{"id":15646,"date":"2023-04-21T11:53:54","date_gmt":"2023-04-21T02:53:54","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=15646"},"modified":"2023-04-21T11:53:55","modified_gmt":"2023-04-21T02:53:55","slug":"expresaun-komunidade-nian-wainhira-asisti-fenomenu-eklipse-solar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/04\/21\/expresaun-komunidade-nian-wainhira-asisti-fenomenu-eklipse-solar\/","title":{"rendered":"Expresaun Komunidade nian Wainhira Asisti Fen\u00f3menu Eklipse Solar"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Adroaldo &#8220;Saretukau&#8221;<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>20 Abril, 2023, hanesan loron ida ne\u2019eb\u00e9 povu doben Timor-Leste hein hodi asisti fon\u00f3menu natural Eklipse Solar h\u00edbridu (eklipse parsial, eklipse anular no eklipse total), wainhira fulan muda-an hakat liu hosi loro-matan entre loro matan ho mundu hodi fo nakukun ba mundu iha minutu balu nial aran. Komunidade Timor-Leste balu ho entojiajmu, p\u00e1niku, d\u00favida maib\u00e9 nafatin akompa\u00f1a hodi hein oins\u00e1 sente akontesimentu ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante akontesimentu ne\u2019e, Neon Metin halo observasaun ba komunidade sira iha suku Kuluhun hodi haree sira nia reasaun no asiste direitamente fen\u00f3menu astrn\u00f3miku ida ne\u2019e. Iha oras tuku 10 liu komunidade balu la sai husi uma, balu hah\u00fa movimentu sai hodi hateke ba loro-matan. Wainhira tama tuku 12 liu, loro hah\u00fa mudansa iha nia naroman ne\u2019eb\u00e9 muda sai kinor hodi provoka ema nia matan sente moras atu hateke. Balu sente hakfodak no halai, seluk fali nafatin akompa\u00f1a.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade sira hah\u00fa uza \u00f3klu eklipse hodi haree fen\u00f3menu ne\u2019e. Sira hah\u00fa hateke sa\u2019e ba loro-matan, hah\u00fa iha tuku 10 liu to\u2019o tuku 14:00 liu. Iha sira nia haree sira fo sasin katak, liu hosi \u00f3klu eklipse ne\u2019e sira bele haree fulan ne\u2019eb\u00e9 tomak to\u2019o sai sorin, no sai mihis hanesan kadeli to\u2019o sai tomak fila-fali. Sira haree iha minitu ba minutu to\u2019o akontesimentu ne\u2019e remata.<\/p>\n\n\n\n<p>Sasin ida hosi Suku Kuluhun hodi asiste akontesimentu ne\u2019e hatete, hafoin haree uza \u00f3klu eklipse katak fulan sorin de\u2019it, nia sente loro nia naroman la hanesan bai-bain ona no klima iha mudansa.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cSente loro-manas la hanesan bai-bain, tanba sente la manas hanesan loro iha loron bai-bain. Agora mahon maka\u2019as loos. O hamriik iha loro laran la sente buat ida, la sente kosar ne\u2019e\u201d<\/em> expresa Ano Garcia, wainhira asisti fen\u00f3menu ne\u2019e iha Aldeia La\u2019o Rai, Suku Kuluhun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cLoro kona ita la manas liu, padahal jam 1 mak ne\u2019e,\u201d<\/em> Cesaltina Leau Boavida, hato\u2019o saida mak nia sente wainhira asiste no sente mos fen\u00f3menu Eklipse ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba fali komunidade iha Munis\u00edpiu Manatuto, Felix da Concei\u00e7\u00e3o, hodi husu sa\u00edda mak nia sente no nia reasaun, nia hato\u2019o, \u201cSente nakukun maib\u00e9 ladun nakukun liu ida. Sente hanesan buat ida taka tiha loro-matan nia naroman ladun forsa ida.\u201d Nune\u2019e mos Maria da Costa Almeida, hato\u2019o, \u201cHa\u2019u sente ba loro nia naroman ne\u2019e hanesan derok ne\u2019eb\u00e9 kor kinor ne\u2019e.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Akontesimentu ne\u2019e, halo fam\u00edlia barak mak prepara hahan sedu no tuur hakmatek iha uma hodi hein katak rai nakukun ida oins\u00e1 loos mak mak atu akontese. Manuel Boavida, xefe fam\u00edlia ida iha Kuluhun hatete \u201cha\u2019u nia oan sira tuku 10 liu de\u2019it ha\u2019u haruka la sai ba li\u2019ur, sai karik ba haris fatin de\u2019it, maib\u00e9 hakru\u2019uk tuun de\u2019it, tanba ta\u2019uk estraga sira nia matan.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Wainhira tama ba tuku 13:15 hah\u00fa anin malarin ho loro ne\u2019eb\u00e9 ladun manas, halo komunidade sira sai, hodi halibur malu iha mota-ibun Aldeia La\u2019o Rai hodi uza sira nia \u00f3klu eklipse hateke sa\u2019e ba loro-matan.<\/p>\n\n\n\n<p>Ses hosi hosi expresaun direita komunidade nian, iha mos expresaun pesoal hosi komunidade sira, liu hosi sira nia konta privadu Facebook, ne\u2019eb\u00e9 hakerek hodi hato\u2019o sira nia sentimentu, hanoin liga ho fen\u00f3menu Eklipse Solar ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi konta Facebook Jo Monteiro, nia hato\u2019o nia hanoin relasiona ho fen\u00f3meno ne\u2019eb\u00e9 akontese iha Timor katak, <em>\u201cFenomena eklipse iha 2023 husik hela lisaun bo\u2019ot mai Timor-Leste, katak ita tenki investe makaas iha STEM (science, technology, engineering and mathematics).\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Sorin seluk, Yuka Ribeiro Shirakawa f\u00f3 sasin liu hosi nia p\u00e1jina Facebook wainhira nia asiste fen\u00f3meno husi munis\u00edpiu Liqui\u00e7a. \u201cLoro-matan nia naroman ladun forte, lalatak no nakukun ne\u2019eb\u00e9 diferente, hanesan habosok manu fuik sira. Oportunidade ba-daruak desde Eklipse Solar iha Kanto (Japaun), Fulan Maiu 2012.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuantu Pedrito Vieira ne\u2019eb\u00e9 sente kontente tanba bele asisti direita fen\u00f3menu Eklipse Solar 100% ne\u2019e iha Com-Lautem. <em>\u201cDetik-detik fulan taka loro-matan iha Conu, Lautem. Oras 13:45, ami malirin tia no rai fresku los. Grasa boot tanba bele haree direitamente.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cRai hela ne\u2019e hanesan mem\u00f3ria \u2018Eklipse Solar,\u2019\u201d<\/em> Gabriella Elny Xavier, hakerek iha nia <em>Caption<\/em> Facebook, ba foto Eklipse Solar ne\u2019eb\u00e9 nia hasai.<\/p>\n\n\n\n<p>Epifania de Andrade hakerek iha nia <em>Caption<\/em> Facebook <em>\u201cLoron atu relembra 20-04-2023, Fen\u00f3menu mais bonito \u2018Eclipse Solar\u2019, sei konta ba jerasaun.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Eklipse solar ne\u2019e, komunidade balu asiste Eklise Solar total 100% husi Munis\u00edpiu Lautem-Com, no Munis\u00edpiu Viqueque-Bea\u00e7o, enkuantu komunidade seluk asiste iha sira nia hela fatin, iha Kapital D\u00edli no nomos munis\u00edpiu sira seluk iha terit\u00f3riu laran ho Eklipse Solar 96% no balu 98%.<\/p>\n\n\n\n<p>Eklipse total akontese iha Com-Lautem no iha Bea\u00e7o-Viqueque mais ou menus tuku 13 liu. Partisipa iha eventu ne\u2019e, iha munis\u00edpiu rua refere hosi governante sira, autordade lokal, astr\u00f3nomu, estudante universit\u00e1riu nomos komunidade sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Akontesimentu ne\u2019e fo oportunidade mos ba sientista balu hosi nasaun seluk, profesores no estudante sira atu bele experi\u00e9nsia, tanba ida ne\u2019e oportunidade ba sira hodi aprende liutan konab\u00e1 astronomia, sistema solar no oins\u00e1 universu ida ne\u2019e nia lala\u2019ok, ne\u2019eb\u00e9 sira kuriozu.<\/p>\n\n\n\n<p>Eklipse Solar H\u00edbrida ne\u2019e hanesan experi\u00e9nsia ineskes\u00edvel ida ba ema ne\u2019eb\u00e9 mak asiste hodi konta tuir iha fututu no hakerek iha ist\u00f3ria Timor-Leste nian, iha Kinta-feira, 20 Abril, 2023.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Adroaldo &#8220;Saretukau&#8221; 20 Abril, 2023, hanesan loron ida ne\u2019eb\u00e9 povu doben Timor-Leste hein hodi asisti fon\u00f3menu natural Eklipse Solar h\u00edbridu (eklipse parsial, eklipse anular no eklipse total), wainhira fulan muda-an hakat liu hosi loro-matan entre loro matan ho mundu hodi fo nakukun ba mundu iha minutu balu nial aran. Komunidade Timor-Leste balu ho entojiajmu, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15647,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-15646","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15646","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15646"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15646\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":15648,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15646\/revisions\/15648"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15647"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15646"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15646"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15646"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}