{"id":15082,"date":"2023-02-09T23:45:43","date_gmt":"2023-02-09T14:45:43","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15082"},"modified":"2023-03-26T23:54:12","modified_gmt":"2023-03-26T14:54:12","slug":"dialogu-komunidade-afetadu-ho-timor-gap-pedrito-labele-iha-abuzu-poder-uza-rai-komunidade-nian-halo-projetu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/02\/09\/dialogu-komunidade-afetadu-ho-timor-gap-pedrito-labele-iha-abuzu-poder-uza-rai-komunidade-nian-halo-projetu\/","title":{"rendered":"Dialogu Komunidade Afetadu Ho Timor Gap, Pedrito: Labele Iha Abuzu Poder Uza Rai Komunidade nian Halo Projetu"},"content":{"rendered":"\n<p>Reportajen Umbelina dos Reis <\/p>\n\n\n\n<p>Rede ba Rai&nbsp; (RbR)&nbsp; hamutuk ho Timor Gap, Provedoria dos Diretos Humanos e Justi\u00e7a (PDHJ) no Teras Propriedades, halo di\u00e1logu ho komunidade afetadu iha Manleu-Metinaru, hodi rona sira nia preokupasaun relasiona ho projetu ne\u2019eb\u00e9 Timor Gap atu halo.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha di\u00e1logu ne\u2019e, Koordenador Nasional Rede ba Rai, Pedrito Hortencio Vieira hateten, enkontru hanesan ne&#8217;e mak povu Timor nia hakarak, RbR akompa\u00f1a prosesu dezenvolvimentu hah\u00fa planeia husi estadu hanesan Timor Gap, tanba projetu ne&#8217;e nia lokalizasaun harii iha komunidade sira nia hela fatin, s\u00e9 bainhira dezenvolvimentu ne&#8217;e la&#8217;o ho di&#8217;ak primeiru tenki respeita komunidade no rai na&#8217;in sira. &#8220;Husu komunidade nia hanoin karik projetu ne&#8217;e la&#8217;o karik oins\u00e1, tanba Timor ukun-rasik aan kleur ona desizaun ne&#8217;eb\u00e9 la&#8217;o ladun di&#8217;ak mak iha tempu kolonial nian.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Koordenador ne\u2019e dehan, Rede ba Rai hanesan reprezenta komunidade, sira hato&#8217;o sira nia problema mai RbR katak iha tinan 2002 to\u2019o 2003 F-FDTL husu fatin atu halo karegatiru, sira <em>terpaksa<\/em> fo de&#8217;it maib\u00e9 rai ne&#8217;e sira uza ba sira nia moris loro-loron, no fo espasu hodi hakiak sira nia animal tanba sira moris ho ida ne\u2019e duni.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan sorumuto ne&#8217;e, RbR ho Timor Gap tuur hamutuk halo di\u00e1logu ho komunidade ba sira nia preokupasaun, konaba kazu rai nian ne\u2019eb\u00e9 komunidade konkorda ou la konkorda. RbR durante ne&#8217;e akompa\u00f1a f\u00f3 defeza ba komunidade nia direitu atu halo rezist\u00e9nsia, labele husik sira nia rai ne&#8217;eb\u00e9 mak durante ne&#8217;e uza hela, ne&#8217;eb\u00e9 planu hosi Timor Gap, durante ne&#8217;e RbR komunika malu katak se imi iha projetu tenki halo di\u00e1logu ho komunidade.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Objetivu hosi di\u00e1logu ne&#8217;e mak atu rona komunidade sira nia preokupasaun no komunidade nia hakarak lo-l\u00f3s ne&#8217;e saida, ne&#8217;e mak ohin iha prosesu nia laran komunidade ko&#8217;alia sai hotu ona sira nia sentimentu durante iha tempu naruk nia laran,\u201d<\/em> dehan Koordenador Pedrito.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia espera katak prosesu ne\u2019e sei la&#8217;o nafatin atu buka solusaun ba ezekuta projetu ne&#8217;e, tanba aproximasaun inisiu kedas halo di-di&#8217;ak karik tuir prosedimentu leg\u00e1l sira ne&#8217;eb\u00e9 mak iha karik ladun mosu konflitu ne&#8217;eb\u00e9 mak barak.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Hanesan ohin ha&#8217;u dehan iha momentu ne&#8217;eba halo aproximasaun ou lisensa di-di&#8217;ak ba rai na&#8217;in sira karik, no m\u00f3s lori forsa mai halo teror, intimidasaun, obriga komunidade sira mai entrega sira nia rai ba projetu, ne&#8217;e aproximasaun la di&#8217;ak.\u201d Parte RbR durante ne&#8217;e halo defeza ba sira katak s\u00e9 ida ne&#8217;e mak akontese bei-beik duni ba rai ne&#8217;e projetu sei la susesu, biar susesu maib\u00e9 ne&#8217;e imi uza ona abuzu poder.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Parte hosi projetu no governu oins\u00e1 rona di-di&#8217;ak, hosi komunidade sira nia preokupasaun saida mak atu halo planu ba oin, ne&#8217;e baze ba projetu atu hakat ba oin, fundamental l\u00f3s rona komunidade sira nia preokupasaun konaba sira nia hela fatin, <em>\u201ctanba komunidade sira dehan s\u00e9 lakon ami nia rai, ami atu ba hela fali iha ne&#8217;eb\u00e9 no atu garante ba s\u00e9, ho nune&#8217;e ha&#8217;u sente katak ne&#8217;e prinsipal, fundamental preokupasaun komunidade sira nian.&#8221;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Nia hato\u2019o katak, RbR sei la hakiduk ba kotuk maib\u00e9 kontinua akompa\u00f1a nafatin ba komunidade tuir prosedimentu leg\u00e1l, sira halo defeza ne&#8217;e la\u2019os ret\u00f3rika, lia-fuan mamuk de&#8217;it, maib\u00e9 ami halo defeza tanba ho razaun no opiniaun bazeia ba lei no situasaun sosial no ekonomia, razaun mak parte hotu-hotu tenki hakru&#8217;uk ba lei hosi parte projetu no m\u00f3s parte komunidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Husu ba governante sira ne&#8217;eb\u00e9 mak lidera dezemvolvimentu ne&#8217;e, atu halo programa estadu nian ne&#8217;e primeiru tenki onestu nom\u00f3s tenki atende povu, halo <em>pelayanan<\/em> sosial ba povu, nune&#8217;e nu\u2019udar aman tenki rona oan sira nia problema no buka solusaun ne&#8217;eb\u00e9 mak justu, s\u00e9 projetu ne&#8217;eb\u00e9 mak la justu ona entaun bele kaer poder ne&#8217;e ker dizer hamate ema ho pisikolojika no la valoriza ema nia ezist\u00e9nsia ba oin, dala ruma kaer hahalok sira ne&#8217;e hodi hanehan populasaun sira ne&#8217;eb\u00e9 vulneravel sira, ne&#8217;e sai vulneravel liu tan iha sosiedade.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haforsa tan katak dala ruma halo di\u00e1logu pol\u00edtika iha Timor-Leste ne&#8217;e ladun tau import\u00e1nsia ba ema nia direitu nu&#8217;udar ema, nune\u2019e husu ba estadu, governu, sosiedade sivil, kompa\u00f1a, parte entidades sira halo dezenvolvimentu, seidauk susesu bainhira la valoriza ema no la tane aas povu nia dignidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia husu ba komunidade hotu tenki iha korajem ko&#8217;alia konaba buat ne&#8217;eb\u00e9 mak la loos, ukun-rasik aan ne&#8217;e fo vantajen di&#8217;ak ba sidadaun hotu-hotu, katak tempu ona atu ko&#8217;alia sai, no&nbsp; tempu ona labele husik ema ida iha kotuk, iha prosesu dezenvolvimentu, tantu feto ou mane laiha kbiit m\u00f3s tempu ukun-rasik aan ona tau sira iha oin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Umbelina dos Reis Rede ba Rai&nbsp; (RbR)&nbsp; hamutuk ho Timor Gap, Provedoria dos Diretos Humanos e Justi\u00e7a (PDHJ) no Teras Propriedades, halo di\u00e1logu ho komunidade afetadu iha Manleu-Metinaru, hodi rona sira nia preokupasaun relasiona ho projetu ne\u2019eb\u00e9 Timor Gap atu halo. Iha di\u00e1logu ne\u2019e, Koordenador Nasional Rede ba Rai, Pedrito Hortencio Vieira hateten, enkontru [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15083,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-15082","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15082","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15082"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15082\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15439,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15082\/revisions\/15439"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15083"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15082"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15082"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15082"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}