{"id":16195,"date":"2023-05-31T21:26:41","date_gmt":"2023-05-31T12:26:41","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=16195"},"modified":"2023-05-31T21:26:44","modified_gmt":"2023-05-31T12:26:44","slug":"ms-serbisu-hamutuk-ho-oms-marka-loron-mundial-la-fuma-tabaku-hodi-promove-nasaun-saudavel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/05\/31\/ms-serbisu-hamutuk-ho-oms-marka-loron-mundial-la-fuma-tabaku-hodi-promove-nasaun-saudavel\/","title":{"rendered":"MS Serbisu Hamutuk Ho OMS Marka Loron Mundial La Fuma Tabaku hodi promove Nasaun saud\u00e1vel"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Joselina dos Santos<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Governu Liuhosi Ministeriu Sa\u00fade Servisu hamutuk Organizasaun Sa\u00fade Mundial (OMS) Timor-Leste Hodi Marka &#8220;Loron Mundial La Fuma Tabaku&#8221; hodi kombate adisaun tabaku no promove nasaun saud\u00e1vel presija hahan, la\u2019os tabaku no faktus sira ne\u2019e hatudu katak, tabaku iha impaktu negativu boot la\u2019os deit ba ema nia sa\u00fade, maib\u00e9 m\u00f3s sistema aihan no ekosistema tomak.<\/p>\n\n\n\n<p>Liuhosi Konferensia Imprensa, Reprezentante OMS iha Timor-Leste Arvind Mathur hateten, Kada tinan tabaku oho ema millaun 8 Iha mundu tomak, besik millaun 3.5 hektares rai maka uza ba sai plantasaun tabaku kada tinan. Kuda tabaku bele m\u00f3s kontribui ba deflorestasaun ba rai hektares 200&nbsp;000 kada tinan. Rai ne\u2019ebe uza ba kuda ona tabaku, sai rai ne\u2019eb\u00e9 iha kapasidade kiik atu kuda ai-han sira, tanba tabaku hamenus rai nia fertilidade. Ba kada sigaru masu 15 ne\u2019eb\u00e9 faan, kauza ai-hun ida ema tenki tesi.<\/p>\n\n\n\n<p>Produsaun sigarru m\u00f3s kontribui ba mudansa klim\u00e1tika. Produsaun tabaku responsabiliza ba g\u00e1s emissaun Co2 besik millaun 84 kada tinan. Produsaun sigarru m\u00f3s kauza bee menus biliaun 22 (tons) ne&#8217;eb\u00e9 ekivalente ba 2.5 vezes liuhusi fornesimentu bee anu\u00e1l ba populasaun tomak iha nasaun boot ida hanesan Reinu Unidu. Sigarru rohan sai hanesan lixu ida ne\u2019eb\u00e9 ema soe arbiru liu iha mundu, responsailiza ba lixu t\u00f3xiku esik 766.6 kg kada tinan. Sigarru rohan m\u00f3s hanesan lixu pl\u00e1stiku ne\u2019eb\u00e9 soe barak iha tasi ibun, ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 ameasa boot ba ekosistema iha tasi laran.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u subli\u00f1a faktus importante hirak ne\u2019e tinan ida ne\u2019e, ita-nia tema loron Mundi\u00e1l La Fuma Tabaku nian maka ita presija hahan, la\u2019os tabaku. No faktus sira ne\u2019e hatudu katak, tabaku iha impaktu negativu boot la\u2019os deit ba ema nia sa\u00fade, maibe mos sistema aihan no ekosistema tomak. Tabaku sai hanesan inimigu ne\u2019eb\u00e9 perigu ba ita-nia sa\u00fade, la\u2019os ataka deit ita-nia pulmaun, maib\u00e9 m\u00f3s estraga ita-nia fuan no ita-nia sistema imunidade. Efeitu tempu naruk husi tabaku inklui moras kroniku sira, moras todan no mate sedu&#8221;, <\/em>dehan, Reprezentante OMS iha Timor-Leste Arvind Mathur, iha Salaun Centro Sa\u00fade Munisipiu Dili Farmoza, kuarta 31\/05.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan, Governu Timor-Leste no Minist\u00e9riu Sa\u00fade prioritiza ona kombate uza tabaku no ninia risku sira iha nasaun ida-ne&#8217;e. No ONS Timor-Leste sai ona parseiru Governu no Ministeriu Saude nian iha esforsu hotu-hotu. Nune&#8217;e OMS nia estrat\u00e9jia atu kombate tabaku ne&#8217;e ko\u00f1esidu hanesan estrat\u00e9jia MPOWER M (Monitoring) halo monitorizasaun ba pol\u00edtika uza tabaku no prevensaun, P (Protect) atu proteje ema husi fuma tabaku, O (Offer) atu tulun para fuma fuma, w (Warn) atu f\u00f3 avizu kona-ba perigu tabaku, E (Enforce) atu f\u00f3 reforsa badu sira konaba promosaun tabaku no sponsor sira, R (Raise)&nbsp; atu hasa\u2019e&nbsp; taxa ba tabaku, no ha&#8217;u kontente atu deklara katak Timor-Leste servisu ona ba pil\u00e1r sira-ne&#8217;e hotu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Sentru hapara fuma Formosa, ne&#8217;eb\u00e9 ita hamriik ohin loron, hanesan ezemplu ne&#8217;eb\u00e9 hatudu progresu ne&#8217;eb\u00e9 ita halo ona. Sentru ida-ne&#8217;e sai hanesan sentru dahuluk harii iha fulan-outubru tinan 2021 ho apoiu husi OMS, no ohin Timor-Leste iha tot\u00e1l Sentru hapara fuma haat. Tuir mai tolu ne&#8217;e lokaliza iha Ermera, Liquica no Oecusse&#8221;,<\/em> nia salenta.<\/p>\n\n\n\n<p>OMS iha komitmentu atu suporta Minist\u00e9riu Sa\u00fade hodi aumenta n\u00fameru Sentru sira ne&#8217;eb\u00e9 hala&#8217;o tiha ona atu nune&#8217;e ema Timor-oan barak liut\u00e1n bele hetan tulun ne&#8217;eb\u00e9 sira presiza atu hapara fuma. Governu Timor-Leste m\u00f3s hatudu kompromisu ne&#8217;eb\u00e9 hodi introd\u00fas no hasa&#8217;e taxa ba tabaku. Hatudu vontade pol\u00edtiku ida-ne&#8217;e nu&#8217;udar testamentu ba &nbsp;determinasaun atu proteje povu nia sa\u00fade.<\/p>\n\n\n\n<p>Dezde Janeiru 2022, taxa excisaun ba tabaku iha Timor-Leste hetan ona aumentu substansial, sa&#8217;e husi $19 kilograma ba $50 kilograma. Prosesu kona-ba susesu ida-ne&#8217;e, Timor-Leste aumenta taxa ba $100 kada kilograma iha Janeiru 2023. Folin ne&#8217;eb\u00e9 sa&#8217;e maka&#8217;as tebes iha impaktu boot ba konsumu sigarru, ne&#8217;eb\u00e9 bele halo ema ida hanoin didiak konaba sira-nia toman la saud\u00e1vel sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u bele garantia ba imi katak Ministeriu Sa\u00fade, ho asist\u00e9nsia t\u00e9knika husi OMS, servisu ho badinas hodi halo tuir protokolu FCTC nian hodi elimina Kom\u00e9rsiu ileg\u00e1l husi produtu tabaku ne&#8217;eb\u00e9 bele mosu tanba aumentu taxa. Iha ita-nia dalan ba sosiedade saud\u00e1vel ida ne\u2019e, Minist\u00e9riu Sa\u00fade adopta ona abordajen holistiku ida. Ita la&#8217;\u00f3s de&#8217;it kombate uzu tabaku maib\u00e9 m\u00f3s promove kultura saudavel&#8221;,<\/em> nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p>Atu kombate moras la komunikavel, Timor-Leste implementa ona instrumentu ida importante naran pakote esensial ba moras la komunikavel (Pen). Pakote ida-ne&#8217;e permite atu identifika no monitoriza fat\u00f3r risku sira hanesan tabaku, alkohol, konsumu alkohol, no tomak la saud\u00e1vel sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Nu&#8217;udar parte husi esforsu Integradu ida-ne&#8217;e, OMS kolabora ho Minist\u00e9riu Sa\u00fade hodi estabelese fatin jinastika area p\u00fabliku ne&#8217;eb\u00e9, ne\u2019eb\u00e9 enkoraja sidadaun sira atu halo atividade fiziku. Liuhosi fornese fatin asesivel ba ezers\u00edsiu, ami hakarak inspira ema sira atu tau sira-nia moris-di&#8217;ak no fortalese Timor-Leste ne&#8217;eb\u00e9 saud\u00e1vel liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ita tenke enkoraja timor oan barak liut\u00e1n atu buka asist\u00e9nsia ne&#8217;eb\u00e9 iha ba hapara tabaku, tanba ema ida-idak ne&#8217;eb\u00e9 simu tulun husi sentru hapara fuma bele sai ita-nia fontes atu promove nasaun ida ne&#8217;eb\u00e9 livre husi tabaku,&#8221;<\/em> Dehan,\u00a0 Ministra Sa\u00fade Odete Maria Freitas Belo.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia deham, Timor-Leste nu&#8217;udar nasaun ida husi nasaun 20 iha mundu ho taxa uza tabaku aas, no entre nasaun illa ki&#8217;ik lima ne&#8217;eb\u00e9 sei dezenvolve hela inklui Kiribati, Nauru, Tuvalu, no Illa Solomon, ne&#8217;eb\u00e9 uza tabaku barak liu. Survei ida iha tinan 2014, hala&#8217;o iha Timor-Leste uza m\u00e9todu OMS hanaran STEPS, hatudu katak insid\u00e9nsia uza tabaku iha Timor-Leste mak 48.6 %.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Sasin, Gaspar da Silva ho idade 48 artista freelance husi Dili, fahe ninian ist\u00f3ria inspirativu husi hapara fuma ho susesu ho suporta husi Sentru Hapara Fuma Formoza. Desde fulan Dezembru tinan 2022, nia simu ona asist\u00e9nsia presiozu liuhusi vizita akompa\u00f1amentu lubuk ida, konsiente ba impaktu pozitivu husi Minist\u00e9riu Sa\u00fade nian servisu iha parseria ho OMS.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Joselina dos Santos Governu Liuhosi Ministeriu Sa\u00fade Servisu hamutuk Organizasaun Sa\u00fade Mundial (OMS) Timor-Leste Hodi Marka &#8220;Loron Mundial La Fuma Tabaku&#8221; hodi kombate adisaun tabaku no promove nasaun saud\u00e1vel presija hahan, la\u2019os tabaku no faktus sira ne\u2019e hatudu katak, tabaku iha impaktu negativu boot la\u2019os deit ba ema nia sa\u00fade, maib\u00e9 m\u00f3s sistema aihan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":16196,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[64],"tags":[],"class_list":["post-16195","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-saude"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16195","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16195"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16197,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16195\/revisions\/16197"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16196"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}