{"id":16992,"date":"2023-08-28T20:51:43","date_gmt":"2023-08-28T11:51:43","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=16992"},"modified":"2023-08-28T20:51:45","modified_gmt":"2023-08-28T11:51:45","slug":"saky-timor-ukun-an-tinan-20-resin-ona-maibe-seidauk-iha-fakuldade-istoria-iha-universidade","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/08\/28\/saky-timor-ukun-an-tinan-20-resin-ona-maibe-seidauk-iha-fakuldade-istoria-iha-universidade\/","title":{"rendered":"Saky: Timor Ukun-an Tinan 20 Resin Ona, Maib\u00e9 Seidauk Iha Fakuldade Ist\u00f3ria Iha Universidade"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen David, Filomena, Umbelina &amp; Joselina <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eskrit\u00f3r Ist\u00f3ria Timor-Leste kestiona Universidade sira iha Timor-Leste, liuliu universidade Publiku laiha fakuldade ida ko&#8217;alia kona-ba Ist\u00f3ria, tanba fakuldade ida ne\u2019e importante tebes ba estudante sira, atu aprende kona-ba ist\u00f3ria Timor no rai seluk nia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eskrit\u00f3r ba ist\u00f3ria Timor-Leste, Carlos da Silva &#8220;Saky&#8221; hateten, ist\u00f3ria Timor ne&#8217;e&nbsp; importante tebes, tanba ist\u00f3ria hanesan parte valioza ida, hodi kompriende kona-ba orijen, identidade, kultura progresu sosi\u00e1l grupu nesesidade nian, tanba laiha sosiedade ida sem ist\u00f3ria, tanba ema hotu iha ist\u00f3ria, nune&#8217;e ist\u00f3ria&nbsp; sai importansia ba nasaun no estadu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fundador Resist\u00eancia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste&nbsp;(RENETIL) ne\u2019ebe dehan universidade sira iha Timor-Leste, liuliu Universidade Publiku, presiza tebes loke fakuldade ist\u00f3ria nian,&nbsp; nune halo peskiza no diskusaun ba istoria sira ne&#8217;e, hanorin ema hotu oins\u00e1 labele komete erru sira ne&#8217;eb\u00e9 mak akontese iha tempu pasadu,&nbsp; tanba ist\u00f3ria ne&#8217;e iha buat di&#8217;ak no moos buat aat, maib\u00e9 ist\u00f3ria sempre hatudu mai ema hotu atu halo koreksaun no evita erru pasadu nian, nune&#8217;e labele f\u00f3 impaktu ba&nbsp; ema atu lao livre hosi erru, tanba dala barak email la hatene ist\u00f3ria bele monu ba sala mak barak liu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Infelizmente Timor ukun-an tinan rua nulu resin\u00a0 ona,\u00a0 maib\u00e9\u00a0 Universidade seidauk iha fakuldade ist\u00f3ria, hodi hanorin ba estudante sira, hanesan ita hatene katak ist\u00f3ria iha funu durante kolonializasaun Portugu\u00e9s nia tempu, Ida s\u00e9kulu barak ne&#8217;e mos ita funu kontra okupasaun Indon\u00e9sia,\u00a0 iha tinan 24 nia laran iha ne&#8217;eba hamosu operasaun maka&#8217;as\u00a0 no krime oin-oin, hamosu violasaun direitu umanus, hamosu hodi viganza, hamosu masakre oin-oin, maib\u00e9 Universidade hotu\u00a0 laiha fakuldade ist\u00f3ria ruma hodi halo investigasaun kona-ba impaktu negativu ne&#8217;eb\u00e9\u00a0 uluk kolonialista sira okupante mai hela ita nia rai Timor,&#8221;<\/em>dehan Eskrit\u00f3r Ist\u00f3ria Timor, Carlos da Silva \u201cSaky\u201d ba Neon Metin, iha Haburas Farol, Tersa 22\/08.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir bainhira harii ona Fakuldade ist\u00f3ria ba Universitariu sira, sente&nbsp; nia benif\u00edsiu barak b a estudante sira, no forma la&#8217;os hosi ko\u00f1esimentu de&#8217;it maib\u00e9 bele m\u00f3s forma konsi\u00e9nsia nasional\u00edzmu no patriot\u00edzmu hodi f\u00f3 informasaun ba estudante kona-ba identidade no orijinalidade povu Timor nian kontra no ukun rasik aan, oins\u00e1 dominsaun hosi estranjeiru sira,&nbsp; ne&#8217;e parte ida ne&#8217;eb\u00e9 di&#8217;ak tebes ba estudante no Jove sira hodi bele ko\u00f1esimentu kle&#8217;an. N\u00f3s sira m\u00f3s bele estuda no hatene ist\u00f3ria nasaun seluk nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba iha ema nia rai, kusse Universidade&nbsp; iha hotu Fakuldade ist\u00f3ria, tanba ne&#8217;e mak sira halo peskiza no halo publikasaun kona-ba ist\u00f3ria sira hotu, maib\u00e9 Timor&nbsp; laiha Universidade kona-ba Fakuldade ist\u00f3ria, entaun ist\u00f3ria barak Timor nian&nbsp; ema hosi rai liur mak hakerek fali, depois faan tan mai fali . sosa mak foin estuda fali.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Ist\u00f3ria ne&#8217;eb\u00e9 akontese iha ita nia rai, ita rai na&#8217;in la hakerek. Ne&#8217;e ita haree hanesan inoniku oituan. ema ladun ko\u2019alia kona-ba ist\u00f3ria, ha\u2019u la hatene tanba saida? Ema maka ladun interasadu ho ist\u00f3ria ga, mas ist\u00f3ria ne\u2019e buat ida importante la halimar hanesan ita la\u2019o tuir ita nia ain fatin, ist\u00f3ria sira ne\u2019e hatudu ba ita saida maka ita atu tuir saida\u00a0 maka ita labele tuir,\u201d<\/em> nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune&#8217;e nia rekomenda,&nbsp; ba Universidade sira hotu no MESSK katak, Timor ukun aan tinan rua nulu resin ona, tenki loke Universitariu&nbsp; Fakuldade ist\u00f3ria nian, hodi hah\u00fa halo peskiza ba ist\u00f3ria sira ne&#8217;e,&nbsp; tanba Timor ne&#8217;e&nbsp; riku ho ist\u00f3ria, maib\u00e9 ema atu hakerek ist\u00f3ria sira ne&#8217;e mak ladun iha. Universidade sira iha Fakuldade barak maib\u00e9 estudante ne&#8217;eb\u00e9 estuda ist\u00f3ria ne&#8217;e ida-idak bele halo peskiza kona-ba \u00e1rea saida de&#8217;it, i hosi ne&#8217;e mak bele hatene lo-loos katak afinal Timor rai ki&#8217;ik maib\u00e9 nakonu ho ist\u00f3ria no identidade orijinal.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diret\u00f3r Rede Edukasaun iha Timor-Leste, Jos\u00e9 Monteiro, haktuir m\u00f3s, ist\u00f3ria ne\u2019e importante tebes, ne\u2019eb\u00e9 tenki hanorin iha ensinu aprendizajen sira, atu nune&#8217;e hanorin ba estudante sira para iha ko\u00f1esimentu kona-ba ist\u00f3ria pasadu nian iha Timor-Leste, tanba ist\u00f3ria ne&#8217;e aktu importante hosi kontestu Timor. Tanba ne\u2019e, Universidade sira iha Timor ne\u2019e presiza loke Fakuldade ist\u00f3ria ba iha universidade sira, nune&#8217;e estudante sira bele aprende klean kona ba Ist\u00f3ria Timor nian no m\u00f3s rai seluk nian<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cAban bainrua estudante balun estuda kona-ba ist\u00f3ria entaun Universidade tenki loke fakuldade Ist\u00f3ria. Tanba ita hare no sirkula ema hakarak aprende Ist\u00f3ria maib\u00e9 ema ne&#8217;eb\u00e9 hanorin Ist\u00f3ria mak ladun iha, tanba iha ema nia rai ist\u00f3ria ne&#8217;e hamutuk ho arte,\u201d<\/em>nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, materia&nbsp; ist\u00f3ria ba&nbsp; Universidade ne&#8217;e la obrigatoriu, tanba ema balun hatene ist\u00f3ria oituan ona, maib\u00e9 iha ensinu sekund\u00e1riu mai kraik ne&#8217;e materia ist\u00f3ria&nbsp; obrigat\u00f3riu tenki hanorin hodi nune&#8217;e estudante tenki hatene Ist\u00f3ria Timor nian, tanba mentaliza estudante sira&nbsp; tenki hatene&nbsp; ist\u00f3ria orijen hosi nasaun nia pasadu, nune&#8217;e bele ajusta nia aan. Ema aprende ist\u00f3ria hodi hanorin ist\u00f3ria&nbsp; signifika haklean no si\u00e9ntif\u00edku ist\u00f3ria pasadu,&nbsp; ist\u00f3ria ne&#8217;eb\u00e9 ema estuda iha kontestu ne&#8217;e diferente ho ist\u00f3ria ne&#8217;e aprende iha n\u00edvel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No agora ist\u00f3ria sira ne\u2019e CNC halo revizaun atu ajusta bai ha kurikulum Universidade. tanba ist\u00f3ria ne&#8217;e importante tebes ba n\u00edvel ensinu, atu nune\u2019e estudante sira bele halo peskiza ba ist\u00f3ria Timor nian oins\u00e1 halo funu ba kolonializasaun no invasaun, tanba ist\u00f3ria Timor nian ne\u2019e Timoroan barak mak ko&#8217;alia de&#8217;it maib\u00e9 hakerek iha livru laiha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne\u2019e nia husu ba Universidade liuliu Universidade Nasional Timor Lorosa&#8217;e, hodi loke fakuldade ist\u00f3ria no arte, nune&#8217;e ema ne&#8217;eb\u00e9 ist\u00f3ria na&#8217;in sira sei moris ne&#8217;e bele sai dosente hodi hanorin rasik ist\u00f3ria ba estudante.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hatan ba preokupasaun ne\u2019e, Reit\u00f3r Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e (UNTL), Jo\u00e3o Soares Martins, hateten, halo ona esforsu, atu estabelese kursu Fakuldade Ist\u00f3ria iha UNTL, no halo ona sub-misaun ba Ministeriu Ensinu Superior Siensia i Kultura (MESSK) iha tinan kotuk, maib\u00e9 kondisaun seidauk priexe entaun ikilina de\u2019it ba Departamentu Ist\u00f3ria. Tanba rekursu umanu ba iha area Ist\u00f3ria ne\u2019e menus tebes.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cIta haree fila fali atu halo resumisaun hikas ba jestaun tanba ita konta m\u00f3s katak, ita nia rekursu liuliu professores sira iha area ist\u00f3ria menus teb-tebes. Antigamente antes atu sai Reit\u00f3r, desde iha Reit\u00f3r Francisco Miguel Martins nia tempu, ita nia Eis-Ministeiru Armimdo Maia, nia mak propoin, para atu bele loke Departamentu Ist\u00f3ria, por-tantu nia ba tiha Min\u00edstru entaun servisu ne&#8217;e paradu oituan,\u201d<\/em> nia esplika<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 Tinan kotuk ne\u2019e UNTL konsege sub-mete ba MESSK. Maib\u00e9 MESSK haruka fila fali Dokumentu mai no seidauk bele aprova kursu Ist\u00f3ria ne&#8217;e. <em>\u201cEntaun ami prepara tan sasan balun liuliu iha rekursu umanu, hanesan, profes\u00f3res, sala de aula, maib\u00e9 dadaun ne&#8217;e ami prepara hela kondisaun ba iha Fakuldade Agrikultura, ami iha konstrusaun foun ba uma tolu, entaun fakuldade Agrikultura hotu-hotu sei tranzita ba hera, entaun iha Sentral iha ona fatin balun hodi destaka m\u00f3s Departamentu Ist\u00f3ria\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Departamnetu Ist\u00f3ria ne\u2019e sei hari, maib\u00e9 prosesu maka sei naruk hela. Iha proposta momentu ne\u2019e, Departamentu Ist\u00f3ra ne\u2019e atu enkaixa ba Fakuldade Filosofia e Ci\u00e9nsia Humana, tanba dadaun ne&#8217;e Fakuldade Filosofia s\u00f3 iha kursu Filosofia de&#8217;it. Tanba ne&#8217;e iha futuru sei bele aumenta tan kursu Ist\u00f3ria no Piscologia ne&#8217;eb\u00e9 dadaun ne&#8217;e UNTL halo hela sub-misaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cData fiksu ha&#8217;u labele promete, tanba prosesu ne&#8217;e involve entidades barak, la&#8217;\u00f3s UNTL de&#8217;it mak deside hodi halo, entaun prosesu la&#8217;o hela espera iha tempu ruma ita bele estabelese Departamentu Ist\u00f3ria iha UNTL,\u201d<\/em> tenik nia<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entertantu iha Universidade Nasional Timor Lorosa\u2019e, iha Fakuldade 10 no estudante ne&#8217;eb\u00e9 barak liu mak iha Fakuldade Edukasaun Arte e Humanidade. UNTL m\u00f3s produz ona estudante gradudaos\/as hamutuk 19.000, husi tot\u00e1l ne\u2019e hah\u00fa sura husi Graduasaun primeiru to&#8217;o mai agora.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e m\u00f3s, Ministru Ensinu Superior Siensia i Kultura (MESSK), Jos\u00e9 Hon\u00f3rio da Costa Jer\u00f3nimo, hateten, Ist\u00f3ria ne\u2019e importante tebes ba ema hotu atu aprende kona-ba ist\u00f3ria nia orijen ne\u2019e mai husi ne\u2019eb\u00e9 no se maka autor importante iha Ist\u00f3ria ne\u2019e rasik. Tanba ne\u2019e, Universidade Nasion\u00e1l Timor Lorosa\u2019e (UNTL) tenki hari m\u00f3s deprtamentu Ist\u00f3ria ida para bele fokus ba hakerek Ist\u00f3ria sira hotu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cUNTL  sei hari departamentu ist\u00f3ria hodi hakerek Ist\u00f3ria<a> sira, hau hanoin UNTL tenki haree ida ne\u2019e, sira iha Fakuldade Filosofia ona, hanoin sira tenki hari tan departamentu Ist\u00f3ria ba futuru bele di\u2019ak liu. Tanba Ita nia Ist\u00f3ria importante ba jerasaun foun sira bele aprende, bele koinese Ist\u00f3ria ita nian no rai seluk nia,\u201d<\/a><\/em><a> dehan Ministru, Jos\u00e9 Hon\u00f3rio.<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir, Ema hakerek Ist\u00f3ria ne\u2019e la depende ba sese deit, agora se mak bele hakerek ist\u00f3ria, naran katak ema Ist\u00f3riad\u00f3r sira hakerek sasan ho di\u2019ak, para Timoroan sira lee, bele iha vantajen ba ema hotu bele aprende, tanba Ist\u00f3ria ne\u2019e importante. Maib\u00e9 agora ne\u2019e, Centru Nasional Chega m\u00f3s hakerek barak ona kona-ba Ist\u00f3ria sira. No ba oin sei haree atu loke departamentu isot\u00f3ria ida iha UNTL para estudante sira bele estuda kona-ba ist\u00f3ria sira hotu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David, Filomena, Umbelina &amp; Joselina Eskrit\u00f3r Ist\u00f3ria Timor-Leste kestiona Universidade sira iha Timor-Leste, liuliu universidade Publiku laiha fakuldade ida ko&#8217;alia kona-ba Ist\u00f3ria, tanba fakuldade ida ne\u2019e importante tebes ba estudante sira, atu aprende kona-ba ist\u00f3ria Timor no rai seluk nia. Eskrit\u00f3r ba ist\u00f3ria Timor-Leste, Carlos da Silva &#8220;Saky&#8221; hateten, ist\u00f3ria Timor ne&#8217;e&nbsp; importante tebes, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":16993,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-16992","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16992","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16992"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16992\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16994,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16992\/revisions\/16994"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/16993"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16992"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16992"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16992"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}