{"id":15241,"date":"2023-03-01T20:23:51","date_gmt":"2023-03-01T11:23:51","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15241"},"modified":"2023-03-01T20:35:06","modified_gmt":"2023-03-01T11:35:06","slug":"refiana-idade-9-nuudar-difisiente-tilun-maske-moris-mukit-iha-vontade-hakarak-eskola-presiza-eskola-inkluzivu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/03\/01\/refiana-idade-9-nuudar-difisiente-tilun-maske-moris-mukit-iha-vontade-hakarak-eskola-presiza-eskola-inkluzivu\/","title":{"rendered":"Refiana Idade 9 Nu\u2019udar Difisiente Tilun Maske Moris Mukit, Iha Vontade Hakarak Eskola, Presiza Eskola Inkluzivu"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Joanina Casemiro <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8220;<em>Tanba nia ho kondisaun difisi\u00e9nsia entaun ami tenke akompa\u00f1a ho ne-neik, importante nia bele hakerek ou nia bele halo jestu ruma depois haruka nia ba kanta, nia ba uza jestu sa\u00edda de\u2019it nia bele halo tuir, buat hotu nia halo tuir so lee no ko\u2019alia mak seidauk bele, ami profesora sira hanorin ne\u2019e mak tenke pasiensia<\/em>&#8220;. <em>Koordenador Agustina<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Rai besik naroman, manu sira kokore hanesan fanun hela nain sira hodi hader, atu hasoru loromatan sae, hanesan mos Refiana komesa loke matan, hakbesik an ba bee malirin, prepara an hodi ba eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Refiana moris iha 14 Outubru 2014, eskola iha Baziku Filial Camea Rai-hun, tur iha banku 1 ano maske lao ho distansia dook husi uma maibe la halo nia baruk no akompanha husi nia avo feto. Refiana moris oan kiak, bainhira nia idade tinan 1, nia mama ho papa hetan dezastre iha tinan 2015, no husik hela nia mesak iha mundu ne\u2019e, nune\u2019e nia avo feto ho mane kontinua tau matan nia, to\u2019o ohin loron idade 9 ona<\/p>\n\n\n\n<p>Avo feto Francisca Cha haktuir situasaun ne\u2019ebe Refiana hasoru, bainhira nia inan aman mate fo impaktu tebes ba Refina, tanba komesa isin manas makaas no fo impaktu ba nia saude to\u2019o ohin loron nia moris ho difisiente fiziku.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00a0\u201cBainihra nia atu la\u2019o fali, la\u2019o la di\u2019ak entaun nia komesa hakdasak ba rai mak hodi la\u2019o durante tinan tolu (3) nia laran. Refiana sempre hetan moras, ha\u2019u nafatin lori nia ba tuir terapi loron tolu (3), depois mai uma komesa koko la\u2019o mesak, depois Refiana komesa hah\u00fa la\u2019o, maibe nia kontinua la koalia. Refiana iha hanoin maibe la kaolia\u201d<\/em>, Francisa konta tuir ba Neon Metin, iha Camea Rai-hun, 08\/02<\/p>\n\n\n\n<p>Francisco ho nia kaben moris kiak no mukit, laiha kbiit naton hodi tulun sira nia be-oan, ho domin ne\u2019ebe iha mak halo Refiana to\u2019o ohin loron sei sente hamnasa iha nia moris. Francisca husu ba governu atu tulun netik Refiana ne\u2019ebe moris kbiit laek, Refiana moris vulneravel, presiza estadu nia tulun<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00a0\u201cAmi rua nia avo mane la servisu, fa\u2019an sasan no ai-fuan mak hodi haruka Refiana ba eskola,\u201d<\/em> hato\u2019o Francisca ho triste, karik governu bele rona nia lian hodi fo tulun.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan Koordenadora Eskola B\u00e1ziku Filial 1 no 2 Kamea, Rai-hun, Agostinha de Fatima Gusm\u00e3o hateten iha eskola simu ema hotu, la haree ba ema difisiente ou lae, tanba eskola refere iha inkluzividade, nune\u2019e sira la iha diskriminasaun ba ema ho difis\u00e9nsia hanesan Refiana, ka ema nia kor no mos relijiaun, ema hotu hetan tratamentu hanesan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha eskola profesora sira ne\u2019eb\u00e9 hanorin ne\u2019e mak tenke iha pasiensia ba sira, atu nune\u2019e sira bele aprende ho di\u2019ak tanba ami nia eskola ne\u2019e ema ho difisi\u00e9nsia hamutuk na\u2019in tolu (3), Refiana ne\u2019e difisi\u00e9nsia tilun, tanba susar atu ko\u2019alia no bainhira profesora sira atu hanorin lee sempre akompa\u00f1a nia, ami tenke obriga nia atu nia mos bele lee sai moos. Tanba nia ho kondisaun difisi\u00e9nsia entaun ami tenke akompa\u00f1a ho ne-neik, importante nia bele hakerek ou nia bele halo jestu ruma depois haruka nia ba kanta, nia ba uza jestu sa\u00edda de\u2019it nia bele halo tuir, buat hotu nia halo tuir so lee no ko\u2019alia mak seidauk bele, ami profesora sira hanorin ne\u2019e mak tenke pasiensia,\u201d<\/em> dehan Koordenadora Agostinha.<\/p>\n\n\n\n<p>Koordenadora ne\u2019e husu ba governu tau matan ba eskola b\u00e1ziku filian Kamea, Rai-hun liu-liu Ministeriu Edukasaun Juventude no Desportu, husu ba organizasaun relevante sira bele mos tau matan ba estudante sira ne\u2019eb\u00e9 ho kondisaun difisi\u00e9nsia iha eskola sira, bele rekolla dadus hodi tau hamutuk sira ne\u2019eb\u00e9 ho kondisaun difisi\u00e9nsia iha eskola ida, nune\u2019e bele tau matan ho di\u2019ak liu tan hodi halo sira mos bele kontente.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia mos hato&#8217;o katak iha eskola refere sira hanorin labarik sira hotu atu respeita sira, nune\u2019e sira bele haree malu hanesan ema difiseinsia, bele halimar hamutuk ho sira, maib\u00e9 di\u2019ak liu mak iha fatin ema ho difisiensia nian atu nune\u2019e ema hotu ho kondisaun hanesan, entaun bele halo atendimentu ba malu hanesan de\u2019it, la bele iha diskriminasaun entre ida ho ema seluk, ho nune\u2019e sira bele kontente.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"992\" height=\"668\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-15245\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1.jpg 992w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1-300x202.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1-768x517.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1-624x420.jpg 624w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1-640x431.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/IMG_20230225_105552-1-681x459.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 992px) 100vw, 992px\" \/><figcaption><strong><em>Koordenador Programa, Asosiasaun Difisi\u00e9nsia Timor-Leste (ADTL), Jo\u00e3o da Silva Fernandes. [Foto: Joanina | 01.03.2023]<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk Koordenador Programa, Asosiasaun Difisi\u00e9nsia Timor-Leste (ADTL), Jo\u00e3o da Silva Fernandes hateten ADTL iha tinan kotuk hah\u00fa halo ona peskiza ba ema ho difisi\u00e9nsia sira iha muns\u00edpiu rua.<\/p>\n\n\n\n<p>Atividade peskiza ne\u2019eb\u00e9 halo hosi ADTL iha tinan kotuk hahu iha fulan Abril to\u2019o iha Maiu iha munis\u00edpiu rua mak hanesan Ermera no Dili, no total respondente hosi munis\u00edpiu Ermera total 25 ne\u2019e kompostu hosi Direitor Eskola no mos manorin na\u2019in sira iha eskola, no ba estudante ho difisi\u00e9nsia sira iha munis\u00edpiu Ermera.<\/p>\n\n\n\n<p>Estudante ho difisi\u00e9nsia n\u00edvel ensinu sekund\u00e1riu ne\u2019e hamutuk na\u2019in haat (4), iha Ensinu sekund\u00e1riu Nino Konis Santana Gleno na\u2019in rua (2), iha eskola pre-sekund\u00e1riu Portug\u00e9s Caf\u00e9 Gleno, eskola privadu, nomos iha estudante na\u2019in tolu (3) iha eskola prim\u00e1ria 10 de Abril Gleno, munis\u00edpiu Ermera. Depois iha eskola ensinu b\u00e1ziku Farol estudante ho difisi\u00e9nsia hamutuk na\u2019in 9.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan ADTL mos halo hela peskiza ida bolu naran ADTL Sekund\u00e1riu Peskiza, ida ne\u2019e haree liu ba n\u00edvel prim\u00e1ria nian no oras ne\u2019e tempu la\u2019o hela ba peskiza. Nia isu ne\u2019eb\u00e9 foti iha peskiza sekund\u00e1riu ne\u2019e mak haree liu ba esperi\u00e9nsia ka pr\u00e1tika di\u2019ak liu edukasaun nian liu husi nasaun sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi sei asesu fontes hosi nasaun sira hanesan, \u00cdndia, Nepal, Filipina, Pakistaun, Indon\u00e9sia inklui Timor-Leste rasik. Agora ne\u2019e baze ba hakerek halo hela konsultasaun hela iha peskiza nian, agora ADTL halo esforsu maka\u2019as liu hosi advokasia ba Minist\u00e9riu relevante no Minist\u00e9riu Edukasaun liga ho ko\u00f1esimentu manorin na\u2019in sira nian\u201d,<\/em> dehan Joao ba Neon Metin.<\/p>\n\n\n\n<p>Eskola barak iha Timor laran seidauk akumula estudante ho difisi\u00e9nsia, liu-liu ba nivel sekund\u00e1riu nian seidauk iha, maib\u00e9 ADTL iha ona eskola pre-sekund\u00e1ria nian ba estudante ho difisi\u00e9nsia sira hotu eskola iha ne\u2019e ba liu iha difisi\u00e9nsia sira hanesan difisi\u00e9nsia matan, tilun, no difisi\u00e9nsia f\u00edziku, inklui mos psikolojia mental nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Joao dehan Ba iha Minist\u00e9riu Edukasaun, ADTL esforsu halo ona advokasia oins\u00e1 atu kria kur\u00edkulum ne\u2019eb\u00e9 konsulta mos asuntu difisi\u00e9nsia nian ba material ba manorin na\u2019in sira tenke iha ko\u00f1esimentu konaba hanorin lian uza jestual sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Joao rekomenda ba governu konab\u00e1 atendimentu manorin na\u2019in sira ba estudante sira ho difisi\u00e9nsia, atu bele kria formasaun ne\u2019eb\u00e9 kle\u2019an ba sira oins\u00e1, atu uja lian jestual, hanorin difisiente f\u00edjiku sira iha eskola, tanba ema hotu-hotu iha direitu ba edukasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Hosi parte governu nian, Diretor Finansas, Minist\u00e9riu Edukasaun, Antonio Pires hatete governu iha programa edukasaun inkluzivu ne\u2019eb\u00e9 hatuur katak, ema hotu iha direitu hanesan asesu ba edukasaun ka sa\u00fade, katak la iha ema ida la asesu ba edukasaun, tantu nia iha difisi\u00e9nsia ka lae ema ne\u2019eb\u00e9 iha idade eskolar tenke hetan asesu ba eskola.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cTuir forma hotu-hotu ne\u2019eb\u00e9 governu halo hela, forma oins\u00e1 mak atu sensibilija katak liu-liu ba ema difisi\u00e9nsia ne\u2019eb\u00e9 maior, oins\u00e1 ho estadu nia haree ba kondisaun f\u00edziku la hanesan ho sira seluk ne\u2019e tenke iha atendimentu ida, nune\u2019e ita bele halo fali atu haketak lae, ita hotu-hotu tenke tau matan hamutuk. Maib\u00e9 ita nia pol\u00edtika agora katak eskola hotu-hotu tenke tama eskola, hanesan agora kria mak kondisaun eskola atu bele atende. Minist\u00e9riu ho nia parseiru sira iha programa katak tenke iha eskola sira ne\u2019e ema hotu-hotu tenke ba iha eskola ne\u2019e, la iha ema ida ke labele ba iha eskola ou eskola ne\u2019e la iha ema ho difisi\u00e9nsia ka la difisi\u00e9nsia tenke tama iha ne\u2019eba, oins\u00e1 mak atu serbi sira, ida ne\u2019e mak minist\u00e9riu nia planu mak eskola hotu-hotu tenke kria kondisaun, primeiru ba iha infrestrutura ka edif\u00edsiu sira tenke kria kondisaun para bele fo asesu ba ema difisi\u00e9nsia,\u201d <\/em>dehan Diretor.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan profesor sira tenke haree estudante balu keta difisi\u00e9nsia tilun karik, oins\u00e1 bele serbi nia ou haree nia di\u2019ak tenke tau nia iha oin, balu karik ho kadeira roda oins\u00e1 bele ajuda nia bele tama iha sala laran, ida ne\u2019e mak minist\u00e9riu liu hosi sensibilijasaun ba eskola hotu-hotu para bele kria ida ne\u2019e. La\u2019os ba ida ne\u2019e de\u2019it sensibiliza mos ba inan no aman nomos ba komunidade sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cTanba balu dehan husik ba ami nia oan ne\u2019e hela iha uma de\u2019it ona, entaun ita tenke ser sensibilija katak ema hotu-hotu iha direitu atu bele hetan edukasaun ba ne\u2019eb\u00e9 mos tenke esforsu ba ida ne\u2019e. Minist\u00e9riu Edukasaun iha inisiu ne\u2019e kria ona sentru tolu (3), ida iha Dili, Aileu, no ida iha Lospalos, bolu katak sentru rekursu ba atu serbi ba difisi\u00e9nsia ho idade eskola, iha difisiensia sira nia fatin barak halo selesaun depois entrega sira ba iha eskola formal sira. Ami nafatin halo sensibilijasaun ba iha fatin hotu, primeiru ne\u2019eb\u00e9 ita uza sentru ne\u2019eb\u00e1 ema hotu-hotu la\u2019os de\u2019it ba iha muns\u00edpiu ida ne\u2019e de\u2019it maib\u00e9 fatin tolu ne\u2019e atu bele atende hotu kedas sentru ne\u2019e atu serbi hotu ba iha formasaun,\u201d<\/em> nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan, atividade sira ne\u2019e la\u2019o hela tinan-tinan, iha tinan kotuk hetan dadus iha 4000 liu mak ema ho difisi\u00e9nsia tama ona eskola maib\u00e9 ho kondisaun difisi\u00e9nsia oi-oin, hanesan difisi\u00e9nsia matan, tilun, ain, liman. No identifika kuaze 1000 ital ne\u2019e seidauk tama iha eskola, foin mak identifika balu no seidauk identifika iha munisipiu sira hotu-hotu nomos iha eskola sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia konklui katak Pol\u00edtika Edukasaun iha Timor-Leste la iha ema ida mak iha kotuk, tan ne\u2019e balu sente katak sira iha defisi\u00e9nsia ruma karik labele hadook aan maib\u00e9 tenki aproxima ba eskola hotu-hotu atu bele asesu mos ba edukasaun. Maib\u00e9 sira rasik mak tenki iha vontade aas tanba edukasaun ne\u2019e universal, la fihi ba s\u00e9, ema hotu iha direitu hanesan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Joanina Casemiro &#8220;Tanba nia ho kondisaun difisi\u00e9nsia entaun ami tenke akompa\u00f1a ho ne-neik, importante nia bele hakerek ou nia bele halo jestu ruma depois haruka nia ba kanta, nia ba uza jestu sa\u00edda de\u2019it nia bele halo tuir, buat hotu nia halo tuir so lee no ko\u2019alia mak seidauk bele, ami profesora sira hanorin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15242,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-15241","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15241","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15241"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15241\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15246,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15241\/revisions\/15246"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15242"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15241"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15241"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15241"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}