&nbsp; Collaery no Testemuna K, mak nu\u2019udar ema ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 sin\u00e1l refer\u00e9nsia ida ba NACC.<\/p>\n\n\n\n<p>Ida ne\u2019e sei tau target ba Downer nia kotuk laran, ne\u2019eb\u00e9 mak hafoin ne\u2019e simu konsultasaun ida husi l\u00edder konsorsiu Greter Sunrise, Woodside Petroleum no matebian Ashton Calvert, ne\u2019eb\u00e9 mak nu\u2019udar Ministru Asuntu Esterna superviziona ASIS iha momentu halo aktu espiaun refere no iha ninia tempu reformadu sai fali Woodside nia diret\u00f3r. Maib\u00e9 NACC nia lejislasaun iha Klausula eksesaun ida ne\u2019ebe permite prokurador jeral hodi deklara investigasaun ida hodi kontra interese nasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Ministru Asuntu Esterna ka Relasaun Esterior Penny Wong, parese iha esperansa katak foka de\u2019it ba aseptu pr\u00e1tika nian sei dezvie atensaun ba ida ne\u2019e husi pasadu ne\u2019eb\u00e9 nakonu ho hahalok ladi\u2019ak. Iha fulan Outubru nia (Wong) nomeia eis Traballista nia Premier husi Victoria Steve Bracks hodi halo neg\u00f3siu ba akordu kona-ba dezenvolve Greater Sunrise. Bracks nia advokasia p\u00f3s pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 boot ba Timor-Leste inklui serbisu ba fronteira mar\u00edtima refere.<\/p>\n\n\n\n<p>Halo kampu g\u00e1s ne&#8217;e tama ba produsaun sai ona asuntu urjente ida ba governu iha Dili, ne&#8217;eb\u00e9 fahe ona ba nia Fundu Petroliferu &#8211; nia fundu riku-soin soberanu ne&#8217;eb\u00e9 mai husi reseita mina-rai no g\u00e1s &#8211; ho taxa ne&#8217;eb\u00e9 la sustentavel. Rendimentu ikus husi kampu mina-rai ne&#8217;eb\u00e9 eziste sei suli ba fundu iha tinan ida-ne&#8217;e nia rohan.<\/p>\n\n\n\n<p>Se taxa levantamentu ne&#8217;eb\u00e9 daudaun ne&#8217;e mantein, fundu ne&#8217;e sei tun ba zero iha dekade oin mai. Too tinan 2034, tuir Ministeriu Finansas Timor-Leste hasoru &#8221; klif fisk\u00e1l&#8221; ida-ne&#8217;eb\u00e9 sei presiza &#8220;ko\u2019a ba gastu hotu ho radik\u00e1l.&#8221; Uza lian ne&#8217;eb\u00e9 hanesan, Banku Mundial refere ona ba &#8221; klif makro-fiskal ida-ne&#8217;eb\u00e9 labele ses iha dekade oin mai.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#8220;Timor-Leste mak estadu petr\u00f3leu ida-ne&#8217;eb\u00e9 laiha mina barak,&#8221; hateten organizasaun ativista ne&#8217;eb\u00e9 ho nia baze ba Dili Lao Hamutuk iha sira nia relat\u00f3riu foin lalais nee. Governu nia pol\u00edtika &#8221; kontinua bazeia ba fiar ne&#8217;eb\u00e9 delek katak, tanba osan mina-rai nian lori ona nasaun ne&#8217;e to&#8217;o ohin loron, nasaun ne&#8217;e sei kontinua halo ida-ne&#8217;e ba nafatin.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Pol\u00edtika na\u2019in sira iha Dili tuir eis Primeiru Ministru Xanana Gusmao hodi dudu Greater Sunrise atu liga ho pipeline tuir Gusmao nia eskema. Previzaun katak kustu ba biliaun US$15-20, kompleksu ida-ne&#8217;e iha kosta s\u00fal illa ne&#8217;e nian sei inklui refinaria mina-rai, planta LNG, g\u00e1s offshore no pipeline mina-rai iha tasi laran, no baze fornesimentu ba projetu petr\u00f3leu offshore, hamutuk ho infraestrutura transporte no sidade foun sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Woodside Petroleu no peritu barak iha ind\u00fastria petr\u00f3leu dehan proposta ba kadoras ne&#8217;e risku liu. Nia sei presiza atravesa Timor ne&#8217;eb\u00e9 kle&#8217;an metru 3,000 entre kampu g\u00e1s no tasi-ibun. Analista sira seluk dehan katak husi Tasi Mane nia proponente sira ezazera kona-ba eskema ida ne\u2019e nia rendimentu no benef\u00edsiu ba empregu. Investimentu iha produsaun kaf\u00e9 bele kria empregu dala neen barak liu no kresimentu PIB dala neen barak liu kada dolar hanesan ho investimentu iha Tasi Mane, sita husi estudu ida foin lalais nee.<\/p>\n\n\n\n<p>Alternativa sira ba kadoras greater sunrise nian mak planta LNG, ka ligasaun ba kadoras ne\u2019eb\u00e9 eziste ona iha Timor-Leste hodi transporta gas ba Darwin hodi prosesa. Timor-Leste sei hetan reseitas barak maib\u00e9 presiza aumenta kapit\u00e1l uitoan liu no atu evita husi risku fallansu ba kadoras. Dalaruma nota katak Australia la hetan nia parte ne\u2019eb\u00e9 mak lad\u00fan ba benef\u00edsiu, apesar husi ninia traisaun refere.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fulan Setembru Prezidente foun Jose Ramos-Horta koko atu halo presaun ba Canberra hodi halo Woodside nia objetivu sira sai aat liu hodi ameasa atu lori ba Xina hodi foti projetu nee. Maske relata katak banku Xina sira halo ona projetu ne&#8217;e sai la-fasil, maib\u00e9 sira dehan katak kompa\u00f1ia mina estadu Xina ida sei mantein eskrit\u00f3riu permanente iha Timor-Leste nia kompa\u00f1ia mina estadu ki&#8217;ik TimorGAP nia eskrit\u00f3riu. Xina nia lider, Xi Jinping, sempre la tau fat\u00f3r ekonomia liu fali fat\u00f3r pol\u00edtiku-strategiku sira-nia oin.<\/p>\n\n\n\n<p>TimorGAP, iha tempu hanesan, f\u00f3 sai ona pasajen selesionadu husi ERCE nu\u2019udar firma konsultor ba industria mina husi British katak kustu ezekusaun opsaun prosesu Tasi Mane no Darwin nian maioria hanesan. TimorGAP nafatin lakohi f\u00f3 sai ERCE nia relat\u00f3riu tomak ho p\u00e1jina 130, dehan Lao Hamutuk, maske Ramos-Horta dehan, ho nia vizita ba Canberra, katak ida-ne&#8217;e (vizita ne\u2019e) sei ajuda.<\/p>\n\n\n\n<p>Adelaide nia konsultante Energy Quest hatete katak sei produtivu liu ba parte hotu atu ko&#8217;alia duke ko&#8217;alia kona-ba tectoniku plataforma. Plate Indo-Australianu muda ba norte ho sent\u00edmetru hitu kada tinan, ne&#8217;eb\u00e9 signifika sei muda metru 1.5 durante projetu nia moris. &#8220;Harii kadoras [ba Timor-Leste] ne&#8217;eb\u00e9 sei f\u00f3 rezultadu ba forsa tomak husi movimentu ida-ne&#8217;eb\u00e9 lalais liu iha mundu, ida ne\u2019e katak ideia ida ne\u2019e loloos sei la akontese,&#8221; hateten Energy Quest.<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe nasaun ne\u2019e nia luta independ\u00e9nsia ne&#8217;eb\u00e9 hala&#8217;o ho susesu husik hela legasaun kompleksu ida. &#8220;Iha tinan 1999, Timor-Leste duni sai okupante Indonezia sira no hatudu ba espesialista sira iha mundu tomak ne&#8217;eb\u00e9 defende hatete katak ida-ne&#8217;e sei nunka akontese,&#8221; hakerek Charles Scheiner husi Lao Hamutuk iha relat\u00f3riu foin lalais nee. &#8220;Iha tinan 2018, sira halo liu fali konsellor espesi\u00e1l sira nia konsellu (nasehat) hodi obriga Australia hodi konkorda ho fronteira maritima ne&#8217;eb\u00e9 justu.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Nuudar Rezultadu ida ba ida ne\u2019e mak, dehan Scheiner, &#8220;lider Timoroan balun, liuliu veteranu sira husi luta ba independ\u00e9nsia, agora fiar katak sira bele atinji buat saida de\u2019it, la haree realidade f\u00edziku ka ekonomia.&#8221; Ida-nee katak Steve Bracks hakotu tiha ona ninia servisu se nia buka atu kaer buat ne&#8217;eb\u00e9 ema balu bolu nu&#8217;udar fiar &#8220;mystiku&#8221; iha kadoras &#8211; liuliu se karik Xanana Gusmao, proponente kadoras nian, sei fila fali nu&#8217;udar Primeiru-Ministru hafoin eleisaun iha Maiu oin mai.<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe Bracks karik mosu sai fali hanesan ema ne&#8217;eb\u00e9 hodi haruka ba Canberra duke haruka ba Dili, hodi halo governu Australia fiar katak Woodside Petroleum sei hasai husi nia pozisaun lideransa iha konsorsiu Greater Sunrise, liu-liu liu husi sosa-kotu ida, no husik Timor-Leste foti prosesu no risku sira. Woodside hakerek ona val\u00f3r 33 pursentu ne&#8217;eb\u00e9 nia val\u00f3r la tun ba buat ida no iha projetu barak seluk ne&#8217;eb\u00e9 sei kontinua okupadu. Kontinua hala&#8217;o Woodside nia kazu halo Australia haree hanesan egoista no kolonialista, haktuir saida mak kritiku dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Bracks nia abilidade atu hamaus ne\u2019e sei iha forsa liut\u00e1n bainhria Canberra hatudu sira nia sentimentu ne\u2019eb\u00e9 sala ka kulpadu ba kazu espiaun nian no negosiasaun ne\u2019eb\u00e9 la ho inisiativa di\u2019ak \u2013 liuhosi dalan kaer-metin ba komisaun real\/ royal nian ka revizaun seluk, husi husu deskulpa, no liuhusi tama ba iha Tribunal Justisa Internasional nian jurisdisaun kona-ba fronteira tasi nian, ne&#8217;eb\u00e9 Downer hasai tiha ona Australia iha 2002.<\/p>\n\n\n\n<p>Periodu tempu agora dadaun ne&#8217;e dook husi satisf\u00e1sia, dehan Bernard Collaery. &#8221; Buat hotu ne&#8217;eb\u00e9 ami halo mak husik Australia nia problema mor\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 boot iha kondisaun ambiguidade (insert) nia laran.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-embed is-type-wp-embed is-provider-inside-story wp-block-embed-inside-story\"><div class=\"wp-block-embed__wrapper\">\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"MOFemFGrYG\"><a href=\"https:\/\/insidestory.org.au\/timor-gaps\/\">Timor gaps<\/a><\/blockquote><iframe loading=\"lazy\" class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; visibility: hidden;\" title=\"&#8220;Timor gaps&#8221; &#8212; Inside Story\" src=\"https:\/\/insidestory.org.au\/timor-gaps\/embed\/#?secret=tp6FPYvYPk#?secret=MOFemFGrYG\" data-secret=\"MOFemFGrYG\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe>\n<\/div><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tradusaun husi Inside Story Kuandu prokurad\u00f3r jer\u00e1l Mark Dreyfus kansela akuzasaun ne\u2019eb\u00e9 la\u2019o tempu naruk ba Canberra nia advogadu, Bernard Collaery, ema kr\u00edtiku hotu gava nia husi Canberra nia kultura seguransa nasion\u00e1l. Hafoin fulan lima, gava ida ne\u2019e sai fali nakonu ho d\u00favidas: asaun leg\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 muda husi Dreyfus ne\u2019eb\u00e9 bele blokeia esforsu sira hodi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13673,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-14727","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14727","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14727"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14727\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14729,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14727\/revisions\/14729"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13673"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14727"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14727"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14727"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}