{"id":15536,"date":"2023-04-11T15:42:23","date_gmt":"2023-04-11T06:42:23","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15536"},"modified":"2023-04-11T15:42:25","modified_gmt":"2023-04-11T06:42:25","slug":"nai-pr-jr-involve-iha-atividadi-politika-partidaria-entre-lei-no-emosaun-psikolojika-han-isin-sikat-ruin","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/04\/11\/nai-pr-jr-involve-iha-atividadi-politika-partidaria-entre-lei-no-emosaun-psikolojika-han-isin-sikat-ruin\/","title":{"rendered":"Nai PR. JR  involve iha atividadi pol\u00edtika partidaria: Entre Lei no Emosaun psikol\u00f3jika \u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d. Impossivel Nai PR la hatene no la kompriende nia komptensia no limitasaun konstitusional ho diak tuir KRDTL\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Filozofia lokal ne\u2019eb\u00e9 popular tebes iha sosiedadi timorense nia le\u2019et hanesan sita iha leten, dada atu Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d fo nia opiniaun kona ba Nai Presidenti Rep\u00fablika JR nia prezensa ka involvimentu p\u00f3litiku iha atividadi partido balun nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor Leste nasaun ida ne\u2019eb\u00e9 adopta sistema \u201cEstado de Direito Democr\u00e1tico\u201d ho baze multipartidarismo, katak estado ida ke fo biban tomak ba sidadaun hotu-hotu tantu feto ka mane, ferik eh katuas, foin sae ka kiik no defisiensia f\u00edsiku eh mental iha direitu atu expresa nia preferensia no vontadi pol\u00edtika&nbsp; hodi hili grupu ka figura pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 tuir sira nia hakarak no hare katak bele fo esperanza ba sira nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p>Agora liga ho Nai Presidenti Rep\u00fablika (PR) nia prezensa ka involvimentu iha atividadi pol\u00edtika partidaria, pronto, se hanesan sidadaun bai-bain karik hanoin la iha anomalia ruma ke p\u00fabliku bele kestiona maib\u00e9, kargu ida PR &nbsp;ne\u2019e maka halo buat ne\u2019e konsidera estra\u00f1o oituan tan kargu ne\u2019eb\u00e9 Nia asumi dadaun ne\u2019e tuir lei KRDTL la kompatible atu Nai PR ida bele hala\u2019o knar ida ne\u2019e mos iha momentu hanesan.<\/p>\n\n\n\n<p>Artigu 78<sup>o <\/sup>&nbsp;KRDTL hatur limitasaun konstituisional balun kona Nai PR ida nia involvimentu iha atividadi pol\u00edtika ne\u2019ebe temin \u201cPrezidente-Rep\u00fablika labele iha kargu pol\u00edtiku seluk eh knaar p\u00fabliku iha nivel nasion\u00e1l no m\u00f3s, iha kazu seluk, hala\u2019o knaar privadu\u201d. (Inkompatibilidadi knar PR nian, Artigu 78<sup>o<\/sup>), iha sorin seluk, artigu&nbsp; 77<sup>o<\/sup> haktuir Nai PR ida nia simu knar no juramentu \u201cHa\u2019u jura ba Maromak, ba Povu no ba ha&#8217;u-nia onra katak ha\u2019u sei halo tuir loloos knaar ne\u2019eb\u00e9 ha\u2019u simu, halo tuir no haruka halo tuir Lei-Inan no lei-oan sira no f\u00f3 ha\u2019u-nia kbiit no kapasidade tomak atu tuba-netik no hametin ukun an rasik no unidade nasaun nian.\u201d (PR Simu knaar no juramentu, Artigu 77<sup>o<\/sup>)<\/p>\n\n\n\n<p>Iha artigo rua ne\u2019eb\u00e9 temin iha leten &nbsp;ne\u2019e klaramente sita katak PR ida labele iha kargu pol\u00edtika seluk no knar publiku ruma iha nivel nasion\u00e1l nune\u2019e mos atividadi seluk inklui knaar privadu i jura so bele halo tuir deit saida maka lei inan no lei oan haruka, &nbsp;agora oin nusa maka nai deputadu balun ke sai autor ba hahoris konstituisaun mosu hodi defende Nai PR nia atitudi ida ne\u2019e ho argumentu dehan katak PR JR mosu iha atividadi konsolidasaun partidaria ne\u2019e hanesan \u201cso para\u201dba hato\u2019o agradesimentu ba maluk sira ne\u2019eb\u00e9 halo servisu makas hodi fo vitoria ba Nia JR hodi lori ba Aitarak laran hanesan PR, argumentu ida ne\u2019e simplesmente nai deputadu traduz nia an katak kulia barak ho lian as maib\u00e9 kontiudu mamuk, los dunik ema dehan \u201cbid\u00f3n mamuk ne\u2019e baku lian tarutu makas maibe nakonu baku lian neneik i dala balun la lian la iha tan\u201d,<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201c Bain hira Presidente hala\u2019o asaun, nia iha ona opiniaun rasik hodi agradese ba estrutura CNRT, ne\u2019eb\u00e9 esforsu ba nia kandidatura ba Preszidente Republika, nia tu\u00fan minute 2 hodi fo deit agradesimentu ba estrutura ne\u2019eb\u00e9 servisu makaas ba nia kandidatura, hodi lori nia ba Ai-tarak laran\u201d. Ema sira 300.000 resin ne\u2019eb\u00e9 fo votu ba nia hodi tuur iha ai-tarak laran ne\u2019e la\u2019os prezidenti nia oan, ne\u2019eb\u00e9 atu f\u00f3 deit lia fuan agradesimentu simples ida ba deit ema sira servisu mate an, hetan atake no insult, sira ne\u2019e la\u2019os prezidenti nia oan. <\/em>(Xefi Bankada CNRT, Patrocino Fernandes, Neon Metin.Info Media Online, April 10, 2023)<\/p>\n\n\n\n<p>Pur tantu se hare didiak artigu 77<sup>o <\/sup>e 78<sup>o<\/sup> nia haruka, independentimente Nai PR atu ba hato\u2019o agradesimentu deit ou lae&nbsp; ba nia apoiante sira, desde ke aktu ne\u2019e akontese iha atividadi pol\u00edtika partidaria ida nia le\u2019et fo ona nosaun katak Nai PR viola ona artigu 2 ne\u2019e rasik ne\u2019eb\u00e9 define klaramente Nai PR nia limitasaun konstitusional no jura atu halo tuir deit lei haruka. Se Nai PR fo jestu agradesimentu ba apoiante sira antes Nai PR nia investidura hanesan Xefi Estado ou hato\u2019o jestu ne\u2019e liu husi kanal televiziva ruma, hanoin ida ne\u2019e l\u00f3jika e inkuestionable maib\u00e9, so ke Nai PR halo iha pleno mandato hanesan Presidenti Rep\u00fablika ne\u2019e maka iha anomalia oituan.<\/p>\n\n\n\n<p>Jestu Nai PR nia ne\u2019e ba ema pol\u00edtiku sira nia hare \u201ctal vez\u201d sei hamosu senariu rua entre \u201cPro &amp; Contra\u201d tan sira hare liu ho oklu emosaun no loyaldadi pol\u00edtika no preokupasaun hadau taxu nian maib\u00e9, &nbsp;tuir ema non-pol\u00edtiku hanesan Naha-Olo \u201cBaimeta\u201d nia hare, &nbsp;Nai PR&nbsp; halo hela dadaun buat rua ke sei implika imparsialidadi pol\u00edtika Nai PR nian; ida luta atu expresa sai Nai PR nia emosaun husi dever psikol\u00f3jika hanesan filosofia ida ke popular tebes iha sociedadi nia le\u2019et ne\u2019eb\u00e9 dehan \u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d seluk fali, Nai PR prematuramente fo hela sinal katak posibilidadi sei mosu krise pol\u00edtika foun wain hira resultadu eleisaun fulan oin mai fo ulun moras ba Nai PR atu foti desizaun ein termu formasaun IX governu.<\/p>\n\n\n\n<p>Terminolojia \u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d, bai-bain sociedadi liu-liu inan-aman no katuas lian nain foho oan sira hasaran wainhira iha lia ruma tantu lia mate (metan) ka lia moris (mutin), iha ne\u2019eb\u00e9 nia sentidu halai liu ba \u201c favor contra favor ou take and give\u201d katak wainhira ema ruma halo buat ruma ne\u2019eb\u00e9 diak ka ajuda ema seluk ne\u2019eb\u00e9 hasoru hela lia ka susar ruma nia ka sira ida hetan ajuda ka benefisiu ne\u2019e mos sei rai no sei la haluha atu \u201cbalas ka rep\u00f5e\u201d fali ba ema hirak ne\u2019eb\u00e9 \u201cpernah\u201d fo ajuda ba nia ka sira ne\u2019e. Pur tantu buat ida ne\u2019e hanesan ona siklu moris nian ida ke sociedadi timor komunga husi bei- alan sira tun mai to\u2019o ohin loron. Nune\u2019e buat ne\u2019eb\u00e9 Nai PR halo dadaun ne\u2019e la halai ses husi filosofia ida ne\u2019e, nia argumentu hanoin timor oan hotu hatene tan s\u00e1, basa impossiv\u00e9l Nai PR la hatene no la kompriende ita nia kompetensia no limitasaun konstitusional.<\/p>\n\n\n\n<p>Seluk fali, sinal possiv\u00e9l krize pol\u00edtika, teze ida ne\u2019e Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d espekula tan ba \u201c\u201dpor muito que\u201d partido pol\u00edtika bo\u2019ot rua ne\u2019e halo esforzu atu manan ho maoria absoluta posibilidadi bo\u2019\u2019ot sei la iha ida maka sei \u201cconsegue\u201d hodi ukun mesak, ba ida ne\u2019e referensia iha 20 a\u00f1os hatudu fila-fila ona, maib\u00e9, \u201csim\u201d sira rua ida sei manan ho maoria simples. Nune\u2019e atu CNRT ka F maka manan sira sei iha biban atu halo negosiasau pol\u00edtika ho partidu sira seluk liu-liu sira ne\u2019eb\u00e9 \u201cultrasa passa\u201d bareira 4% no hetan kadeira iha Parlamento Nacional (PN).<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;Agora ulun moras ne\u2019e iha ne\u2019e, ba F, sira ona serteza ba possiv\u00e9l aliadu atu forma nono governu hanesan prematuramente deklara ho nakloke katak atual \u201cPlataforma de entedimento\u201d iha posibilidadi bo\u2019ot sei kontinua no iha biban mos nakloke an ba partidu sira sira seluk, iha CNRT nia parte aliadu konfiante maka Partido Democr\u00e1tico (PD) entre sira ne\u2019eb\u00e9 agora dadaun iha asentu parlamentar, PUDD ho F.Mudansa lalika sura tan sira ba tur iha ne\u2019eba mos tabik malun tun sae maka hakat liu bareira 4%, sa tan F-mudansa tinan ida ne\u2019e la bele konkore tan razaun internal. &nbsp;Nune\u2019e biban ba CNRT atu halo \u201clobby\u201d pol\u00edtiku ho F e PLP mihis los tan jornada pol\u00edtika durante ne\u2019e la iha indikasaun favorav\u00e9l ke bele dada sira tur hamutuk no kulia ba malun, nune\u2019e mos ho KHUNTO mesmu ke partidu kiik maib\u00e9 nia iha serteza atu \u201cultrasa passa bareira\u201d tan nia baze metin ba bei-beik e posibilidadi \u201clobby\u201d pol\u00edtiku entre CNRT ho KHUNTO mos mihis dadaun ona tan deklarasaun pol\u00edtika husi lider m\u00e1ximu CNRT nian hodi ataka lideranza KHUNTO nia privasidadi hakanek ona sira nia fuan. Esperanza seluk ba CNRT maka partido foun \u201cOs Verdes de Timor\u201d maib\u00e9, ida ne\u2019e seidauk iha serteze tan nia bele liu bareira 4% ka lae, mesmu ke nia liu mos indikasaun atu sai aliadu ho CNRT mihis tan iha eleisaun prezidensial liu ba, sira&nbsp; aliadu ona ho F hodi apoio Lu-Olo nia kandidatura. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Pur tantu, se CNRT maka manan ho maioria simples, formasaun nono governo sei dilema tan razaun hirak sita iha leten, nune\u2019e se Nai PR ho ulun moruk tan influensiadu ho emosaun psikol\u00f3jika \u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d maka hola desizaun hodi hahoris IX governo minoria autom\u00e1tikamente Nai PR hamosu tan krise pol\u00edtika foun ke timor oan hotu la hatene vida povu no nasaun nia ekon\u00f3mikamente sei la oin s\u00e1. Hein katak buat hotu labele mosu tuir senariu ne\u2019e. Maib\u00e9 se senariu ida ne\u2019\u00e9 akontese, Nai PR tau \u201cem causa\u201d artigo 74<sup>o<\/sup> ne\u2019eb\u00e9 hateten \u201c Prezidente-Rep\u00fablika maka Xefe-Estadu, s\u00edmbulu no garantia independ\u00e9nsia nasion\u00e1l no unidade Estadu nian, no instituisaun demokr\u00e1tika sira-nia funsionamentu regular\u201d (KRDTL kap\u00edtulu I: Estatuto, Eleisaun no Nomeasaun Presidenti Rep\u00fablika, Artigu 74<sup>0<\/sup>). Naha-Olo \u201cBai-Meta\u201d hein katak nia espekulasaun ne\u2019e labele sai realidadi tan tinan 20 ukun nai ulun sira halo Timor lakon maior tempu hodi jere deit sira nia diverjensia pol\u00edtika ein vez jere povu no nasaun nia vida.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>*(Artigu ne&#8217;e laiha relasaun ho redasaun editoril no lais redasaun Neon Metin nia responsabilidade, tanba ne&#8217;e tama iha kategoria artigu opiniaun ka analisa husi hakerek nain Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d)<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d \u201cHan Isin Sikat Ruin\u201d. Impossivel Nai PR la hatene no la kompriende nia komptensia no limitasaun konstitusional ho diak tuir KRDTL\u201d Filozofia lokal ne\u2019eb\u00e9 popular tebes iha sosiedadi timorense nia le\u2019et hanesan sita iha leten, dada atu Naha-Olo \u201cBai-meta\u201d fo nia opiniaun kona ba Nai Presidenti Rep\u00fablika JR nia prezensa ka [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15386,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-15536","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15536","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15536"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15536\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15537,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15536\/revisions\/15537"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15386"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15536"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15536"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15536"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}