{"id":17135,"date":"2023-09-11T22:29:29","date_gmt":"2023-09-11T13:29:29","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=17135"},"modified":"2023-09-11T22:29:31","modified_gmt":"2023-09-11T13:29:31","slug":"tansa-seidauk-exonerasaun-klamar-fuik-asumi-ona-ministru-defeza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/09\/11\/tansa-seidauk-exonerasaun-klamar-fuik-asumi-ona-ministru-defeza\/","title":{"rendered":"Tansa Seidauk Exonerasaun Klamar Fuik Asumi Ona Ministru Defeza?"},"content":{"rendered":"\n<p>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente<\/p>\n\n\n\n<p><strong>A<\/strong>rtigo ida ne\u2019e analiza kona-b\u00e1 Ministru Defeza atual, Pedro Klamar Fuik la hetan exonerasaun husi Chefe Estado Maior General Forsa Armada (CEMGFA) nian. Iha ne\u2019eb\u00e9 exonerasaun official husi Chefe Estado Maior General forsa armada F-FDTL, Tenente General, Falur Rate Laek. Ema hotu hatene membru Governu husi IX Governu Kontitusional hetan posse husi Prezidente Rep\u00falika (PR), Dr. Jos\u00e9 Manuel Ramos Horta, iha loron 01 Jullu 2023 liub\u00e1. Papel Governu da sia (IX) hala\u2019o nia funsaun, nia knaar no responsabilide tuir Lei Inan Konstitusional da RDTL haruka. Bazeia ba ida ne\u2019e, tuir opiniaun p\u00fabliku kestiona maka\u2019as ba Chefe Estado Maior General das F-FDTL no Prezidente Rep\u00fablika nudar mos Xefe Estadu Forsas Armadas nia, iha konstituisaun Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste tuir Artigo 146 alinea (3) FALINTIL-FDTL labele iha partidu pol\u00edtiku no rona de\u2019it ba \u00f3rgaun soberanu kompetente sira, tuir Lei-Inan no lei, no sira labele halo intervensaun pol\u00edtiku naran ida. Nomos Artigo 74 iha Alinea (2) <em>O Presidente da Rep\u00fabli\u00e7a \u00e9 o Comandante Supremo das For\u00e7as Armadas)<\/em>. &nbsp;No lei Estatuto Militares FALINTIL Forsa Armada Timor-Leste (F-FDTL) hakerek ona iha ne\u2019eb\u00e1. Iha ne\u2019e lei estatutu militar ne\u2019e f\u00f3 kompetensia ba Chefe Estado Maior General das F-FDTL, Tenente General, Falur Rate Laek, iha direitu atu halo exonerasaun ba Komodoro Pedro Clamar Fuik husi nia kargu molok asumi pasta Ministru Defeza nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Decreto-Lei no. 33\/2020 de 2 de Setembro Novo Estatuto dos Militares das F-FDTL, no.&nbsp;1 Artigo 92 no Decreto do Governo no.6\/2016, de 11 de Maio Regimento do Conselho Superior de Defesa Militar regula kona-b\u00e1 mekanismu nomeasaun no exonerasaun ba kargu CEM F-FDTL. Iha ne\u2019eb\u00e9 prosessu hahu husi membru Governu ne\u2019eb\u00e9 kompet\u00eansia iha \u00e1rea Defesa ka Ministru Defesa, atu halo audisaun no konsulta uluk ho Konsellu Superior Defesa Militar ne\u2019eb\u00e9 kompostu husi CEMGFA nomos Vice-CEMGFA, Komandantes Komponente sira, no preside husi Ministru Defesa. Hafoin hetan ona aprovasaun iha Konselho Superior Defesa Militar maka Ministru Defesa sei hato\u2019o ba Conselho de Ministros atu hetan aprovasaun. Processu ikus liu sei hato\u2019o proposta aprovasaun husi Conselho de Ministros ba Presidente Rep\u00fablika atu nomeia tuir dekreto Presidente no p\u00fablika iha <em>Jornal da Rep\u00fablica.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>To\u2019o agora p\u00fabliku la hare no la iha exonerasaun ba Komodoro Pedro Klamar Fuik atualmente lori hela kargu Ministru da Defeza nian, husi nia kargu anterior iha forsa armada F-FDTL molok sae ba Ministru Defeza. Hare husi prespetiva lei no prespetiva pol\u00edtika nian, lei ladun la\u2019o, maib\u00e9 dala barak liu pol\u00edtika maka domina liu iha lei nia leten. Maib\u00e9 Chefe Estado Maior General das F-FDTL no Prezidente Rep\u00fablika mos tenke hanoin Timor-Leste ne\u2019e Estado Direitu Demokratiku, Estado da Lei laos Estado de Homen, buat hotu aplika iha lei nia oin hanesan <em>(equality before the law).<\/em> Maib\u00e9 realidade p\u00fabliku nia hare, lei sira ne\u2019e ladun la\u2019o, domina liu ho pol\u00edtika ida-idak nian husi orgaun soberania sira ne\u2019e kaer pasta bo\u2019ot sira ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>No durante ne\u2019e, ami nia hare\u2019e Prezidente Rep\u00fablika mos la halo regular enkontru ho Konsellu Estadu sira ne\u2019eb\u00e9 Prezidente da Rep\u00fablika nia rasik mak prezide (Konstituisaun da RDTL, Artigo 90). Iha ne\u2019eb\u00e9 depois Prezidente Rep\u00fablika f\u00f3 posse tiha membru Governu foun, ami nunka hare enkontru regular ne\u2019eb\u00e9 Prezidente Rep\u00fablika durante ne\u2019e halao dala hira ona?. Dala ruma husi nai Prezidente Rep\u00fablika halo deit mak exonerasaun ba Chefe Casa Militar, Ministru balu husi nia kargu. No atual nai Primeiru Ministru IX Governu Konstitusional mos halo exonerasaun ba Diretur Jeral sesante Servisu Nasional Intelej\u00e9nsia (SNI), buat hotu lao tuir pol\u00edtika nain nia hakarak, laos ona lao tuir lei nia hakarak. Timor-Leste Estadu Maun Bo\u2019ot ka Timor-Leste Estadu aplikasaun bazeia ba Lei?. Perguntas ida ne\u2019e, ema povu babain sira merkadu laran, parte Igreja, komunidade agrikultur sira iha foho ne\u2019eb\u00e1 no komunidade iha Dili laran, sempre debate iha fatin p\u00fabliku. Tamba sa mak Chefe Estado Maior General das F-FDTL, nai Prezidente Rep\u00fablika no nai Primeiru Ministru ida ne\u2019e halo exonerasaun la lao tuir lei nia haruka?.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte seluk, liga ba problema sira iha leten, ami hakarak liga uituan mos ho kazu sira iha membru Pol\u00edsia Nasional Timor-Leste (PNTL) reformadu nain 158, tuir relat\u00f3riu sira husi Fundasaun Mahein (FM) mos preokupa tebes kona-b\u00e1 desizaun atu reativa fila-fali membru PNTL nain 158 ne\u2019eb\u00e9 foin reforma, la\u2019os deit tanba desizaun viola lei, maib\u00e9 mos tanba ami deskonfia desizaun ne\u2019e hanesan ezemplu intervensaun pol\u00edtiku ba iha instituisaun seguransa estadu. Fundasaun Mahein hakerek beibeik ona katak intervensaun pol\u00edtiku ne\u2019e ameasa seguransa nasion\u00e1l, tanba hafraku ier\u00e1rkia no prosesu foti desizaun, no mos kontribui ba patrimonializmu no korrupasaun iha forsa seguransa sira. Artigu ne\u2019e diskute kona-b\u00e1 implikasaun balun husi Governu nia desizaun ne\u2019e, no f\u00f3 avizu kona-b\u00e1 oins\u00e1 bele evita politizasaun setor seguransa.<\/p>\n\n\n\n<p>Estatutu pesoal Pol\u00edsia Nasional Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 promulga iha tinan 2022 liub\u00e1 obriga membru PNTL tenke reforma-an bainhira atinje ona idade tinan 60, hanesan mos instituisaun estadu sira seluk, inklui FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL). Fundasaun Mahein suporta desizaun Governu anterior nian atu haruka membru PNTL na\u2019in 158 atu reforma-an, tanba razaun oi-oin. Primeiru, membru ho idade menus bele avansa iha instituisaun PNTL. Segundu, desizaun ne\u2019e kria oportunidade empregu ba ema seluk. Ikus liu, PNTL nia desizaun ne\u2019e hatudu katak prosesu empregu tuir duni regra ofisi\u00e1l, no ida ne\u2019e haforsa meritokrasia no hamenus influ\u00e9nsia pol\u00edtika. <strong><em>(Fontes:<\/em><\/strong><em> FM nia Blog, p\u00fablika iha loron 4 Setembru 2023).<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Ikus liu, konkluzaun no sujestaun ruma ba ukun-nain sira katak ba futuru tenke aplika lei, labele intervensaun pol\u00edtika mak barak liu iha lei nia leten. Se lei sira ne\u2019e vigor iha Timor-Leste ukun nain sira hotu lolos ne\u2019e halo tuir lei haruka ba. Nasaun Rep\u00fablika Demokratika Timor-Leste ida ne\u2019e lei mak as liu ema hotu-hotu. Labele ita nia ukun nain sira mak viola fali lei refere. Labele ukun nain sira nia hodi ego pol\u00edtika hodi hafraku ita nia lei sira ne\u2019ebe existe kleur ona iha Timor-Leste ida ne\u2019e. Timor-Leste agora dadaun mos sai ona membru Observador ASEAN nian signifika katak Timor-Leste tama dadaun ona oinsa mak sai membru full ASEAN lolos nian iha tinan hirak tuir mai.<\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>*(Hakerek Na\u2019in: Iha Fundasaun Mahein, Alumni Universidade da Paz-(UNPAZ), Faculdade de Direito no Instituto Superior Cristal-Departemento Sociologia-2022 no Ativista. Artigo ida ne\u2019e la representa institusaun ne\u2019eb\u00e9 hakerek na\u2019in haknar ba, maib\u00e9 idea no argumentu sira ne\u2019eb\u00e9 lekar iha artigu ne\u2019e nudar opini\u00e3o peso\u00e1l. Iha sujestaun ruma bele haruka iha e-mail: <a href=\"mailto:moisesvicente59@yahoo.com\">moisesvicente59@yahoo.com<\/a> ou telefone +67077291406)<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Mois\u00e9s Vicente Artigo ida ne\u2019e analiza kona-b\u00e1 Ministru Defeza atual, Pedro Klamar Fuik la hetan exonerasaun husi Chefe Estado Maior General Forsa Armada (CEMGFA) nian. Iha ne\u2019eb\u00e9 exonerasaun official husi Chefe Estado Maior General forsa armada F-FDTL, Tenente General, Falur Rate Laek. Ema hotu hatene membru Governu husi IX Governu Kontitusional hetan posse [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":13375,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-17135","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17135","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17135"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17135\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17136,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17135\/revisions\/17136"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17135"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17135"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17135"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}