{"id":15035,"date":"2023-02-08T17:59:30","date_gmt":"2023-02-08T08:59:30","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15035"},"modified":"2023-02-08T17:59:32","modified_gmt":"2023-02-08T08:59:32","slug":"oinsa-funciona-democracia-iha-timor-leste-ho-partidu-barak-liu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/02\/08\/oinsa-funciona-democracia-iha-timor-leste-ho-partidu-barak-liu\/","title":{"rendered":"Oinsa Funciona Democr\u00e1cia Iha Timor-Leste Ho Partidu Barak Liu?"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>(Artigo Ida Ne\u2019e Analiza Kona-b\u00e1 Partido Politiku Ne\u2019eb\u00e9 Mak Bele Tur Kadeira Mamar iha PN)<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Agora daudaun atu\u00e1l Prezidente Rep\u00fablika (PR), Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta halo hela enkontru ho lider partidu pol\u00edtiku sira hanesan Partido Democr\u00e1tico (PD), Partidu Libertasaun Povu (PLP), Partidu KHUNTO, Partidu Uni\u00e3o Democr\u00e1tica Timorense (UDT), Partidu CNRT, partidu FRETILIN, partidu Frente Mudan\u00e7a (FM), partidu PUDD, nomos partidu pol\u00edtiku sira seluk-seluk tan, Uma Kreda, Sosiedade Sivil, Lider Komunitariu sira, molok tun ba halo kampanye iha povo nia leet. Oinsa mak partidu pol\u00edtiku ida-idak hato\u2019o nia programa ba Prezidente Rep\u00fablika hodi bele hatene, saida mak atu halo, wainhira manan iha eleisaun Parlamentar ba tinan lima oin mai.<\/p>\n\n\n\n<p>No partidu pol\u00edtiku balu mos komesa halo ona konferensia nasional kada partidu ida-idak nian. Besik ona festa demokrasia no eleisaun Parlamentar iha tinan 2023 ida ne\u2019e, ba partidu pol\u00edtiku sira ne\u2019eb\u00e9 existe iha Timor-Leste komesa husi partidu ki\u2019ik sira to\u2019o partidu bo\u2019ot sira, sira hotu sei prepara-an atu simu festa demokrasia ne\u2019eb\u00e9 mak kada tinan lima sempre hala\u2019o iha ita nia rai doben Timor-Leste. No ita hotu hein, bainhira mak atu\u00e1l Prezidente Rep\u00fablika (PR), Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta halo nia Dekreta loron kalendariu eleisaun Parlamentar nian. Iha mundu, se aplika sistema demokrasia ne\u2019eb\u00e9 hanorin ba ema hotu katak desizaun ne\u2019e mai husi povo, ba povo no fila-fali ba povo.<\/p>\n\n\n\n<pre class=\"wp-block-preformatted\">Matenek na\u2019in balu husi Kranemburg halo definisaun katak demokrasia tuir nia signifikadu katak Governasaun ka Estadu nain mak povo rasik. Kranemburg <em>define a democracia de acordo com seu significado b\u00e1sico, ou seja, governar o povo.<\/em> &nbsp;<em>(Kranemburg mendefinisikan demokrasi sesuai dengan pengertian dasarnya, yakni memerintah rakyat).<\/em> Nomos matenek na\u2019in Abraham Lincoln dehan katak demokrasia ne\u2019e governasaun mai husi povo, husi povu no ba fali povu. <em>Segundo Abraham Lincoln, a democracia \u00e9 o governo do povo, pelo povo e para o povo.<\/em><em> <\/em><em>(Menurut Abraham Lincoln, demokrasi merupakan pemerintahan dari rakyat, oleh rakyat dan untuk rakyat).<\/em> <\/pre>\n\n\n\n<pre class=\"wp-block-preformatted\">Partidu ida ne\u2019eb\u00e9 mak bo\u2019ot liu iha Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste (RDTL) mak, partidu Frente Revolucion\u00e1rio de Timor-Leste Independente (FRETILIN) no partidu Congresso Nacional de Reconstru\u00e7\u00e3o de Timor (CNRT). Partidu pol\u00edtiku bo\u2019ot rua ne\u2019e ita bele dehan El-clasico ona iha Timor-Leste. Depois partidu ki\u2019ik oan sira komesa dolar ona, maib\u00e9 sei harame deit iha tempu kampanye nia laran deit no bele mos partidu rua ne\u2019e FRETILIN no CNRT mak sei manan no sira sei halo raut tasu no sei halo koligasaun ba malu ho partidu bo\u2019ot rua ne\u2019e hodi tur iha Parlamentu Nasional (PN) no hodi hare Governasaun foun ba tinan lima ne\u2019eb\u00e9 sei mai ne\u2019e, ka IX Governo Konstitusional mai ne\u2019e besik ona odomatan Palacio do Governo nia oin.<\/pre>\n\n\n\n<p>Baze leg\u00e1l iha Konstituisaun da Rep\u00fablica Democr\u00e1tica de Timor-Leste, artigu 7 (sufr\u00e1jiu univers\u00e1l no multipartidarizmu), 1. Povu hala\u2019o nia kbiit pol\u00edtiku liu hosi sufr\u00e1jiu univers\u00e1l livre, diretu, sekretu no peri\u00f3diku, no liu husi forma seluk tan ne\u2019eb\u00e9 hakerek ona iha Lei-Inan. 2. Estadu f\u00f3 val\u00f3r ba partidu pol\u00edtiku sira-nia kontribuisaun atu povu hakatak-sai nia hakarak rasik tuir organizasaun, no ba sidadaun nia partisipasaun demokr\u00e1tiku iha hahalok ukun nian iha nasaun laran. Nomos iha Konstituisaun da RDTL artigu 92 hatete katak, Parlamentu Nasional (PN) mak \u00f3rgaun soberania Rep\u00fablika Tim\u00f3r-Leste nian ne\u2019eb\u00e9 reprezenta ema Timor-oan tomak, iha kbi\u2019it atu halo lei, atu fiskaliza no atu halo desizaun pol\u00edtika. Iha artigu 106 Konstituisaun da RDTL hatete kona-b\u00e1 (Nomeasaun), 1. Primeiru-Ministru hili hosi partidu ida ne\u2019eb\u00e9 iha votu barakliu ka hosi aliansa partidu sira-ne\u2019eb\u00e9 iha nia ema barak iha Parlamentu no iha nomeasaun hosi Prezidente-Rep\u00fablika, wainhira rona tiha partidu pol\u00edtiku sira ne\u2019eb\u00e9 iha reprezentante sira iha Parlamentu Nasion\u00e1l. 2. Membru Governu sira seluk, Prezidente-Rep\u00fablika mak sei hili liu husi Xefe-Ministru nia proposta. <em>(<\/em><em>1. O Primeiro-Ministro \u00e9 indigitado pelo partido mais votado ou pela alian\u00e7a de partidos com maioria parlamentar e nomeado pelo Presidente da Rep\u00fablica, ouvidos os partidos pol\u00edticos representados no Parlamento Nacional. 2. Os restantes membros do Governo s\u00e3o nomeados pelo Presidente da Rep\u00fablica, sob proposta do Primeiro-Ministro).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, tinan ida ne\u2019e, tinan sorte ba ema ho difisiensia matan bele vota. Iha ne\u2019eb\u00e9 Comiss\u00e3o Nacional Elei\u00e7\u00e3o (CNE) informa katak agora daudaun prepara hela pareser ruma, hodi bele autoriza ema ho defisiensia hato\u2019o ninia vota iha eleisaun Parlamentar, Prezidente CNE, Jos\u00e9 Agostinho da Costa Belo, komenta ho Sekretariu Tekniku Administrasaun Eleitoral (STAE), foin lalais halao sira nia estudu iha Jakarta (Indonesia), katak ema ho defisiensia sira ninia sentimentu hanesan sidadaun hotu-hotu, nune\u2019e sira ninia rasional f\u00f3 rasik sira ninia votu. <strong>(Fontes:<\/strong> Jornal Timor-Post, 03 Fevereiru 2023).<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir relat\u00f3riu husi <em>Democracy Index of Each Country in Southeast Asia<\/em> <em>(2011-2021)<\/em> hatudu katak Timor-Leste nia Democracy index 7.9. Ita halo komparasaun demokrasia iha Timor-Leste diak tebes kompara ho nasaun sira seluk hanesan Myanmar, Singapura, Filipina, no nasaun seluk-seluk tan demokrasia lao ladun diak. Iha ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste nia sistema demokrasia foin hahu lolos iha tinan 2002 depois Timor-Leste hetan ninia restaurasaun da Independensia Timor-Leste nian ne\u2019eb\u00e9 entrega husi tranzisaun husi Organizasaun Nasoens Unidas (ONU) iha tempu ne\u2019eb\u00e1. No Timor-Leste nia demokrasia lao kapas tebes, lao tuir dalan legal sistema demokrasia nian. Iha ne\u2019eb\u00e9, Estadu Timor-Leste, halao eleisaun Prezidente Rep\u00fablika no eleisaun Parlamentu Nasional sempre tinan lima (5) tenke halo duni eleisaun ba orgaun soberanu rua ne\u2019e, Prezidente Republika no Parlamentu Nasional, inklui mos eleisaun ba Chefe do Suco sira iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha lidun seluk, isu balu dehan sei adia eleisaun parlamentar to\u2019o iha fulan Setembru 2023, Deputadu Assanami konsidera Governu ho Parlamentu ilegal, tan liu ona prazu. Kestaun ne\u2019e hato\u2019o Deputadu Bankada Partidu Democratico, Mariano Asanami Sabino ba STL iha PN, Dili, Segunda ne\u2019e (06\/02\/2023). \u201cIta bele dehan instituisaun Estadu hanesan Governu ho Parlamentu ilegal ona se adia to\u2019o fali Setembru, tanba liu tiha prazu ona,\u201d dehan nia. Nia hatete, iha konstituisaun dehan klaru tiha ona laiha diskusaun ema hotu bele interpreta, partidu sira lalika aumenta ninia opiniaun rebo-rebo hodi kontra fali Konstituisaun, no labele hatoman aan kontra konstituisaun, tanba konstituisaun mak aliserse estadu. \u201cTanba iha neeba klaru tinan 5 mandatu remata, i dia 13 fulan Junhu kuandu ami tama plenaria, primeriu mak too fali dia 13 fulan Junhu remata ona, tanba nee elisaun tenki antes dia 13 fulan Junhu para iha dia 13 ka 14 fulan Junhu deputadu foun tama ona,\u201d esplika nia. (Fontes: Jornal STL, 06\/02\/2023).<\/p>\n\n\n\n<p>Boatos ida ne\u2019e pelo kontrariu iha p\u00fabliku nia leet, Prezidente Rep\u00fablika, Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta kuandu Dekreta Kalendariu Eleisaun Parlamentar hodi akontese iha fulan Maiu, hanoin bazeia ba konstituisaun, juridiku no solene. Konstitusionalista Timoroan, Alexandre Corte Real de Ara\u00fajo komenta, Prezidente Rep\u00fablika tenke la\u2019o tuir korredor konstituisaun. Iha Konstituisaun da RDTL Artigo 86 alinea C hatete konstituisaun atribui kna\u2019ar ba Xefe Estadu, atu deside kalendariu eleisaun Parlamentar, tuir konstituisaun haruka. Tuir regra konstituisaun, Artigu rua mak afeta Artigo 99 ho Artigo 93. Iha Artigo 93 katak tinan lima nia laran reprezentante povu halao kna\u2019ar nu\u2019udar Deputadu. Enkuantu, remata ona tinan lima, avansa fali ba eleisaun atu halo fali kna\u2019ar foun. Artigo 99 katak lejizlatura ida kontein lejizlativu lima, kada lejizlativa ida ninia durasaun tinan ida nian. Konkluzaun katak, lejizlatura dalimak iha tinan lima, to\u2019o agora mandatu lejizlatura dalimak hotu ona. Tuir termu konstituisaun Xefe Estadu bele deside atu halo Eleisaun Parlamentar hahu iha fulan Maiu nia laran. (Fontes: Jornal Timor Post, 08\/02\/2023).&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Ikus liu rekomenda ba estado Rep\u00fablica Democr\u00e1tica de Timor-Leste (RDTL) katak, diak liu kontinua haburas sistema demokrasia iha ita nia nasaun Timor-Leste. Tuir hakerek nain nia hare\u2019e katak sistema demokrasia mak diak liu kompara ho sistema sira seluk. Ita halo komparasaun sistema governasaun iha mundu iha tipu sistema governasaun tolu, maka sistema governasaun Autoritariu ka Monarkia, sistema governasaun Aristokrasia no sistema governasaun Demokrasia. Entre sistema Govermental tolu ne\u2019e, ba nasaun Timor-Leste sistema governasaun Demokrasia mak diak liu, husi sistema sira seluk ne\u2019e. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p><strong>*Hakerek Na\u2019in: <\/strong><em>Alumni <\/em>Universidade da Paz-(UNPAZ), <em>Faculdade de Direito <\/em>no <em>Alumni<\/em> <em>Instituto Superior Cristal-Departemento Sociologia no <\/em>Ativista. Artigo ida ne\u2019e la representa institusaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in haknar ba, maib\u00e9 idea no argumentu sira ne\u2019eb\u00e9 lekar iha artigu ne\u2019e nudar opini\u00e3o peso\u00e1l. Iha sujestaun ruma bele haruka iha telefone +67077291406 ou <em>e-mail: <\/em><a href=\"mailto:moisesvicente59@yahoo.com\">moisesvicente59@yahoo.com<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente (Artigo Ida Ne\u2019e Analiza Kona-b\u00e1 Partido Politiku Ne\u2019eb\u00e9 Mak Bele Tur Kadeira Mamar iha PN) Agora daudaun atu\u00e1l Prezidente Rep\u00fablika (PR), Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta halo hela enkontru ho lider partidu pol\u00edtiku sira hanesan Partido Democr\u00e1tico (PD), Partidu Libertasaun Povu (PLP), Partidu KHUNTO, Partidu Uni\u00e3o Democr\u00e1tica Timorense (UDT), Partidu CNRT, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":4769,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-15035","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15035","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15035"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15035\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15036,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15035\/revisions\/15036"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15035"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15035"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15035"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}