{"id":17054,"date":"2023-09-02T19:31:55","date_gmt":"2023-09-02T10:31:55","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=17054"},"modified":"2023-09-02T19:31:56","modified_gmt":"2023-09-02T10:31:56","slug":"husi-tinan-2020-2023-grupo-agrofloresta-kaikoli-konsege-transforma-rai-mamuk-hectares-38-nakfilak-ba-ailaran","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/09\/02\/husi-tinan-2020-2023-grupo-agrofloresta-kaikoli-konsege-transforma-rai-mamuk-hectares-38-nakfilak-ba-ailaran\/","title":{"rendered":"Husi Tinan 2020-2023, Grupo Agrofloresta Kaikoli Konsege Transforma Rai Mamuk Hectares 38 Nakfilak Ba Ailaran"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Kontributor Julio Nascimento <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Grupo agrofloresta iha ne&#8217;eb\u00e9 lidera husi joven Cesaltino Ant\u00f3nio Varela, konsege transforma foho Kaikoli ne&#8217;eb\u00e9 antes ne&#8217;e laiha aihun ida, ohin loron hah\u00fa sai ona ailaran.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha aldeia Caihurlale Decima, suco Uailaha, posto administrativo Venilale munic\u00edpio Baucau, grupo agrofloresta ne&#8217;eb\u00e9 kuinesidu ho naran &#8220;Grupo Koli&#8221; dedika sira nia \u00e1n hodi hasa&#8217;e komunidade nia kuinesementu kona-ba mudansa klim\u00e1tika no rejili\u00e9ncia klim\u00e1tika.<\/p>\n\n\n\n<p>Chefe equipa komunidade agrofloresta iha Kaikoli, Cesaltino Ant\u00f3nio Varela haktuir, antes ne&#8217;e komunidade ne&#8217;eb\u00e9 hela besik iha foho Kaikoli, barak depende fali rendimentu husi fa\u2019an sira nia animal, maib\u00e9 ida ne\u2019e m\u00f3s limitadu tanba animal barak mak mate iha tempo bailoron naruk no m\u00f3s tanba moras oi-oin.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hah\u00fa konta, husi kauza hirak ne&#8217;e, komesa hetan ideia atu transforma foho lolon sai a\u00ed-laran tuan mai husi diretor GIZ Timor Leste, munic\u00edpio Baucau, sidadaun Alemanha naran Hanz, ho koordenador Projeto Ai Ba Futuro munic\u00edpio Baucau Benjamin Guterres iha tinan hirak liu-b\u00e1 kotuk.<\/p>\n\n\n\n<p>Rai ne&#8217;eb\u00e9 utiliza hodi kuda ai-oan hamutuk hectares 38 ne&#8217;e partensia ba Administra\u00e7\u00e3o Posto Venilale. Nune&#8217;e Diretor GIZ Timor rekomenda atu Cesaltino koordena no halo konsultasaun ho autoridade lokal inklui komunidade sira, ba prosesu utilizasaun rai, no ikus mai iha solusaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba iha ona kokordansia, Cesaltino hah\u00fa prepara pedidu proposta ne&#8217;eb\u00e9 akumula komunidade ne&#8217;eb\u00e9 hela besik iha foho Kaikoli hamutuk uma kain 53 (aldeia Kaihurlale Decima, Luha-Oli, Ka&#8217;uba&#8217;i no Watuwasa, suku Uailaha) ho total ema na&#8217;in 350.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha faze tuir mai, grupo agrofloresta hah\u00fa prepara a\u00ed oan hamutuk millaun ida, ho nia variedades hanesan a\u00ed kakeu, a\u00ed mahoni, a\u00ed lamtoro, tangerina, kakau, a\u00ed saria, kulujaka no seluk tan.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17055\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino-681x511.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/atino.jpg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Chefe grupo agrofloresta Kaikoli, Cesaltino Ant\u00f3nio Varela esplika hela m\u00e9todu kuda ai oan ba ativista Permakultura, Celestino Gusm\u00e3o Pereira iha foho Kaikoli. [Foto: Julio | 02.09.2023<\/em>]<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Kona-ba fini Rambutan, iha 2018 ha&#8217;u uza osan rasik sosa iha natarbora kada kilo $ 4.50, no sosa hun 3.000 ho total 300 kg, kona-ba Salak sosa husi ema sidadaun Indonesia iha Dili, kilo ida kona $ 5, no momento ne&#8217;e ami sosa hamutuk 2.500 kg,&#8221; <\/em>haktuir Cesaltino ba membro Fam\u00edlia Permakultura ne&#8217;eb\u00e9 halo visita ba iha Foho Kaikoli, Sesta (01\/09).<\/p>\n\n\n\n<p>Husi ai oan (fini) ne&#8217;eb\u00e9 sira prepara, tanba hah\u00fa bo&#8217;ot no bele kuda ona, nune&#8217;e koordena ho ONG Projetu Ai Ba Futuru sosa no tula hodi fasilita fali ba grupo agrofloresta seluk ha posto administrativo Baucau Vila-munic\u00edpio Baucau, munic\u00edpio Manatuto, Lautem no Viqueque.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuanto, husi fini ne&#8217;eb\u00e9 hela, sira hah\u00fa kuda (23-05-2020) iha \u00e1rea foho Kaikoli hamutuk hun 133.492 ho variedades oi-oin, iha rai hamutuk hectares 38. Hafoin kuda tiha, membro grupo ne&#8217;eb\u00e9 mai husi suco Uailaha no Suco Uatohaco (na&#8217;in 349) no suco Bado Ho&#8217;o (na&#8217;in 1), balun hah\u00fa pessimista ho razaun ai oan hirak ne&#8217;e sei l\u00e1 moris iha foho lolon, tanba laiha bee.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17056\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017-681x511.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0017.jpg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Ekipa MKBR foto hamutuk ho chefe grupo agrofloresta, iha Foho Kaikoli. [Foto: Julio | 02.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Maib\u00e9 ha&#8217;u dedika ha&#8217;u nia \u00e1n tomak, halo kontrola ba ai oan sira iha fatin ne&#8217;e. Konservasaun bee iha foho leten sira liu husi kria debu, ha&#8217;u hasai osan privado ho montante $ 1.800 hodi selu ba membro grupo ne&#8217;eb\u00e9 servi\u00e7o halo manuten\u00e7\u00e3o, liliu ida ne&#8217;eb\u00e9 mate tenke troka fali ai oan foun. No ikus mai It\u00e1 haree foho Kaikoli ne&#8217;eb\u00e9 uluk nunka ai hun ida mak moris, mas iha 2023 sai ona a\u00ed laran tuan. Uluk foho molik ema seidauk gava, maib\u00e9 ikus sai ona ai laran tuan, ema barak f\u00f3 apresiasun, inclui turista estrangeiro hah\u00fa visita tanba hateke rai lolon matak,&#8221;<\/em> esplika chefe grupo ne&#8217;e oin kontente.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi fini ne&#8217;eb\u00e9 prepara, parseiro nasional sira la&#8217;os de&#8217;it fahe iha munic\u00edpio Baucau, Manatuto, Viqueque no Lautem, maib\u00e9 konsege to&#8217;o ona ba Oecusse, Ata\u00faro, Suai no Maliana.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Koordena ho ONG nasional no parseiro internasional sira mak mai sosa, depois fahe ba grupo agrofloresta seluk. Ai kakeu (ai konstrusaun sira) hun ida $ 0.25, kona-ba aifuan hanesan salak no rambutan hun ida $ 0.75. Parseiro ne&#8217;eb\u00e9 mai sosa mak husi CCA, Ai Ba Futuro, no foin lalais ne&#8217;e husi ONG nasional hanesan HASATIL no RAIBIA sosa f\u00f3 ba grupo agrofloresta seluk&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Membro ne&#8217;eb\u00e9 servi\u00e7o hamutuk ho ha&#8217;u ne&#8217;e, sira atu hetan osan depende ba kbiit servi\u00e7o, kuando ema ida prepara ai oan ho kuantidade rihun 7, rihun 8 ka rihun 10. Sei sura tuir fali tuir ai nia variedade, exemplo ai kakeu hun ida $ 0.25, ema Sosa hun rihun ida, ent\u00e3o kona $ 250, husi ne&#8217;e ami fahe ba rua, membro hetan $ 125 no chefe grupo hetan $ 125. Hanesan m\u00f3s salak ho rambutan, hun ida $ 3.00, se ema sosa hun rihun ida, ent\u00e3o kona osan $ 3.000 husi ne&#8217;e ami fahe ba rua,&#8221; <\/em>nia klarifika.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir nia dehan, Presidente Rep\u00fablica Jos\u00e9 Ramos-Horta, eis Presidente Rep\u00fablica no eis Primeiro Ministro Taur Matan Ruak no Primeiro Ministro atual Xanana Gusm\u00e3o m\u00f3s f\u00f3 apoio no apresiasaun makas, no nafatin desafia atu servi\u00e7o, liliu kuda aihoris seluk ne\u2019eb\u00e9 lad\u00fan presiza udan been barak ka tahan bailoron naruk, no m\u00f3s aihoris seluk ne&#8217;eb\u00e9 bele ajuda tahan rai no aihoris seluk ne&#8217;eb\u00e9 ajuda hasa&#8217;e rendimento ekon\u00f3mia komunidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Volunt\u00e1rio no ativista ba Permakultura Timor Leste, Celestino Gusm\u00e3o Pereira, afirma liuhusi visita ne&#8217;e atu desafia membro Movimento Konservasaun Bee no Rai (MKBR) atu hah\u00fa prepara planu no bele implementa fali iha ida-idak nia hela fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir ativista ne&#8217;e dehan, area molok kuda ai oan, sofre makas husi erosaun rai, bee la konsege infiltra ka l\u00e1 tama ba rai laran, bee no rai bokur lakon iha tempo udan, pastoreiro ne&#8217;eb\u00e9 exesivo halo estragus ba vejetasaun sira no susar atu rekupera.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9, husi expectativa ba intervensaun konsege melhora retensaun bee no rai, hasa&#8217;e produsaun aihan no ai-han animal nian, hadia rai bokur, hadia vida moris liuhusi sistema agrofloresta.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-1024x768.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17058\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-1024x768.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019-681x511.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230901-WA0019.jpg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>A\u00ed oan ne&#8217;eb\u00e9 grupo agrofloresta produs iha Kaikoli. [Foto: Julio | 02.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ba futuro foho Kaikoli sai ona turismo florestal, turismo ambiental, turismo comunit\u00e1rio no turismo global, tanba la&#8217;os de&#8217;it foho lolon hah\u00fa matak, maib\u00e9 sai ona a\u00ed laran, iha foho leten m\u00f3s paisagem furak, atrai tebes visitantes tanto lokal no estrangeiro atu buka deskobre fatin tur\u00edstico ne&#8217;eb\u00e9 partencia ba suku sira ne&#8217;eb\u00e9 besik,&#8221;<\/em> afirma Volunt\u00e1rio Permakultura TL ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Haree ba progresso ne&#8217;eb\u00e9 grupo agrofloresta sira atinji ona, Minist\u00e9rio Agrikultura liliu diresaun ambiente nian atu nafatin koordena ho grupo agrofloresta, liliu lokaliza extensionista sira ba suku ida-idak hodi suporta agrikult\u00f3r bainhira hasoru problema.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Tanba ita hotu hatene katak, agora dadauk iha mundo raiklaran ida ne&#8217;e ita vulner\u00e1vel tebes, sofre impacto negativo husi mudansa klim\u00e1tika. Nasaun bo&#8217;ot, industrializados sira, industria petrol\u00edfera iha mundo hasai emiss\u00e3o hodi estraga tiha ita nia atmosfera, estraga tiha estabilidade klim\u00e1tica, nune&#8217;e mundo ne&#8217;e muda \u00e1n tiha, rai manas makas, ent\u00e3o ita tenke buka dalan atu oinsa mak hadia ita nia rai hodi halo adaptasaun no halo matak ita nia rai, halo klima lok\u00e1l ne&#8217;e bele di&#8217;ak liut\u00e1n,&#8221;<\/em>tenik Celestino.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante visita, membro MKBR sira konsidera asaun hamoris grupo agrofloresta ne&#8217;e importante, nune&#8217;e precisa duni atu implementa tuir iha ida-idak nia hela fatin, maib\u00e9 importante mak precisa identifika uluk fatin (rai) ne&#8217;eb\u00e9 labele iha disputa, nune&#8217;e iha prosesu implementasaun hakiak no kuda ai oan labele hamosu problema. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kontributor Julio Nascimento Grupo agrofloresta iha ne&#8217;eb\u00e9 lidera husi joven Cesaltino Ant\u00f3nio Varela, konsege transforma foho Kaikoli ne&#8217;eb\u00e9 antes ne&#8217;e laiha aihun ida, ohin loron hah\u00fa sai ona ailaran. Iha aldeia Caihurlale Decima, suco Uailaha, posto administrativo Venilale munic\u00edpio Baucau, grupo agrofloresta ne&#8217;eb\u00e9 kuinesidu ho naran &#8220;Grupo Koli&#8221; dedika sira nia \u00e1n hodi hasa&#8217;e komunidade [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17059,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-17054","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17054","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17054"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17054\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17060,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17054\/revisions\/17060"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17059"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17054"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17054"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17054"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}