{"id":17114,"date":"2023-09-11T21:33:19","date_gmt":"2023-09-11T12:33:19","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=17114"},"modified":"2023-09-11T21:34:28","modified_gmt":"2023-09-11T12:34:28","slug":"se-mak-sofre-ba-lixeiru-tibar-olinda-ami-sofre-ba-lixu-nia-dois-ahi-suar-no-lalar-semo-husi-lixeiru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/09\/11\/se-mak-sofre-ba-lixeiru-tibar-olinda-ami-sofre-ba-lixu-nia-dois-ahi-suar-no-lalar-semo-husi-lixeiru\/","title":{"rendered":"Se mak Sofre Ba Lixeiru Tibar? Olinda: Ami Sofre Ba Lixu nia Dois, Ahi Suar no Lalar Semo Husi Lixeiru"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Adroaldo, Agustinha, Joselina &amp; Umbelina<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u201clixu ne\u2019e dois, lalar mos barak, hotu estrada ne\u2019e, ami hanesan fa\u2019an keos hanesan ne\u2019e, dala ruma ami la loke ida tanba rai-rahun barak. Hanesan moras kabun moras sira ne\u2019e tanba lalar, balu hetan me\u2019ar ran, termasuk ha\u2019u hotu hetan me\u2019ar ran halo tratamentu iha Klibur Domin, tanba lixu nia suar ne\u2019e.\u201d <\/strong><em><strong>Komunidade Tibar, Miranda<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Lixu sai kestaun boot ne\u2019ebe halo ema barak preokupa, tanba preokupa ho problema ho sa\u00fade, inundasaun no risku seluk tanbe ne\u2019ebe bele fo ameasa boot ba natureza, ema no animal. Se mak prod\u00faz lixu, se laos ema?<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir relat\u00f3riu husi Banku Dezenvolvimentu Aziatiku (ADB_sigla English) konaba resiklajen no poluisaun tasi &nbsp;no United Nations Development Programme Timor-Leste (UNDP), halo estimasaun katak Timor-Leste produs entre 54,7 no 68,4 ton lixu pl\u00e1stiku kada loronka 81%, entre persentajen hirak nee bele rezulta katak lixu barak mak nalihun ba tasi, tanba kauza husi mota no udan tun, ida ne\u2019e tanba hahalok ema soe lixu arbiru.<\/p>\n\n\n\n<p>Laos fo impaktu deit poluisaun tasi, maibe poluisaun rai n ar, tanb lixu hirak ne\u2019e soe ba rai hanesan pl\u00e1stiku no kaleng ne\u2019ebe kahur k\u00edmiku sei kontamina ho rai, no daet ba no bainhira sunu nia suar sei semo lemo-lemo iha ema nia leet, nune fo impaktu ba sa\u00fade p\u00fabliku<\/p>\n\n\n\n<p>Durante tinan naruk nia laran lixeiru ne\u2019e nia fo impaktu boot ba komunidade nia sa\u00fade hanesan moras ISPA, diarreia no seluk tan, maibe komunidade balun aproveita lixu hirak ne\u2019e hodi hetan osan ba responde sira nia moris lor-loron<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17115\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-2048x1152.jpg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-746x420.jpg 746w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/LIXU-TIBAR-1-681x383.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>kondisaun Lixeiru Tibar, kahur ho aisuar husi lixu. [Foto: Adro | 11.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Neon Metin akumula informasaun katak Tinan 2023 nu\u2019udar in\u00edsiu ba projetu foun, ateru kontroladu ba lixeiru Tibar hosi kompa\u00f1ia CHEC, China Harbour, ne\u2019eb\u00e9 hetan kontratu hosi governu, ida ne\u2019e sei hare mos jestaun lixu iha kapit\u00e1l Dili? Tanba presiza hadia jestaun ba lixu, nune bele red\u00fas risku ba ema no animal sira.<\/p>\n\n\n\n<p><a>Ekipa Neon Metin dada lia ho komunidade aldeia Fatunia, Suku Tibar, Miranda Santos Cruz, ne\u2019ebe hela besik lixeiru Tibar, tenik katak, <em>\u201clixu ne\u2019e dois, lalar mos barak, hotu estrada ne\u2019e, ami hanesan fa\u2019an keos hanesan ne\u2019e, dala ruma ami la loke ida tanba rai-rahun barak. Hanesan moras kabun moras sira ne\u2019e tanba lalar, balu hetan me\u2019ar ran, termasuk ha\u2019u hotu hetan me\u2019ar ran halo tratamentu iha Klibur Domin, tanba lixu nia suar ne\u2019e.\u201d<\/em> nia dehan ba Neon Metin iha nia hela Fatin Fatunia.<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Durante ne\u2019e sira sofre tebes ho lixeiru Tibar ne\u2019e maib\u00e9 agora ne\u2019e sente di\u2019ak ona, tanba kompa\u00f1ia CHEC halo kontrolu, poluisaun ar hah\u00fa menus hosi ema sunu lixu sira, lalar balu mos menus ona.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cLokraik kuandu sunu ne\u2019e suar ne\u2019e taka tomak los ami, agora sente di\u2019ak, suar ne\u2019e laiha, lalar ne\u2019e nafatin, rai rahun estrada ne\u2019e mos nafatin. Tempu udan lalar barak liu, rai nakaras, li\u2019ur ami la tuur ona, tanba udan ne\u2019e balu sunu, udan mai suar taka tomak tiha ami, ami Tibar ne\u2019e hotu kedas. Bailoro lalar ladun maib\u00e9 lalar ho rai-rahun ne\u2019e nafatin de\u2019it.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi nia hakarak estrada ne\u2019e governu bele hanoin ba, tanba lixu iha Dili laran ne\u2019e mai hotu iha ne\u2019e, hotu estrada ne\u2019e hanesan ne\u2019e hela, ami hansa buka moris kios hnesan ne\u2019e, meiu-dia ami tuur la tahan ida, di\u2019ak ida taka tiha de\u2019it, hotu ita moris ho kredit, ita taka tiha, to\u2019o fulan ita hatama ema nia osan atu lori sa\u00edda, se ita taka loos de\u2019it, ne\u2019eb\u00e9 ami husu mak ne\u2019e estrada ne\u2019e de\u2019it, tanba rai rahun ami labele ida, dala ruma ami hola fali oli fo\u2019er hodi fakar, rega ba hodi rai rahun ne\u2019e menus ami hodi tuur netik.\u201d<\/em> Nia husu ba governu.<\/p>\n\n\n\n<p>Esperi\u00e9nsia seluk hosi komunidade Olinda Soares, Aldeia Lihu-Bualelo, Suku Tibar, katak <em>\u201cami hela iha ne\u2019e 30 tahun ona, impaktu ba ami hanesan tempu moras, moras duni, la\u2019os dehan tanba lixu ita moras laiha, lixu ne\u2019e fo moras ba ema ferik, katuas, sira kbiit laek ne\u2019e. Ami husu de\u2019it ahi-suar ne\u2019e ho lalar ne\u2019e mak ami hodi dehan sente ladi\u2019ak, atu impaktu ami moras ka mate iha oi-tuan ne\u2019e laiha.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17116\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-2048x1152.jpg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-746x420.jpg 746w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09881-2-681x383.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Komunidade Tibar, Olinda Soares. [Foto: Adro | 11.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Nia akresenta katak, tempu sira sente moras mak sente, hanesan inus-been, me\u2019ar ka diareia, maib\u00e9 la\u2019os impaktu hosi lixu ne\u2019eb\u00e9 besik sira nia hela fatin.<em> \u201cTempu dehan moras me\u2019ar, me\u2019ar duni, tempu isin-manas, isin-manas duni, iis boot karik ne\u2019e husi hun kedas, ami hela iha oi-tuan ne\u2019e nunka ida mak hetan moras iis boot.\u201d <\/em>Nia reko\u00f1ese katak iha tempu udan sente iis, no dala ruma sunu lixu ahi suar, anin huu ba sira nia diresaun maib\u00e9 la\u2019os loro-loron.<\/p>\n\n\n\n<p>Augusto Almeida da Silva, akademista ida mak halo estudu iha \u00e1rea Ambiental hatete, lixeiru Tibar ne&#8217;e haree ba komplesidade problema ke komunidade Tibar sira hasoru tanba lixu sira ne&#8217;ebe produs iha sidade Dili nia paradeiru ikus iha Tibar, entaun ho kondisaun produsaun lixu iha sidade Dili la halo triajen ho di\u2019ak ho ninia tipu, nune\u2019e iha lixeiru Tibar komunidade ne&#8217;eb\u00e9 mak buka osan oi-tuan haketak tipu sira, bele hetan afeita direita ba sira nia aan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cImpaktu husi lixu tibar ba ambiente mak iha tolu poluisaun ba rai ita haree kondisaun iha tibar ne&#8217;eba ne&#8217;e dalaruma dader saan madrugada de\u2019it ita halo viajen ema sempre sunu rai iha ne&#8217;eba entaun ninia polisaun makas ne&#8217;e halo rai ninia bokur ne\u2019e la\u2019os di\u2019ak maib\u00e9 halo rai nia bokur ne&#8217;e lakon depois buat ne&#8217;ebe sira sunu rai rahun sira ne&#8217;e nia suar mos halo fali polisaun ba anin ne\u2019eb\u00e9 ema koko halo respirasaun, komunidade ne&#8217;eb\u00e9 hela besik iha ne&#8217;eba ne&#8217;e bele hetan moras ba sira nia respirasaun no ikus polisaun ba bee mos iha ne&#8217;eba kontaminasaun.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatete, bajeia ba dadus peskiza balu hatudu iha 23% problema ba lixu hamosu polisaun ba bee-mos, iha 20% problema fo poluisaun ba diminuisaun kualidade bee-mos iha sidade Dili no kuaze 15% no 22% problema lixu ne&#8217;e hamosu tr\u00e1fiku, wainhira ita haree kareta <em>truck<\/em> sira transporta lixu husi Dili ba Tibar kundu sira la kesi ho di\u2019ak, lixu namtate arbiru entaun nia afeta ba iha tr\u00e1nzitu publiku.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia deskobre konaba jestaun lixu ne&#8217;ebe ke la di\u2019ak no fo impaktu ba komunidade nia rai nomos ba ambiente ne\u2019eb\u00e9 ita iha, liu-liu iha Tibar, nia hakerek ona kondisoens balu ne&#8217;eb\u00e9 mak presiza atu fo solusaun ba problema lixu ne\u2019ebe presiza fo konsiderasaun m\u00e1simu.<\/p>\n\n\n\n<p>Uluk liu haree ba ita nia sistema institusion\u00e1l nia desentelijasaun ne&#8217;e tenki klaru hodi bele rejolve problema lixu iha sidade Dili, entaun nia ejekusaun ne\u2019eb\u00e9 bele hamosu s\u00e9 mak responsabiliza ba lixu nune\u2019e bele iha jestaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir mai, ita haree konaba finansamentu, haree ba sentraliza instituisaun, nia afeita tanba foin lalais se la sala 2017 governu liu husi osarmentu jeral estadu nian aloka orsamentu $700-800 mil ba kestaun lixu maib\u00e9 rezultadu laiha. Tinan 2016 mai 2021 kauze kada loron produs lixu 250 toneladas ne\u2019e hatudu katak orsamentu la dun la&#8217;o ho di\u2019ak. Foin lalais 2021 governu aloka tan orsamentu la sala $2 mill\u00f5es i 300 mil maib\u00e9 ate agora ita sedauk haree nia benifisiu ne&#8217;eb\u00e9 mak di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p>Sistema regulamentu nian, ita sedauk iha lei ida ne\u2019eb\u00e9 espes\u00edfiku liu ko\u2019alia kona ba jestaun lixu, ita haree lei N\u00fa.33\/2008, ho baze lei ne&#8217;e de\u2019it ita fo hanoin de\u2019it komunidade sira haree ba sa\u00fade p\u00fabliku no sanementu maib\u00e9 la esplika klaru katak lei ne&#8217;e tenki fo sansaun ou orienta ema balu para soe lixu ne\u2019e tuir nia fatin, halo jestaun lixu ne\u2019e ho di\u2019ak, nia hatutan.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIta ko\u2019alia konaba lixu ne\u2019e buat ida ita produs kada loron, liu-liu komunidade, oins\u00e1 komunidade partisipa mak, se bele kria netik kondisaun triajen ida ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak bazeia ba tipu lixu org\u00e1niku, lixu naun-org\u00e1niku no lixu k\u00edmiku, kandu ita hatoman aan ho ida ne\u2019e, komunidade hatoman aan ho ida ne&#8217;e, sira bele evita ona moras hada&#8217;et hanesan ISPA, moras kulit.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cSujestaun ba governu, se bele kria netik kondisaun ida dehan Bank Sampah, ne\u2019e ita bele dehan banku lixu, ita presija kria banku de lixu atu bele ema hotu-hotu hanesan ita fo oportunidade atu hamosu pot\u00e9nsia ekon\u00f3miku husi lixu ne\u2019eb\u00e9 mak ita produs, bainhira ita iha ona banku de lixu entaun ema hanoin oh banku de lixu iha pot\u00e9nsia ekon\u00f3miku entaun ema mos la soe lixu arbiru ona, nia iha ona sentidu triajen ne\u2019ebe klaru ba lixu hodi nune&#8217;e ha\u2019u bele ba fa&#8217;an iha banku de lixu atu nune bele hamoris ekonomia iha komunidade nia laran.\u201d<\/em> Sujere Augusto.<\/p>\n\n\n\n<p>Hatan ba kestaun impaktu hosi lixu sira iha Tibar ba komunidade ho ekosistema ne\u2019eb\u00e9 besik Prezidente Autoridade Munis\u00edpiu Dili, Guilhermina Filomena Saldanha Ribeiro informa, governu asina ona kontratu ho kompa\u00f1ia international ba projetu ateru kontroladu ba lixeiru Tibar.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAhi ne\u2019eb\u00e9 mak suar (iha Tibar) ne&#8217;e agora la suar ona, kompa\u00f1ia (CHEC) komesa tama ona iha ne&#8217;eba, sira komesa halo ona servisu, kareta ne&#8217;ebe mak tama iha ne&#8217;eba sira tetu, sira fo mos oportunidade ba ita nia maluk sira ne&#8217;ebe ekonomia fraku para bele hili buat ruma ne&#8217;eb\u00e9 mak iha valor maib\u00e9 ba ema seluk la iha valor, mais buat (projetu) ne&#8217;e mak organiza los ona sira sei la tama, agora sira fo oportunidade sira tama i husu sira atu kopera la bele sunu, ne&#8217;eb\u00e9 durante ne&#8217;e se la sala semana rua koperasaun kapas.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan lixeiru Tibar natoon ba soe fo\u2019er sira hosi Dili, tanba kompa\u00f1ia sei halo resiklajen ba tipu lixu sira. \u201cHa\u2019u hanoin natoon tanba iha ne&#8217;eba alein halo lixeiru, halo resiklajen katak sasan ne\u2019eb\u00e9 ke ba, depois halo fila-fali konpostajen, ha\u2019u hanoin ne&#8217;e to&#8217;o atu hatan de\u2019it Dili ne\u2019e to\u2019o. Resiklajen ida primeiru ne&#8217;e mak lixu verde, lixu verde ne&#8217;e ai-tahan buat mat-matak sira ne&#8217;e tama ona iha programa prioridade ida, ida fila-fali mak sira hatama sasan, ba ema sei halo selesaun, ida ne&#8217;eb\u00e9 mak sei ba konpostajen sira ne&#8217;ebe mak sei ba resiklajen.\u201d<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17117\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-2048x1152.jpg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-746x420.jpg 746w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09925-681x383.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Kondisaun Lixeiru Tibar. [Foto: Adro | 11.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Relasiona ho jestaun lixu iha kapital Dili, Prezidente Autoridade Dili ne\u2019e hatete Dekretu Ministerial N\u00fa.4\/2023 ba munis\u00edpiu Dili, husu atu komunidade, loja Xines no loja sira hotu atu soe fo\u2019er meia-noite to&#8217;o tuku neen dader de\u2019it maib\u00e9 realidade komunidade no loja balu seidauk iha konsi\u00e9nsia. <em>\u201cSer\u00e1 ke\u00a0\u00a0 Dekretu Ministerial ne&#8217;e la forti, ser\u00e1 ke Dikretu 33 ne&#8217;e la forti, labele soe arbiru, entaun konsi\u00e9nsia ita nia komunidade sira falta tebe-tebes la&#8217;os sira hotu maib\u00e9 balu kapas tebe-tebes mais balu sei susar.\u201d <\/em>Nia prekupa.<\/p>\n\n\n\n<p>Sorin seluk Autoridade Munis\u00edpiu Dili (AMD) nia esforsu ida mak halo sensibilizasaun ba komunidade sira hodi bele soe fo\u2019er tuir nia fatin no tuir lei ne\u2019eb\u00e9 hatuur ona. \u201cSensibilizasaun la&#8217;os AMD de\u2019it mak halo, husi oraganizasaun sira seluk mos halo, oraganizasaun sira seluk ne&#8217;eb\u00e9 hadomi ambiente ne&#8217;e mos sira halo sensiabelizasaun, organizasaun bar-barak mos halo atu soe foer ne&#8217;e hanesan ne&#8217;e.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dadus autoridade munis\u00edpiu Dili, dezde Outubru 2022 at\u00e9 a data kada loron rekolla lixu 270 toneladas, ida ne&#8217;e ba de\u2019it ida ne&#8217;eb\u00e9 mak rekolla, ida ne&#8217;eb\u00e9 mak sunu, soe ba valeta, soe iha mota tuun ba tasi ne&#8217;e lae ne\u2019e la sura, dehan Prezidente Autoridade Munis\u00edpiu Dili.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte sorin Prezidente Autoridade Nacional de Licenciamento Ambiente (ANLA, I.P), Ant\u00f3nio Lelo Taci hatete katak autoridade ANLA nia responsabilidade mak fiskaliza, monitoriza no emisaun lisensa ka lae ba aktividade dezenvolvimentu ekon\u00f3miku sira hotu ne\u2019eb\u00e9 iha indikasaun sei fo impaktu ba ambiente, inklui lixu iha Tibar, nune\u2019e ANLA emite ona lisensa ba autoridade Munis\u00edpiu Dili iha sira nia projetu ba lixeiru Tibar mak projetu ateru kontroladu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAutoridade emite ona lisensa iha 10 de agostu 2022, mais antes ne\u2019e prosesu naruk tebes, kauze ne\u2019e hah\u00fa estudu iha kedas 2015 sa\u2019e mai hosi proponente du projetu mak Minist\u00e9riu Estatal maib\u00e9 estudu ba impaktu ambiental ne\u2019e mais ou menus sira hah\u00fa iha 2019 mai. Estudu sira ne\u2019e inklui estudu f\u00edziku, estudu bi\u00f3tiku ho s\u00f3siu-kultural nian.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha aprezentasaun rezultadu estudu hosi proponente projetu, sira halo konsultasaun lubuk ida \u201cto\u2019o ikus konkui katak autoridade ANLA bele fo lisensa maib\u00e9 ho kondisaun, siginifika katak lisensa ne\u2019e hanesan instrumentu ida\u201d katak ANLA fo autorizasaun ba Minist\u00e9riu Estatal presiza halo tuir kondisaun lisensa ne\u2019eb\u00e9 mak iha.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cPlanu projetu ne\u2019e kuaze 10 anus, atu halo ateru kontroladu sira bolu dump side, ne\u2019e entre 2021 at\u00e9 2030, projetu ne\u2019e nia durasaun. Ita nia esperansa katak, hanesan ita hotu hatene lixu Tibar la\u2019os foin mak eziste agora, eziste kedas iha Indon\u00e9zia nia tempu, at\u00e9 momentu ne\u2019eba lixu Tibar ne\u2019e lokalizasaun ne\u2019e komunidade dook, bahkan laiha, mais komu ita imajina Indon\u00e9zia hamutuk ho ita 24 anus, agora ita halo ona 24 anus kuaze ke alargamentu komunidade mos aumenta, entaun problema lixu ita presiza tau atensaun boot.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha planu jestaun Ambiental ba lisensa ne\u2019e, kondisaun lisensa ne\u2019e, husu para autoridade Dili hamutuk ho nia ekipa t\u00e9kniku sira tenki halo monitorizasaun rutina konab\u00e1 aspetu sira ne\u2019eb\u00e9 iha indikasaun kuandu la halo prevensaun bele fo impaktu ba bee rai okos, pur ezemplu, kontamina ba bee rai okos inklui mos ho biota sira seluk ne\u2019eb\u00e9 mak iha.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cLixu ne\u2019e durante tinan 24 laiha jestaun, tanba ne\u2019e mak Minist\u00e9riu Estatal liu hosi Munis\u00edpiu Dili iha projetu ida, sira bolu ateru kontroladu, ne\u2019e para atu halo jestaun hodi hadi\u2019a preokupasaun ita hotu nian ne\u2019eb\u00e9 mak iha, maib\u00e9 lisensa ambiente ne\u2019e ami fo tinan rua, mais sira nia projetu planu tinan 10, ne\u2019e signifika katak kada tinan rua-rua, sira tenki renova lisensa, mais antes renova kada fulan neen-neen sira tenki aprezenta relot\u00f3riu fulan neen, relat\u00f3riu fulan neen ne\u2019e atu dehan sa\u00edda, sira atu informa kondisaun sa\u00edda mak agora da-dauk ne\u2019e iha.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cSala satu point hosi sira nia relat\u00f3riu ne\u2019e mak ternyata poluisaun ar ne\u2019e sei eziste nafatin, tanba ne\u2019e mak asaun nu\u2019udar autoridade, ami servisu hamutuk fali ho sira hodi responde kestaun ne\u2019e.\u201d<\/em> dehan Prezidente ANLA.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk Neon Metin halo entrevista ho Deputy Operational Manager Kompa\u00f1ia CHEC, Dion Gon\u00e7alves hatete, kompa\u00f1ia CHEC mak kompa\u00f1ia respons\u00e1vel prinsipal ba projetu ateru kontroladu ba lixeiru Tibar hamutuk ho kompa\u00f1ia lokal rua, PAX no PIONEER, iha ne\u2019eb\u00e9 PAX toma konta ba rekolla lixu, enkuantu PIONER hola konta ba halo konstrusaun nian. In\u00edsiu kontratu kompa\u00f1ia respons\u00e1vel asina iha tinan 2020, maib\u00e9 tanba kestaun balu, aktividade foin hah\u00fa iha fulan agostu 2023 ne\u2019e. Projetu ne\u2019e rasik kontratu ho durasaun tinan 10 ho governu no hafoin ne\u2019e mak sei halo renovasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Projetu ateru kontroladu ne\u2019e hanesan projetu dahuluk iha Timor. Da-dauk ne\u2019e kompa\u00f1ia CHEC foin hah\u00fa <em>Existing Operation<\/em> hodi hein konstrusaun foun hanaran <em>New Facility<\/em>, fasilidade ida halo hodi prevene kontaminasaun bee iha rai okos, atu akumula bee lixu <em>(laxed)<\/em> nian iha fatin ketak ida, sira mos iha <em>gas collection<\/em>, maib\u00e9 tanba ita nia lixu ne\u2019e ho kuatidade ki\u2019ik nune\u2019e gas hirak ne\u2019e sunu fila-fali, la uza ba gas LPG <em>(Liquefied petroleum gas)<\/em> sira ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Konstrusaun ateru kontroladu ne\u2019e sei ke\u2019e ku\u2019ak mais ou menus metru 7-8 no nahe lona sira iha rai okos hodi proteje lixu been ba rai okos, maib\u00e9 antes ne\u2019e kompa\u00f1ia halo ona estudu <em>soil investigation<\/em> no rezultadu hatudu katak bee sira kontaminadu ona hosi lixu ne\u2019eb\u00e9 soe iha tempu naruk nia laran. Seluk mak ahi-suar hanesan poluisaun boot tebes mak sunu ahi, nia suar ba to\u2019o Dili no Tibar rasik.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha laran ahi-suar komesa laiha, lixu sira ne\u2019e ita halo rai ku\u2019ak ida, depois ita hasa\u2019e tiha rai, lixu ne\u2019e ita fakar iha fatin, dudu mai rai ku\u2019ak, ita haree fatin ne\u2019e nakonu ita bolu covering ne\u2019e ita uza rai mak taka para prevene ema labele sunu, animal sira labele han ou ema balu hakarak ba foti fali lixu ne\u2019e.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Kompa\u00f1ia foin hah\u00fa konstrusaun <em>depot<\/em>, hodi tau ekipamentu sira hodi uza iha futuru ba kolesaun lixu sira, hanesan iha aktividade ateru kontroladu preszia m\u00e1kina ka kareta sira, hafoin ne\u2019e mak hah\u00fa fali konstrusaun ba ateru kontroladu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cKonstrusaun ne\u2019e hotu, ita nahe ona geomembrane, lona ida ke mahar tebes, nia bele uza ba tempu naruk nia laran, bele tinan 100 nia laran, para ita tau ona first layer, ita uza ona clay, ita tau tahu belit hodi proteje fali geomembrane, ita fakar fali lixu iha leten, depois m\u00e1kina boboot sira sei ba halo compact, nia hanesan fila-fali, to\u2019o sai aas ona ita taka primeiru to\u2019o konstrusaun ne\u2019eb\u00e9 ita halo ne\u2019e nakonu, ita taka permanente ona, depois ita kuda fali du\u2019ut, ai-oan iha leten nia sei sai green, bainhira fatin ne\u2019e nakonu ita labele uza, ita uza fali ba cell 2, tuir fali mai sell 3, depois ita sei iha \u00e1re rezervadu boot tebes, ita nia estadu halo ona estudu konab\u00e1 fatin sira ne\u2019e, sei uza tempu naruk nia laran, bele-bele 25 anus hanesan ne\u2019e.\u201d<\/em> dehan Manager Operation ba Neon Metin iha Tibar.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan katak, kompa\u00f1ia mak sei rekolla no halo separasaun hafoin ba ateru kontroladu. \u201cPlastik ne\u2019e tama ba iha dom\u00e9stika ona ho lixu ida verdes ne\u2019e ita produs sai fali kompos, depois de tama tetu hotu, mak fakar, hotu ita halo <em>recycle<\/em> hanesan lixu ida dom\u00e9stika ita lori ba fakar, besi ka sasan ne\u2019eb\u00e9 ita la uza sei ba fakar iha <em>land field<\/em> ne\u2019e ita halo ketak. Besik sira ne\u2019e sei fa\u2019an no <em>green waste<\/em> ne\u2019e mak ita produs sai fali ba kompos.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cTuir estudu ne\u2019eb\u00e9 estadu halo cell primeiru nia bele han to\u2019o tinan 10 foin nakonu, tanba ita bolu compact, lori fo\u2019er ba fakar ita lori m\u00e1kina ne\u2019e sei hanehan, lixu atu mahar to\u2019o ne\u2019eb\u00e9 mos nia sei sai ki\u2019ik. Agora ita atu halo konstrusaun ne\u2019e mos, iha estudu hatudu katak nia bele liu tinan 25 atu uza to\u2019o fatin sira ne\u2019e nakonu hotu, i nia \u00e1rea rezervadu mos sei iha.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Konstrusaun ne\u2019e sei hah\u00fa iha fulan outubru 2023 ho durasaun maius ou menus fulan ualu. Hafoin ne\u2019e mak sei hah\u00fa kedas ho ateru kontroladu.<\/p>\n\n\n\n<p><a>Parte seluk Neon Metin halo entrevista ho pesoal sa\u00fade atu hatene impaktu hosi lixeiru Tibar ba komunidade. Ba Neon Metin Enfermeira Fernanda da Silva Concei\u00e7\u00e3o iha Postu Sa\u00fade Tibar, relata \u201ciha ne\u2019e dala barak impaktu lixu Tibar nian, dala barak liu halai ba moras ISPA, Inspesaun Respirat\u00f3riu Aguda, dala barak liu ba labarik ki\u2019ik, mais ema boot mos iha, tanba iha komunidade barak hela besik iha \u00e1rea lixieru ne\u2019eba, tanba wainhira ema sunu lixu ne\u2019e barak, iha lixu oi-oin de\u2019it, iha lixu maran, lixu bokon, lixu frasku, sunu iha ne\u2019eba entaun halo ona poluisaun, iha ne\u2019eba nia sai hosi suar.\u201d<\/a><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDala barak pasiente inan-aman sira hodi oan mai konsulta iha ne\u2019e, sempre keluhan dehan impaktu hosi lixu, tanba lor-loron kuaze lixu ne\u2019e ema sunu hela de\u2019it, ahi suar ne\u2019e sempre to\u2019o sira. Balu iha kruzamentu bundaran, dala barak sira hodi labarik ki\u2019ik mai iha ne\u2019e sempre dehan, suar hosi sunu lixu ne\u2019e, halo sira nia oan dala barak moras me\u2019ar, dada iis araska, toba ladi\u2019ak ne\u2019e tanba lixu. Ema boot mos kuaze iha hotu, maske ita ema boot mais ita la aguenta ho buat seluk tama mai ita nia isin.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Impaktu hosi lixu ne\u2019e kauza primeiru mak ISPA, bele halai oi-tuan ba pneumonia, balun bele hamosu mos kabun moras tanba lalar, komunidade barak hela besik kedas iha ne\u2019eba, lalar barak sira kaer fo\u2019er no sira han la kontrola bele hetan moras.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-1024x576.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-17119\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-300x169.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-768x432.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-2048x1152.jpg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-746x420.jpg 746w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-640x360.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2023\/09\/DSC09921-681x383.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><figcaption><em>Kondisaun Lixeiru Tibar. [Foto: Adro | 11.09.2023]<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p>Tuir dadus hosi Postu Sa\u00fade Tibar ne\u2019eb\u00e9 Neon Metin asesu total moras ISPA hamutuk 2399 (feto 1194 no mane 1205) hosi labarik idade 1 to\u2019o 14. Tuir fali mak moras diareira ka tee been hamutuk 273 (feto 150 no mane 123) hosi labarik idade 1 to\u2019o 14. Dadus ISPA no diareia ne\u2019e reijstu iha tinan 2023 hosi fulan janeiru to\u2019o agostu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e mos M\u00e9diku Jeral Centro Sa\u00fade Formosa, Casamiro da Costa hatete, <em>\u201ckonab\u00e1 impaktu iha lixu, liu-liu iha Tibar, liu-liu ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik iha Tibar, ni-nia impaktu mak ne\u2019e, liu-liu bele hetan moras respirat\u00f3riu hanesan inus-been, dala ruma hal me\u2019ar bebeik, bele mos nia komplikasaun halo pneumonia, ema ne\u2019eb\u00e9 ho Asma Bronkial bele moras krize liu-tan.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cLor-loron lixu ne\u2019e iis, ema bele sunu tan iha ne\u2019eba, entaun ahi suar sa\u2019e sira bele, tanba pertukaran gas ladi\u2019ak, oksij\u00e9niu ladi\u2019ak, dala ruma ambiente laidi\u2019ak, kaundu hetan moras respirat\u00f3riu ne\u2019e bebeik ona komplika ba hetan pneumonia, moras kr\u00f3nika pulmaun ninian, Asma.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Husi lixu ne\u2019eb\u00e9 iis, fo impaktu ba ferik-katuas no labariks sira. \u201cSira ne\u2019eb\u00e9 idade avansada ne\u2019e sira nia imunidade ne\u2019e tuun, fasil para atu hetan moras lalais ho labarik ki\u2019ik-oan tanba sira imunidade ladun di\u2019ak, nutrisaun ladun di\u2019ak direitamente kaer lixu, kaer buat iis sira, entaun sira ne\u2019e vulner\u00e1vel liu atu hetan moras lalais.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu tuir loja Chinhuang Yan Yan, sira la konsege soe fo\u2019er iha lixeiru fatin ne&#8217;eb\u00e9 Governu prepara ona tanba fo\u2019er barak liu, maibe loja ne&#8217;e tau fo&#8217;er iha saku de\u2019it maka nia kareta rasik tula lori ba soe iha Tibar.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ko\u2019alia kona ba lixu iha loja ne&#8217;e la tetu kona ba KG tanba fatin lixeiru mak laiha maib\u00e9 ami loja na&#8217;in tau iha karon de\u2019it depois ami tau iha loja oin, ami nia kareta rasik iha mai tula lori ba liu Tibar,&#8221;<\/em> hateten traballador loja Chinhuang Yan Yan, Rodinan Barros Batista<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan sira halo atividade neg\u00f3siu barak liu mak ropa nune\u2019e sira lixu neb\u00e9 sira produs barak liu mak lixu pl\u00e1tiku, no semana ida dala ruma mak sira soe fo\u2019er ba lixeiru Tibar.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade Aliansa Alves, husi Comoro, hatete, hanesan komunidade nia presiza duni tau lixu iha nia fatin tanba prevene hosi moras no halo ambiente mos. \u201cFo\u2019er ne&#8217;eb\u00e9 mak ami soe iha lixeiru fatin barak liu maka ai-tahan tanba ita dasa dader no loraik, tuir fali plastik no sira seluk.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cMensanjen ba komunidade Timor laran tomak, liu-liu sira ne&#8217;ebe hela iha sidade tantu iha Dili no munis\u00edpiu sira, atu lebele soe fo\u2019er arbiru tanba ne&#8217;e tau fo\u2019er iha ninia fatin lixeiru hodi nune&#8217;e bele prevene ita nia sa\u00fade no labele hamosu moras oioin.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Lixu mak sei fo ameasa ba natureza, ba ema no animal sira nia moris, se los mak responsabiliza ba kauza ne\u2019e. Asuntu ambient\u00e1l sai problema mundi\u00e1l, nasaun boot sira susar atu resolve, sa tan illa kiik hanesan Timor. Ema barak dehan illa Timor sei sai sidade lixu?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Adroaldo, Agustinha, Joselina &amp; Umbelina \u201clixu ne\u2019e dois, lalar mos barak, hotu estrada ne\u2019e, ami hanesan fa\u2019an keos hanesan ne\u2019e, dala ruma ami la loke ida tanba rai-rahun barak. Hanesan moras kabun moras sira ne\u2019e tanba lalar, balu hetan me\u2019ar ran, termasuk ha\u2019u hotu hetan me\u2019ar ran halo tratamentu iha Klibur Domin, tanba lixu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17118,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-17114","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17114","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17114"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17114\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17121,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17114\/revisions\/17121"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17114"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17114"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17114"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}