{"id":17061,"date":"2023-09-02T22:16:24","date_gmt":"2023-09-02T13:16:24","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=17061"},"modified":"2023-09-02T22:16:26","modified_gmt":"2023-09-02T13:16:26","slug":"mkbr-venilale-halo-rehabilitasaun-ba-debu-natural-iha-area-nunuheuwai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/09\/02\/mkbr-venilale-halo-rehabilitasaun-ba-debu-natural-iha-area-nunuheuwai\/","title":{"rendered":"MKBR Venilale Halo Rehabilitasaun Ba Debu Natural Iha \u00c1rea Nunuheuwai"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Kontributor Julio Nascimento<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Organizasaun Noun-Governament\u00e1l (ONG) Permacultura Timor Leste (PERMATIL) liuhusi grupo Movimento Konservasaun Bee no Rai (MKBR) Venilale, hah\u00fa ona halo rehabilitasaun ba debu natural ne&#8217;eb\u00e9 lokaliza iha \u00e1rea Nunuheuwai, aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i, suco Uailaha, posto administrativo Venilale munic\u00edpio Baucau.<\/p>\n\n\n\n<p>Chefe equipa MKBR Venilale Ameximiliano Das Neves De F\u00e1tima haktuir, aktividades mini-akampamentu (Perma Youth Camp 2023) ne&#8217;e rasik realiza durante loron tolu, hah\u00fa iha loron 1 to&#8217;o loron 3 fulan Setembro 2023, ne&#8217;eb\u00e9 partisipa husi membro MKBR Venilale hamutuk ema na&#8217;in 20.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes atu hah\u00fa ke&#8217;e debu (rehabilita debu natural) ba dahuluk, lia na&#8217;in husi aldeia Uma Ana Ico no Ka&#8217;uba&#8217;i hato&#8217;o uluk lia dadoli, hodi kontinua kedas lori ai-suak ke&#8217;e rai, nu&#8217;udar s\u00edmbolo husu licen\u00e7a ba natureza, tuir lisan ne&#8217;eb\u00e9 adopta.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir nia dehan, fam\u00edlia permakultura TL, liuhusi MKBR Venilale, antes ne&#8217;e hah\u00fa halo ona identifikasaun ba bee matan kuaze 10 ne&#8217;eb\u00e9 lokaliza iha aldeia Uma Ana Ico suco Bado Ho&#8217;o no aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i suco Uailaha, volume bee matan hah\u00fa menus, no ida ne&#8217;e hanesan problema bo&#8217;ot ida ne&#8217;eb\u00e9 komunidade uma kain besik 100 infrenta, tanba ne&#8217;e sai responsabilidade ema hotu nian no precisa atu buka solusaun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ami hala&#8217;o atividades ke&#8217;e debu iha \u00e1rea Nunuheuwai, tanba haree ba bee matan antigo sira, uluk ne&#8217;e volume bee makas maske bailoron naruk, maib\u00e9 agora menus ona. Ent\u00e3o ita iha inisiativa no experi\u00eancia, tenke kria debu iha bee matan leten, hodi haforsa fali bee matan ne&#8217;eb\u00e9 agora menus. Kria antes kedas debu iha tempo bailoron, atu nune&#8217;e iha tempo udan monu rai, ita bele kuda bee tun ba rai laran, bainhira bee tun ka infiltra ba rai laran nia sei lori prosesu naruk atu maran, nune&#8217;e bee ne&#8217;eb\u00e9 iha debu sei aumenta volume bee matan nian maske akontese bailoron naruk,&#8221; <\/em>esplika chefe grupo MKBR Venilale ne&#8217;e hafoin hala&#8217;o aktividades ba loron dahuluk nian iha Nunuheuwai, Venilale (Sesta, 01\/09).<\/p>\n\n\n\n<p>Bazeia ba sira nia observasaun, debu ne&#8217;eb\u00e9 grupo MKBR Venilale ke&#8217;e hanesan halo rehabilitasaun de&#8217;it, tanba debu natural iha antes ona (debu ne&#8217;eb\u00e9 antes ne&#8217;e animal hanesan karau sira mak kria). Maib\u00e9 tanba velocidade bee makas iha tempo udan, ent\u00e3o bee sobu no rai komesa tetuk, bee labele nalihun ona, nune&#8217;e f\u00f3 impacto ba bee matan sira iha okos. Debu natural ne&#8217;eb\u00e9 antes ne&#8217;e iha, ho nia total medidas naruk metro 50 no luan metro 50, tanba ne&#8217;e garantia katak, iha tempo udan, bee husi rai lolon no bee matan sira husi debu leten sei bele sulin hamutuk mai infiltra tama iha debu laran.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"485\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-1024x485.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17062\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-1024x485.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-300x142.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-768x364.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-1536x727.jpg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-2048x970.jpg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-887x420.jpg 887w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-640x303.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG20230901121806-681x322.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><strong><em>Rai teen ne&#8217;eb\u00e9 ke&#8217;e sai uza hodi halo travasaun. [Foto: Julio | 02.09.2023]<\/em><\/strong><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Agora ne&#8217;e la&#8217;os ke&#8217;e hotu kedas, maib\u00e9 ke&#8217;e de&#8217;it mak iha ninin mai, ho nia naruk tun ba rai laran metro 1 centimo 50, no nia luan metro 2. Funsaun husi rai ku&#8217;ak ne&#8217;e atu kuda bee, no rai teen ne&#8217;eb\u00e9 ita ke&#8217;e sai ne&#8217;e hada fali husi leten hanesan atu halo travasaun, para bee mai karik tun ba debu, depois nakonu travasaun iha nune&#8217;e bee bele infiltra tun ba rai laran. Alende ne&#8217;e itaa m\u00f3s sei halo overflow (pembuangan), nune&#8217;e bainhira volume bee nakonu nia bele suli sai no labele estraga fali travasaun,&#8221; <\/em>nia klarifika.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i, suco Uailaha, Jacob Guterres sente orgulho ho programa ne&#8217;eb\u00e9 implementa husi ONG nasional permakultura TL, tanba bele ajuda ona komunidade husi aldeia Uma Ana Ico, suco Bado Ho&#8217;o no aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i, suco Uailaha.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Antes ne&#8217;e bee matan antigo sira kuaze fatin 10, maske tama ona ba tempo bailoron naruk volume bee sei makas, mas agora menus liu, no ida ne&#8217;e f\u00f3 impaktu ba ami aldeia rua ne&#8217;e, bailoron susar tebes bee. Mas tanba permakultura TL nia programa ne&#8217;e susseso ona iha fatin barak iha territ\u00f3rio laran, ent\u00e3o ami optimista katak, iha tempo udan oin mai, bee ne&#8217;eb\u00e9 sulin husi rai lolon sira sei infiltra hamutuk iha debu, nune&#8217;e biar tempo bailoron naruk iha tinan oin mai, volume bee matan antigo sira sei nafatin bo&#8217;ot, no ami sei la halerik tan ona, f\u00e1cil ba ami atu bele kuda modo, lis no ai-han seluk ne&#8217;eb\u00e9 iha valor econ\u00f3mico,&#8221;<\/em> tenik Jacob.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17063\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-747x420.jpg 747w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009-681x383.jpg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/IMG-20230902-WA0009.jpg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Grupu sira kee rai hodi halo atividade agrikola. [Foto: Julio | 02.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Celestino Gusm\u00e3o Pereira, nu&#8217;udar Volunt\u00e1rio no ativista ba Permakultura Timor Leste, haktuir, Mini akampamento ne&#8217;eb\u00e9 realiza iha aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i suco Uailaha, ne&#8217;e nu&#8217;udar resultado partisipasaun (MKBR Venilale) iha akampamento Bo&#8217;ot Juventude permakultura iha \u00e1rea Sagadati, posto administrativo Laga durante semana ida ne&#8217;eb\u00e9 realiza iha fulan Agosto liu ba.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ne&#8217;eba, juventude sira aprende tem\u00e1tico principal tolu hanesan Konservasaun Bee no Rai ho nia sub-t\u00f3pico tolu, ida mak kriasaun ba debu foun no debu natural sira, travasaun ba kadalak sira no terras ne&#8217;eb\u00e9 halo atu infiltra bee ba rai laran hodi nune&#8217;e bele ajuda restaura a\u00ed horis sira no ajuda aumenta volume bee ba bee matan antigo sira ne&#8217;eb\u00e9 menus. Husi loron ikus akampamento iha Sagadati sira halo planu asaun, primeiro ne&#8217;e mak agora realiza iha suku no aldeia ida ne&#8217;e. Tuir mai sei realiza m\u00f3s iha posto Baucau Vila, Baguia, Vemasse no Quelicai.<\/p>\n\n\n\n<p>Bazeia ba pesquisa ne&#8217;eb\u00e9 ONG Permakultura halo identifika katak, Timor Leste nudar nasaun ida mak nia kontribuisaun menus liu ba mudansa klim\u00e1tika global, maib\u00e9 sai vitima ba fenomena no impaktu ne\u2019eb\u00e9 kada vez todan liu, partikularmente ba komunidade sira mak iha \u00e1rea rur\u00e1l. Tuir dadus sira ne\u2019eb\u00e9 halibur husi komunidade sira iha \u00e1rea peskiza nian, durante ne&#8217;e hatudu klaru katak mudansa klim\u00e1tika f\u00f3 ona impaktu oi-oin ba komunidade sira nia rai, meius buka moris no m\u00f3s biodiversidade. Impaktu sira ne\u2019e m\u00f3s f\u00f3 implikasaun bo&#8217;ot ba problema ekonomia no sosi\u00e1l iha komunidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Impaktu mudansa klim\u00e1tika nian ba komunidade nia rai no hela fatin, bele lakon rai permanente no estragu tempor\u00e1riu ba rai<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Kauza ne&#8217;e tanba ind\u00fastria bo&#8217;ot sira, impacto mak kuando tempo udan been, udan mai makas tiha, estraga buat barak, kuando bailoron naruk fali m\u00f3s hanesan, halo rai krekas, bee menus, provoca crize oi-oin, bee laiha aihan m\u00f3s laiha, crize alimentar akontese iha fatin barak. Tanba ne&#8217;e hah\u00fa agora kedas ita tenke halo konservasaun bee, precisa atu kuda fali ai barak, nune&#8217;e bele garante futuru jerasaun sira tuir mai,&#8221;<\/em> nia hakotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin remata rehabilita debu natural, membro MKBR sira kontinua aktividades (prepara fatin) teras sering (implementa t\u00e9kniko konserva agrikultura rai lolon) kuda aihoris hodi konserva bee, evita bee matan maran no prevene erozaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Membro hirak ne&#8217;eb\u00e9 involve iha mini akampamento MKBR Venilale hodi halo rehabilitasaun ba debu natural, mak hanesan mai husi suco Uailaha ema na&#8217;in 8 (feto 4-mane 4), suco Bado Ho&#8217;o ema na&#8217;in 7 (feto 4-mane 3), suco Uma Ana Ico ema na&#8217;in 1 (mane), suco Uma Ana Ulo ema na&#8217;in 4 (feto 2-mane 2), alende ne&#8217;e hetan m\u00f3s partisipasaun no apoio husi membro Klibur Estudante Juventude Suco Sagadati (KEJSS), posto administrativo Laga ema na&#8217;in 5 (feto 2-mane3), MKBR Vemasse ema na&#8217;in 2 ( feto 1-mane 1), MKBR Viqueque feto na&#8217;in 1.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante realiza aktividades refere hetan m\u00f3s partisipasaun m\u00e1ximo husi komunidade aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i no Uma Ana Ico. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kontributor Julio Nascimento Organizasaun Noun-Governament\u00e1l (ONG) Permacultura Timor Leste (PERMATIL) liuhusi grupo Movimento Konservasaun Bee no Rai (MKBR) Venilale, hah\u00fa ona halo rehabilitasaun ba debu natural ne&#8217;eb\u00e9 lokaliza iha \u00e1rea Nunuheuwai, aldeia Ka&#8217;uba&#8217;i, suco Uailaha, posto administrativo Venilale munic\u00edpio Baucau. Chefe equipa MKBR Venilale Ameximiliano Das Neves De F\u00e1tima haktuir, aktividades mini-akampamentu (Perma Youth Camp [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17064,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-17061","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17061","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17061"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17061\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17065,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17061\/revisions\/17065"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17064"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17061"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17061"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17061"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}