{"id":15286,"date":"2023-03-08T16:13:33","date_gmt":"2023-03-08T07:13:33","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15286"},"modified":"2023-03-08T16:13:35","modified_gmt":"2023-03-08T07:13:35","slug":"adtl-ema-ho-difiensia-saude-rekuperadu-bele-tuir-vota-apolinariu-hau-ba-sentru-votasaun-ema-goza-hau","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/03\/08\/adtl-ema-ho-difiensia-saude-rekuperadu-bele-tuir-vota-apolinariu-hau-ba-sentru-votasaun-ema-goza-hau\/","title":{"rendered":"ADTL: Ema ho Difiensia Saude Rekuperadu Bele Tuir Vota, Apolinariu: Hau Ba Sentru Votasaun Ema Goza Hau"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen Mijelina Oliveira da Costa (Citizen journalist)<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cBainhira nia to\u2019o iha sentru votasaun hodi fo nia votus sekretu, maib\u00e9 to\u2019o iha sentru votasaun ema dehan ba nia \u201co ba vota ne\u2019e atu halo saida? nusa o la ba halo o nia servisu seluk\u201d. Apolonariu<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La diskrimina, la husik ema ida kotuk ne\u2019e sai slogan ida oinsa kontra diskriminasaun, no oinsa halo tratamentu hanesan ba ema hotu, signifika promove direitu inkluzivu iha nasaun demokr\u00e1tiku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kada tinan 5 Timor-Leste realiza eleisaun nu\u2019udar faz parte husi estadu demokr\u00e1tiku hodi fo direitu ema hotu atu hili ho konxi\u00e9nsia ba partidu ou ema nia fiar, liuhusi eleisaun prezidensi\u00e1l no parlamentu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Citizen journalist halo entrevista ho maluk defisiensia Psikososial (sa\u00fade mental), ne\u2019ebe partisipa iha eleisaun,\u00a0 no hetan asistensia husi inan aman hodi hakat ba sentru votasaun. Nia mak Maria Auxiliadora Soares Pinto (27), husi Munisipiu Baucau poso administrativu Baucau suku Bahu, nia haktuir katak maske nia ho kondisaun ba psikolojia, maibe nia konsege partisipa iha eleisaun prezidensi\u00e1l 2017 no iha eleisaun prezidensial 2022 rekupera ho diak ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Auxiliadora hanesan ema seluk ne\u2019ebe iha direitu hanesan, hodi fo nia votus sekretu ba ema ou partidu ne\u2019ebe nia fo fiar ba, maibe dalaruma ema seluk sei nafatin hato\u2019o liafuan \u201cbulak no beik\u201d ba nia, no ema la konsidera nia hanesan votante ida, maibe votus ne\u2019ebe nia fo, iha duni valor ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Auxiliadora iha esperansa boot, tanba nia hakarak partisipa iha eleisaun 2023, nune\u2019e nia husu ba governu hodi prepara fatin ne\u2019ebe asesivel iha sentru votasaun, presiza iha bulletin de votu braille, nune\u2019e sira iha independ\u00e9nsia hodi vota tuir sira nia konxi\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba sidadaun sira Auxiliadora mos husu respeita sira no la halo stigmasaun hasoru maluk sira ho defisiensia, labele uza linguazen la diak hodi bolu maluk defisiente sira, presiza konsidera hanesan sira hanesan ho maluk sira ne\u2019ebe la ho defisi\u00e9nsia<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00a0\u201cHusu ba sosiedade sira presiza uza liafuan dignu ba ami defisi\u00e9nsia sira, no husu ba maluk sira ne\u2019eb\u00e9 seidauk hatene termu liafuan sira, uza ba maluk defisiensia mai ita hamutuk, hodi promove no hatutan ema seluk hodi komunika tuir termu tipu defisiensia nian\u201d. <\/em>Tenik Auxiliadora.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Auxiliadora halo tratamentu iha PRADET, nune\u2019e nia bele rekupera ona hodi kontinua halo atividade hanesan joven sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha fatin seluk Apolinario Soares de Deus, husi munis\u00edpiu Ermera, mos haktuir ba citizen journalist, katak nia sofre hela moras Psikososial husi tinan 2004 to\u2019o ohin loron, nune\u2019e kontinua halo terapia hodi konsumu ai-moruk.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-14340\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial-681x511.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2022\/11\/Apolinario-Soares-de-Deus-Difisiensia-psikososial.jpg 1049w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption>Apolinario Soares de Deus, Difisiensia psikososial. [Foto: Juvinal | 28.11.2022]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Apolinario tenik katak dalabarak nia hasoru diskriminasaun iha sosiedade no mos husi nia fam\u00edlia rasik, sempre bolu nia ho lia fuan \u201cbulak, miring\u201d no seluk tan, nia fam\u00edlia rasik la preokupa ba moras ne\u2019ebe nia infrenta<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00a0\u201cWainhira ha\u2019u nia moras kuandu makaas ona, familia no kolega sira labesik ha\u2019u, han m\u00f3s dalaruma la interese ona ha\u2019u, maib\u00e9 servisu saida de\u2019it mak iha, ha\u2019u halo nafatin. Servisu sira mak hanesan hili ai-sunu, taka kramik, plester uma, maib\u00e9 asaun diskriminasaun ne\u2019ebe sira halo mai ha\u2019u ne\u2019e mak halo hau nia moras ne\u2019e atu husik ha\u2019u labele\u201d, <\/em>hatutan Apolin\u00e1rio.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Apolin\u00e1rio mos hetan diskriminasaun wainhira nia ba trata ninia kartaun eleitor\u00e1l, \u201cDeskriminasaun mai ha\u2019u hahu husi kedas halo kartaun eleitoral, ema dehan ba ha\u2019u oin hanesan imi ne\u2019e la presiza halo kartaun atu vota, maske liafuan ne\u2019e ha\u2019u rona maib\u00e9 lakohi halo asaun hasoru\u201d. Nia hatutan,<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Situasaun ne\u2019ebe Apolonariu hasoru kontinua akontese ba nia an, bainhira nia to\u2019o iha sentru votasaun hodi fo nia votus sekretu, maib\u00e9 to\u2019o iha sentru votasaun ema dehan ba nia \u201co ba vota ne\u2019e atu halo saida? nusa o la ba halo o nia servisu seluk\u201d, maske nia hasoru insulta boot, maibe Apolonariu hatan kalma katak maske hau moras psikosial maibe nia iha neon, hodi hili nia kandidatu tuir nia konxi\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia kontinua haktuir bainhira nia ba kaixa votasaun, fiskais sira balun ko\u00f1ese, no goza halimar fali nia, situasaun ne\u2019e halo Apolinariu la fiar an, no fila ho triste, tanba ema seluk sente nia votus la vale no la serve atu fo votus.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maske ema hateten aat nia ho liafuan guzaun ne\u2019ebe tenta halo diskriminasaun hasoru nia, maibe Apolinariu la lakon esperitu hodi kontinua buka dalan, oinsa nia bele asesu nia direitu iha nasaun ne\u2019e, bainhira nia rona organizasaun Asosiasaun Defisi\u00e9nsia Timor-Leste, nia hakat ba hodi buka hatene oinsa nia bele ezerse nia esperi\u00e9nsia no buka esperi\u00e9nsia ho serbisu volunt\u00e1riu iha ADTL konaba luta ba ema ho defisi\u00e9nsia nia direitu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Apolinario haksolok tanba nia konsege halo duni aprende volunt\u00e1riu iha ADTL, hodi luta ema ho defisi\u00e9nsia sira nia direitu, no oinsa nia mos aprende asuntu sira ne\u2019ebe importante ba nia atu lao hakat ba oin. Iha ADTL apolonariu aprende oinsa uza termolojia ne\u2019ebe uza ba ba maluk ho defisi\u00e9nsia sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e nia hato\u2019o ba governu iha eleisaun Parlamentar 2023, atu fasilita no spasu hanesan ba maluk ho defisiensia tipu oin-oin, atu bele ezerse sira nia direitu, no iha sentru votasaun ne\u2019ebe asesivel ba ema hotu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-15287\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/Nicolau-Vicente_PRADET-681x511.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Nicolau Vicente Ximenes Nu\u2019udar Team Leader ba Programa Asistensia Moras Mentl (PAMM). [Foto: Citezen journalist]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hatan ba situasaun ne\u2019e parte Rekuperasaun Psikosial no Dezenvolvimentu iha Timor Lorosa\u2019e (PRADET), Nicolau Vicente Ximenes Nu\u2019udar Team Leader ba Programa Asistensia Moras Mentl (PAMM), hateten katak ema ho problema ment\u00e1l ninia partisipasaun iha eleisaun sira menus tebes, tanba eleisaun ne\u2019ebe akontese ona hah\u00fa husi eleisaun suku, prezidensi\u00e1l no parlamentu, ema la dun fo import\u00e1nsia ba sira, tanba iha dezafius barak husi fam\u00edlia ka komunidade ne\u2019ebe la dun tau matan ba maluk ho defisiensia mental, \u00a0oinsa lori sira ba sentru votasaun, maske iha Konstituisaun fo dalan hela, katak sidadaun hotu mezumu ho kondisaun oi-oin, intermus ho kondisaun sa\u00fade mental, maibe nia la lakon ninia direito \u00a0partisipa \u00a0iha eleisaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Obstaklu seluk ne\u2019ebe maluk sira ne\u2019e hasoru tanba hela dook husi sentru votasaun, no fam\u00edlia preokupa karik sira bele hamosu risku iha komunidade, nune\u2019e sira limite lalika ba vota, nune sira lakon sira nia direitu hanesan sidadaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir dadus ne\u2019ebe PRADET aprezenta katak maluk ho defisi\u00e9nsia mental hamutuk nain 21 mak tuir loloos sei partisipa iha eleisaun prezidensi\u00e1l 2022, ne\u2019ebe ativu iha sentru rehabilitasaun, maibe ikus nain 7 deit mak konsege ba tuir votasaun (mane 3 no feto 4).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">PRADET nia atendementu m\u00e9diku ba maluk ho defisiensia mental mak fornese asist\u00e9nsia hodi muda maluk sira nia kognitivu, emosaun no hahalok, no bele garante sira bele rekupera ho 80%, mak hanesan Apolonario ho Maria.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir sensus 2015 hatudu katak iha 34 mill resin ema moris ho defisiensia jer\u00e1l, no 3% ema ho moris defisi\u00e9nsia mental. PRADET nia atendementu no tarjetu ne\u2019e hala\u2019o iha munis\u00edpiu 7 mak hanesan &nbsp;Aileu, Ainaro, Dili (inklui Atauro), Liquisa, Baucau no Manufahi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dadu ne\u2019ebe regista iha PRADET husi tinan 2002-2021, hamutuk ema nain 1787 ne\u2019ebe presiza asist\u00e9nsia ba rekuperasaun, ne\u2019e la inklui dadus husi Ministeriu Saude, no idade husi 25 \u2013 45.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi parte sorin Diretor Ezekutivu Asosiasaun Defisi\u00e9nsia Timor-Leste (ADTL), Cesario da Silva hato\u2019o nia observasaun katak durante ne\u2019ebe ema ho defisiensia maioria tuir eleisaun, tanba enkoraja husi autoridade komunit\u00e1riu no partidu pol\u00edtiku sira, maske impedimentu oi-oin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan iha eleisaun prezidensi\u00e1l Ema ho Defisiensia Psikososial agresivu la bele tuir, maibe autoriza ema ho defisiensia sa\u00fade rekuperadu bele tuir vota.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cEma ho defisiensia psikososial (mental) ne&#8217;ebe iha hela tratamentu nia laran, bele vota iha eleisaun parlamentar tanba lei fo dalan, se de&#8217;it mak iha kartaun eleitoral bele tuir, importante mak familia ka ema ruma bele fasilita no tulun nia ba vota<\/em>\u201d, dehan Cesario<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika, bareira iha sentru votasaun barak liu la asesivel, impede ba ema ho defisi\u00e9nsia f\u00edziku, matan no idozu sira nia partisipasaun iha eleisaun. Aleinde ne&#8217;e mos barreira komunikasaun ba ema ho defisi\u00e9nsia matan, oinsa bele vota segredu, tanba la iha fasilidade ba sira hodi vota.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entermos la iha kondisaun asesivel ba ema defisiensia iha sentru votasaun, ne&#8217;e hamosru diskriminasaun, dalaruma mosu persepsaun ba maluk ho defisiensia nia partisipasaun katak la presiza vota tanba lao prioridade, no ADTL kontinua halo advokasia hodi hamenus konotasaun negativu no hamosu stigma hasoru ema ho defisi\u00e9nsia, nune\u2019e n\u00fameru ema ho defisiensia partisipa iha elesaun hah\u00fa sae.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cAmi nia difikuldade mak dadus ema ho defisiensia 38.000 no numeru 25.000 mak idade produtivu bele vota, maibe ami seidauk iha observasaun dadus espes\u00edfiku ema ho defisiensia na&#8217;in hira mak vota\u201d<\/em> dehan Diret\u00f3r ADTL<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ema ho defisiensia psikososial barak mak la iha kartaun eleitor\u00e1l, daudaun ne\u2019e ADTL koopera ho Minist\u00e9riu Justisa inklui STAE atu asegura tratamentu ba ema ho defisi\u00e9nsia, hodi bele hetan kartaun sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ADTL rekomenda ba sosiedade sira asegura, no labele hamosu diskriminasaun, estigma ba ema ho defisi\u00e9nsia, no husuba estadu atu asegura no trata kondisaun asesivel ba ema ho defisiensia sira, no prepara braille no rampa iha sentru votasaun sira.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Mijelina Oliveira da Costa (Citizen journalist) \u201cBainhira nia to\u2019o iha sentru votasaun hodi fo nia votus sekretu, maib\u00e9 to\u2019o iha sentru votasaun ema dehan ba nia \u201co ba vota ne\u2019e atu halo saida? nusa o la ba halo o nia servisu seluk\u201d. Apolonariu La diskrimina, la husik ema ida kotuk ne\u2019e sai slogan ida [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":5139,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-15286","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15286","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15286"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15286\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15288,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15286\/revisions\/15288"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15286"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15286"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15286"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}