{"id":17377,"date":"2023-10-20T16:22:29","date_gmt":"2023-10-20T07:22:29","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=17377"},"modified":"2023-10-20T16:22:31","modified_gmt":"2023-10-20T07:22:31","slug":"parseria-estratejika-xina-timor-leste-no-kompetisaun-internasional-oportunidade-no-risku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2023\/10\/20\/parseria-estratejika-xina-timor-leste-no-kompetisaun-internasional-oportunidade-no-risku\/","title":{"rendered":"Parser\u00eda Estrat\u00e9jika X\u00edna-Timor-Leste no Kompetisaun Internasion\u00e1l: Oportunidade no Risku"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Hakerek nain Fundasaun Mahein<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha fulan Setembru 2023, Governu Timor-Leste lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusm\u00e3o halo viajen ba Rep\u00fablika Popul\u00e1r X\u00edna. Iha \u00e1mbitu vizita ida ne\u2019e, PM hasoru malu ho Prezidente X\u00edna Xi Jinping. Hafoin tempu badak, iha loron 23 setembru, Governu rua f\u00f3 sai katak Timor-Leste ho X\u00edna deside ona atu hametin relasaun bilateral ho modelu \u201cparser\u00eda estrat\u00e9jika abranjente\u201d. Tuir\u00a0<a href=\"https:\/\/english.news.cn\/20230923\/9edd0a82549146638d22877bedd57f2e\/c.html\">deklarasaun konjunta<\/a>\u00a0ofisi\u00e1l, parser\u00eda ne\u2019e sei konsentra ba ind\u00fastria, infraestrutura, seguransa ai-h\u00e1n, no hametin meius subsist\u00e9nsia lor-loron ka\u00a0<em>livelihoods.\u00a0<\/em>Deklarasaun ne\u2019e mos nota katak nasaun rua sei halo \u201cinterk\u00e1mbiu milit\u00e1r altu n\u00edvel\u201d iha \u00e1mbitu parser\u00eda ne\u2019e, inklui atividade hanesan formasaun pesoal, ezers\u00edsiu konjuntu, no fornesimentu ekipamentu ho teknoloj\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p>Maioria diskusaun p\u00fabliku kona-b\u00e1 akordu ne\u2019e konsentra ba ninia implikasaun ba seguransa rejion\u00e1l, Timor-Leste nia dezenvolvimentu ekon\u00f3miku no relasaun bilateral entre Austr\u00e1lia ho Timor-Leste. Artigu ne\u2019e tenta atu haluan tan debate ne\u2019e liu husi diskusaun kona-ba din\u00e1miku jeopol\u00edtiku sira no kompetisaun ba influ\u00e9nsia iha n\u00edvel mundi\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 aumenta ba beibeik. Liu husi diskusaun kona-ba kontekstu importante ne\u2019e, Fundasaun Mahein (FM) hakarak kontribui ba debate p\u00fabliku kona-ba parser\u00eda nia signifik\u00e1nsia ba pol\u00edtika esterna Timor-Leste nian, no mos pap\u00e9l nasaun Sul Glob\u00e1l sira nian iha ambiente pol\u00edtiku mundi\u00e1l ohin loron.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Debate Kona-b\u00e1 Parser\u00eda X\u00edna-TL<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Parser\u00eda X\u00edna-TL ne\u2019e halo ema barak&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2023\/sep\/28\/playing-the-china-card-or-a-serious-regional-threat-timor-lestes-new-deal-with-beijing-australia?CMP=Share_AndroidApp_Other\">hakfodak<\/a>, maib\u00e9 sin\u00e1l barak mosu antes ne\u2019e hatudu katak planu ne\u2019e dezenvolve kle\u2019ur ona. La\u2019os IX Governu mak kria pol\u00edtika atu hametin kooperasaun ho X\u00edna \u2013 iha tinan 2020, VIII Governu&nbsp;<a href=\"https:\/\/doi.org\/10.1177\/18681026211042029\">halo diskusaun ho Governu X\u00edna<\/a>&nbsp;kona-ba kooperasaun iha \u00e1mbitu <em>Belt and Road Initiative (BRI).<\/em> Dezde 2022, Prezidente Ramos-Horta&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.lowyinstitute.org\/the-interpreter\/greater-sunrise-can-timor-leste-play-china-card\">f\u00f3 sin\u00e1l barak<\/a>&nbsp;kona-b\u00e1 posibilidade Timor-Leste sei halo akordu ho X\u00edna, inklui defende China iha Assembleia Jer\u00e1l Nasoens Unidas kontra akuzasaun ne\u2019eb\u00e9 nia konsidera&nbsp;<a href=\"https:\/\/thesingaporepost.com\/2023\/10\/05\/chinese-checkers-timor-leste-leans-on-china-takes-wind-out-of-australias-sails\/\">\u201cla justu.\u201d<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Observad\u00f3r balun hare\u2019e parser\u00eda X\u00edna-TL ne\u2019e mosu tanba X\u00edna&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2023\/sep\/28\/playing-the-china-card-or-a-serious-regional-threat-timor-lestes-new-deal-with-beijing-australia?CMP=Share_AndroidApp_Other\">halo esforsu atu hasa\u2019e nia influ\u00e9nsia<\/a>&nbsp;iha rejiaun. Sira mos hare\u2019e katak Timor nia lid\u00e9r sira tenta atu&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.afr.com\/policy\/foreign-affairs\/dili-s-china-deal-gives-two-fingers-to-canberra-20230925-p5e7eb\">\u201cuza kartaun X\u00ednesa\u201d<\/a>&nbsp;<em>(\u201cplay the China card\u201d).<\/em> Sira asume katak Governu Timor-Leste halo akordu ho X\u00edna atu obriga Austr\u00e1lia atu aseita planu lori g\u00e1z husi Sunrise mai Timor-Leste (projetu Tasi Mane). Analista Austr\u00e1liana balun hato\u2019o preokupasaun katak&nbsp;<a href=\"https:\/\/bowergroupasia.com\/timor-leste-and-chinas-upgraded-ties-send-geopolitical-tremors-across-the-region\/\">prezensa X\u00edna sai hanesan \u201cameasa\u201d<\/a>&nbsp;ba seguransa Austr\u00e1lia no iha rejiaun. Prezidente Timor-Leste no observad\u00f3r Timor-oan sira seluk rejeita ida ne\u2019e, no konsidera parser\u00eda X\u00edna-TL nu\u2019ud\u00e1r espresaun soberania nasion\u00e1l nu\u2019ud\u00e1r komponente pol\u00edtika \u201camigu ho ema hotu\u201d <em>(\u201cfriends with all\u201d) <\/em>ne\u2019eb\u00e9&nbsp;<a href=\"https:\/\/thediplomat.com\/2023\/10\/what-did-timor-leste-sign-a-comprehensive-strategic-partnership-with-china\/\">Timor-Leste hakarak mantein nafatin<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Perspetiva seluk lokadu iha ASEAN sujere katak nasaun \u00c1zia Sudesta lad\u00fan preokupa liu kona-b\u00e1 \u201cameasa\u201d husi parser\u00eda entre X\u00edna ho Timor-Leste wainhira kompara ho ameasa husi rivalidade jeopol\u00edtika ba unidade no seguransa ASEAN nian. ASEAN rasik halo kooperasaun barak hamutuk ho X\u00edna liu husi&nbsp;<a href=\"https:\/\/asean.org\/asean-china-affirm-commitment-to-enhanced-partnership-2\/\">parser\u00eda estrat\u00e9jika kompreens\u00edvu<\/a>. Tuir FM nia hare\u2019e, ASEAN nia preokupasaun prinsip\u00e1l maka oins\u00e1 bele minim\u00edza Timor-Leste nia depend\u00e9nsia ba X\u00edna, atu nune\u2019e ASEAN bele kontinua ne\u00fatru iha kompetisaun entre nasaun bo\u2019ot sira. Nune\u2019e, tuir&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.thejakartapost.com\/opinion\/2023\/10\/06\/indonesia-australia-split-over-timor-leste-china-strategic-partnership.html\">perspetiva ida husi Indon\u00e9zia<\/a>, dalan di\u2019ak liu atu \u201ckontra influ\u00e9nsia X\u00edna iha Timor-Leste\u201d maka ASEAN tenke hakuak metin Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kompetisaun Seguransa entre X\u00edna no Osidente Aumenta<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Klaru katak rivalidade no kompetisaun jeopol\u00edtika kria mudansa barak iha n\u00edvel relasaun internasion\u00e1l: Estadus Unidus Am\u00e9rika (EUA) mos&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.state.gov\/a-free-and-open-indo-pacific\/\">aumenta maka\u2019as nia envolvimentu<\/a>&nbsp;iha rejiaun&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.whitehouse.gov\/briefing-room\/statements-releases\/2022\/09\/29\/declaration-on-u-s-pacific-partnership\/\">\u00c1zia-Pas\u00edfiku no Indo-Pas\u00edfiku<\/a>&nbsp;hodi kontra influ\u00e9nsia X\u00edna. Ezemplu importante ida ne\u2019eb\u00e9 liga direita ba parser\u00eda X\u00edna-TL maka akordu AUKUS ne\u2019eb\u00e9 asina iha 2021 entre Austr\u00e1lia, Reinu Unidu (UK) no EUA. Akordu kooperasaun milit\u00e1r ida ne\u2019e sei fornese ro\u2019o submarinu nuklear ba Austr\u00e1lia. Kontratu ba ro\u2019o submarinu ne\u2019e foin&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.ft.com\/content\/415c5a76-cdf6-47a9-b98f-3bedcc150481\">fo ba kompa\u00f1ia BAE Systems<\/a>&nbsp;ho val\u00f3r \u00a33.95 billoens.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/moderndiplomacy.eu\/2023\/04\/16\/the-aukus-alliance-and-its-implications-in-the-indo-pacific-region\/\">Objetivu prinsip\u00e1l<\/a>&nbsp;AUKUS maka atu kontra influ\u00e9nsia X\u00edna iha rejiaun. Maib\u00e9, wainhira Austr\u00e1lia hetan ro\u2019o submarinu nuklear, automatikamente terit\u00f3riu Timor-Leste sai estrat\u00e9jiku liu. Nune\u2019e, husi perspetiva lid\u00e9r Timor-Leste no X\u00edna, AUKUS halo \u201ckartaun X\u00edna\u201d sai forte liu-t\u00e1n. Ne\u2019e tanba Timor-Leste bele besik ho X\u00edna atu fo presaun ba Austr\u00e1lia, no X\u00edna bele aumenta nia influ\u00e9nsia iha rejiaun tanba Timor-Leste mos hakarak besik ho sira. Karik analiza ida ne\u2019e los, maske intensaun AUKUS maka atu kontra influ\u00e9nsia X\u00edna, maib\u00e9 ikus liu AUKUS bele fo fali vantajen ba X\u00edna tanba insent\u00edva Timor-Leste no X\u00edna atu aumenta kooperasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Wainhira X\u00edna nia influ\u00e9nsia aumenta, no nasaun osident\u00e1l sira responde, ne\u2019e lori oportunidade no risku oi-oin ba nasaun ki\u2019ik sira. Entaun pergunta xave maka: oins\u00e1 Timor-Leste bele aproveita mudansa sira iha n\u00edvel mundi\u00e1l no minim\u00edza risku ba soberania no seguransa. Infelizmente, la iha solusaun ne\u2019eb\u00e9 fasil, tanba opsaun hotu lori risku.<\/p>\n\n\n\n<p>Ezemplu ida maka Timor-Leste mantein pol\u00edtika \u201camigu ho ema hotu\u201d. Maib\u00e9, realidade maka maioria kooperasaun iha set\u00f3r seguransa nafatin ho nasaun osident\u00e1l sira, liu-liu Austr\u00e1lia, Portug\u00e1l no EUA. Kooperasaun ne\u2019e esensi\u00e1l tebes atu hametin kapasidade pol\u00edsia, forsas armadas no servisu intelij\u00e9nsia sira. Maske nune\u2019e, depend\u00e9nsia ba grupu parseiru ida de\u2019it mos lori risku, hanesan mos wainhira kompa\u00f1ia ka governu depende ba fonte reseitas ida de\u2019it, hanesan mina. Doad\u00f3r barak&nbsp;<a href=\"https:\/\/oxfordre.com\/politics\/display\/10.1093\/acrefore\/9780190228637.001.0001\/acrefore-9780190228637-e-332;jsessionid=221EE5D87B5692B82CC15F1404390185?rskey=bVhnmI&amp;result=96\">rai ka kansela asist\u00e9nsia<\/a>&nbsp;hodi fo presaun ba governu atu muda pol\u00edtika ruma. Karik doad\u00f3r sira para derepente apoiu ba set\u00f3r seguransa, krize bele mosu lalais. Diversifikasaun bele proteje ita husi mudansa iha merkadu \u2013 ka mudansa pol\u00edtika \u2013 no bele mos promove aprendizajen no dezenvolvimentu ba iha \u00e1rea foun. Husi perspetiva ida ne\u2019e, Timor-Leste bele hetan benef\u00edsiu barak husi kooperasaun seguransa ho parseiru seluk hanesan X\u00edna.<\/p>\n\n\n\n<p>Maib\u00e9, karik Timor-Leste \u201cdiversifika\u201d kooperasaun seguransa ho nasaun ne\u2019eb\u00e9 parseiru atu\u00e1l sira konsidera nu\u2019ud\u00e1r riv\u00e1l, sira sei responde. Timor-Leste sei presiza apoiu iha set\u00f3r seguransa; karik apoiu ne\u2019e para lalais, ita sei enfrenta problema bo\u2019ot. En jer\u00e1l, Timor-Leste nia parser\u00eda seguransa durante ne\u2019e fo benef\u00edsiu barak no lad\u00fan sai problem\u00e1tiku. Governu Timor-Leste no X\u00edna&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.scmp.com\/week-asia\/politics\/article\/3237435\/china-declined-build-security-outpost-east-timor-out-respect-australian-sensitivities-ramos-horta\">lakohi provoka tensaun<\/a>&nbsp;iha rejiaun. Tanba ne\u2019e, karik Governu Timor-Leste konsidera estabilidade rejion\u00e1l hanesan prioridade prinsip\u00e1l, di\u2019ak liu mantein nafatin parser\u00eda seguransa atu\u00e1l, maske ida ne\u2019e limita ita nia fleksibilidade iha area seguransa no defeza.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Haforsa Kapasidade Estadu Atu Masim\u00edza Benef\u00edsiu husi Parser\u00eda X\u00edna-TL<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Ema barak kritika X\u00edna nia envolvimentu iha Timor-Leste dehan katak projetu no kom\u00e9rsiu ne\u2019eb\u00e9 X\u00edna envolve lad\u00fan f\u00f3 benef\u00edsiu mai populasaun no ekonomia rai laran. Maske preokupasaun ne\u2019e v\u00e1lidu, la bele aplika de\u2019it ba kooperasaun ho X\u00edna: kompa\u00f1ia husi&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.jakartadaily.id\/market-finance\/pr-1624240682\/waskita-appointed-to-work-on-infrastructure-project-worth-221-million-in-timor-leste\">nasaun oi-oin<\/a>&nbsp;man\u00e1n&nbsp;<a href=\"http:\/\/laohamutuk.org\/Oil\/TasiMane\/13SSBen.htm#airtender\">kontratu bo\u2019ot<\/a>&nbsp;hodi implementa projetu ne\u2019eb\u00e9 lad\u00fan fo benef\u00edsiu. Kompa\u00f1ia husi Korea S\u00fal mak man\u00e1n&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.upstreamonline.com\/online\/hyundai-wins-timor-leste-supply-base-contract\/1-1-1166580\">kontratu bo\u2019ot liu<\/a>&nbsp;iha ist\u00f3ria Timor-Leste nian. Aleinde ne\u2019e, tuir FM nia observasaun projetu ambisi\u00f3zu sira ne\u2019e mosu tanba interese pol\u00edt\u00edka dom\u00e9stika, la\u2019os interese husi rai li\u2019ur ruma.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir&nbsp;<a href=\"https:\/\/docs.aiddata.org\/ad4\/files\/wps33_chinese_aid_and_local_corruption.pdf\">peskiza balun<\/a>, asist\u00e9nsia X\u00edna ka projetu ne\u2019eb\u00e9 implementa husi kompa\u00f1ia X\u00edna promove korrupsaun no estraga ambiente, maske projetu sira mos promove kreximentu ekon\u00f3miku no ind\u00fastrializasaun. Maske nune\u2019e, dala barak&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.gisreportsonline.com\/r\/corrupt-leaders-africa\/\">asist\u00e9nsia<\/a>&nbsp;no&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.france24.com\/en\/europe\/20210226-bollor%C3%A9-group-fined-%E2%82%AC12-million-in-african-corruption-case\">kontratu<\/a>&nbsp;envolve nasaun osident\u00e1l mos promove korrupsaun no&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.hrw.org\/news\/2020\/08\/24\/world-bank-group-failing-remedies-project-abuses\">estraga ambiente<\/a>.&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.aseanwonk.com\/p\/china-east-timor-strategic-partnership?utm_source=post-email-title&amp;publication_id=1495434&amp;post_id=137562099&amp;utm_campaign=email-post-title&amp;isFreemail=true&amp;token=eyJ1c2VyX2lkIjoyMTIxNjgxLCJwb3N0X2lkIjoxMzc1NjIwOTksImlhdCI6MTY5NjIxNTMzOSwiZXhwIjoxNjk4ODA3MzM5LCJpc3MiOiJwdWItMTQ5NTQzNCIsInN1YiI6InBvc3QtcmVhY3Rpb24ifQ.VHIAaXbanqY3jj6T1yOoA26LVBS-aH47jO_CEb9J4Ic&amp;r=19h3l&amp;utm_medium=email\">Ema balun hato\u2019o preokupasaun<\/a>&nbsp;katak X\u00edna ajuda Timor tanba interese seluk ruma. Ida ne\u2019e bele los, asist\u00e9nsia kondision\u00e1l ka la\u2019os kondision\u00e1l sempre fo&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/global-development\/2011\/sep\/07\/aid-benefits-donor-countries-companies\">benef\u00edsiu<\/a>&nbsp;bo\u2019ot liu ba nasaun doad\u00f3r sira, hanesan akontese ona&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.laohamutuk.org\/reports\/09bgnd\/HowMuchAidEn.pdf\">iha Timor-Leste<\/a>. Tanba ne\u2019e, ideia ne\u2019e \u201casist\u00e9nsia nunka gratuita\u201d tenke aplika ba doad\u00f3r sira hotu, la\u2019os deit ba X\u00edna.<\/p>\n\n\n\n<p>Karik Timor-Leste aumenta kooperasaun ho X\u00edna iha \u00e1mbitu BRI, ema balun preokupa kona-ba posibilidade Timor-Leste sei foti deve atu selu ba projetu bo-bo\u2019ot sira, depois X\u00edna foti ita nia osan hotu wainhira Timor-Leste la bele selu deve.&nbsp;<a href=\"https:\/\/thediplomat.com\/2022\/06\/timor-leste-china-relations-where-does-the-concern-lie\/\">Preokupasaun ne\u2019e v\u00e1lidu<\/a>, liu-liu tanba Timor-Leste esperi\u00e9nsia ona projetu infraestrutura ne\u2019eb\u00e9 la fo retornu no kria impaktu sosi\u00e1l no ambient\u00e1l. Tuir FM nia hanoin, ita la bele fo sala de\u2019it ba ema husi li\u2019ur. Timor-Leste nia pol\u00edtika na\u2019in sira mak tenke foti responsabilidade no hakotu kultura pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 normaliza subornu, nepot\u00edzmu no abuzu pod\u00e9r. Atu prevene intervensaun pol\u00edtiku ne\u2019eb\u00e9 hamosu projetu bo-bo\u2019ot sira, Governu tenke hametin prosesu jestaun projetu no aprovizionamentu sira. Prosesu ne\u2019e tenke avalia didi\u2019ak kada projetu husi perpsetiva sosi\u00e1l, meiu ambient\u00e1l, no finanseiru. Ida ne\u2019e sei masim\u00edza benef\u00edsiu sira husi projetu sira hotu, la\u2019os de\u2019it projetu ne\u2019eb\u00e9 X\u00edna suporta.<\/p>\n\n\n\n<p>Kestaun seluk maka Timor-Leste nia kapasidade estadu no ekonomia sei limitadu hela. Tanba ne\u2019e susar atu aproveita oportunidade sira husi kom\u00e9rsiu internasion\u00e1l no jere nia risku. Karik ita la haforsa kapasidade atu regula atividade kom\u00e9rsiu sira, \u201ckom\u00e9rsiu\u201d ho X\u00edna bele kria de\u2019it \u201cesplorasaun\u201d rekursus naturais, sein fo benef\u00edsiu ba povu Timor ka ekonomia rai laran. Pur ezemplu, karik estadu deside atu fo lisensa peska komersi\u00e1l ba kompa\u00f1ia X\u00edna, sira mak sei hetan benef\u00edsiu barak liu. Ne\u2019e tanba kompa\u00f1ia no ema lok\u00e1l seidauk iha kapasidade atu envolve iha peska komersi\u00e1l. Bele mos kria risku ba ambiente tanba ka\u2019er ikan barak demais, no esperi\u00e9nsia hatudu katak autoridade mar\u00edtima Timor-Leste falta kapasidade atu prevene ida ne\u2019e. Tanba ne\u2019e, apoiu husi Austr\u00e1lia kontinua esensi\u00e1l atu haforsa ita nia kapasidade iha \u00e1rea seguransa mar\u00edtima.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Atu Asegura Soberania no Seguransa, Hametin Parser\u00eda Diversa sira<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha pasadu, Timor-Leste sai v\u00edtima pol\u00edtika Guerra Fr\u00eda nian. Esperi\u00e9nsia ida ne\u2019e kontinua influ\u00e9nsia desizaun ohin loron nian. Timor-Leste nia pol\u00edtika esterna \u201camigu ho ema hotu\u201d refleita lid\u00e9r no kompreensaun kona-ba import\u00e1nsia jere relasaun ho parseiru internasion\u00e1l sira ho bal\u00e1nsu. Ne\u2019e katak Timor-Leste simu kualk\u00e9r oferta kooperasaun no evita ali\u00f1amentu ho bloku ruma. Hanesan Prezidente Ramos-Horta nota tiha ona, Austr\u00e1lia mak Timor-Leste nia parseiru preferadu iha \u00e1rea kooperasaun seguransa. Kooperasaun ho X\u00edna sei konsentra ba kom\u00e9rsiu, infraestrutura no ind\u00fastria. Governu mos kontinua fo prioridade ba ASEAN, no Timor-Leste kontinua koopera ho nia parseiru oi-oin. Foin dadauk, lid\u00e9r Timor-Leste sira koalia sai kona-ba paz no direitus umanus iha Myanmar. Maske ema balun iha ASEAN preokupa,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.washingtonpost.com\/world\/2023\/10\/03\/east-timor-leste-myanmar-asean-military\/\">ema barak tan<\/a>&nbsp;hare\u2019e no louva asaun ida ne\u2019e. Ema barak mos&nbsp;<a href=\"https:\/\/aseanmp.org\/2023\/10\/03\/timor-leste-must-stay-true-to-democratic-human-rights-underpinnings-when-expanding-digital-rights-framework-southeast-asian-mps-say\/\">reko\u00f1ese Timor-Leste<\/a>&nbsp;nia komitmentu ba direitus umanus no demokras\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi perspetiva ida ne\u2019e, parser\u00eda ho X\u00edna bele konsidera nu\u2019ud\u00e1r oportunidade importante ida ba Timor-Leste atu aproveita ita nia reputasaun internasion\u00e1l hodi avansa interese nasion\u00e1l sira. Wainhira ita konsentra ba ita nia interese mutu\u00e1l ho X\u00edna no mos parseiru seluk, no kontinua espresa ita nia soberania, Timor-Leste bele sai ezemplu di\u2019ak ba nasaun ki\u2019ik sira seluk kona-ba oins\u00e1 jere relasaun no tensaun entre vizi\u00f1u bo\u2019ot sira. Au mezmu tempu, ita bele hetan benef\u00edsiu husi programa kooperasaun ho parseiru oi-oin.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, FM rekomenda atu kontinua no aumenta programa kooperasaun internasion\u00e1l sira ho parseiru oi-oin, atu nune\u2019e programa sira ne\u2019e kompleta malu, duk\u00e9 kompete malu. Nune\u2019e bele asegura Timor-leste nia relasaun di\u2019ak ho parseiru internasion\u00e1l sira, no mos promove dezenvolvimentu nasion\u00e1l no interese seguransa sira. Kooperasaun ho EUA no Austr\u00e1lia iha set\u00f3r seguransa mar\u00edtima no aviasaun kontinua esensi\u00e1l. Aleinde ne\u2019e, kooperasaun ho Banku Mundi\u00e1l, ADB, Koreia, Japaun, ASEAN, UK no Uniaun Europeia kona-ba edukasaun, sa\u00fade, governasaun, no dezenvolvimentu s\u00f3sio-ekon\u00f3miku sei hametin liu-t\u00e1n rekursu umanu, kompetitividade ekon\u00f3mika no kapasidade regulat\u00f3ria.<\/p>\n\n\n\n<p>Ikus liu,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.fundasaunmahein.org\/2022\/12\/05\/dependensia-ba-asesor-internasional-implikasaun-ba-kapasidade-estadu-soberania-no-dezenvolvimentu\/\">hanesan FM hakerek ona<\/a>, kooperasaun internasion\u00e1l bele lori benef\u00edsiu barak, maib\u00e9 kria mos risku depend\u00e9nsia ba matenek no fundus husi li\u2019ur. Atu red\u00fas depend\u00e9nsia ba apoiu internasion\u00e1l iha set\u00f3r seguransa no set\u00f3r sira seluk, FM rekomenda ba Governu atu husu parseiru internasion\u00e1l sira atu kria programa ne\u2019eb\u00e9 mai ho objetivu \u201cTimor-izasaun.\u201d Ne\u2019e katak programa tomak tenke entrega ba jestor Timor-oan antes programa remata, no programa rasik tenke dezenvolve kapasidade relevante durante nia implementasaun. Karik Governu halo nune\u2019e, programa kooperasaun sira sei lori benef\u00edsiu mai Timor-Leste durante tempu naruk, duk\u00e9 mantein nafatin depend\u00e9nsia ba asist\u00e9nsia husi li\u2019ur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Konkluzaun<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Klaru katak X\u00edna nia transformasaun husi nasaun ki\u2019ak to\u2019o n\u00edvel&nbsp;<em>super power&nbsp;<\/em>iha tempu badak lori risku no inserteza barak. Maib\u00e9 prosesu ne\u2019e mos kria espasu ba nasaun Sul Glob\u00e1l sira atu asesu ba parser\u00eda no rekursu foun. Maske Timor-Leste bele hetan benef\u00edsiu oi-oin husi kooperasaun ho X\u00edna, ita la bele garante ida ne\u2019e tanba ita nia kapasidade ekon\u00f3mika no administrat\u00edva sei limitadu hela. Timor-Leste tenke haforsa kapasidade iha \u00e1rea importante sira hodi masim\u00edza benef\u00edsiu husi parser\u00eda ida ne\u2019e, \u00e1rea sira hanesan seguransa mar\u00edtime, avaliasaun no fiskalizasaun projetu, no negosiasaun no implementasaun kontratu. Karik ita la halo ida ne\u2019e, posibilidade bo\u2019ot Timor-Leste sei kontinua halo kom\u00e9rsiu ne\u2019eb\u00e9 la igual ka sustent\u00e1vel, aprova projetu ne\u2019eb\u00e9 la vi\u00e1vel, foti deve ne\u2019eb\u00e9 ita la bele selu fila fali, no hafraku ita nia seguransa no soberania nasion\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste nia pol\u00edtika \u201camigu ho ema hotu\u201d lori benef\u00edsiu barak mai ita. Maib\u00e9, FM preokupa hela kona-ba risku ne\u2019eb\u00e9 mai husi rivalidade entre nasaun bo\u2019ot sira. Maske situasaun ohin loron la hanesan tempu Guerra Fr\u00eda, realidade pol\u00edtika de pod\u00e9r <em>(power politics)<\/em> ne\u2019e eterna. Nasaun ki\u2019ik sira tenke la\u2019o kuidadu wainhira halimar ho nasaun riv\u00e1l sira, inklui nasaun ki\u2019ik ho naran bo\u2019ot hanesan Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne\u2019e, Fundasaun Mahein konkorda ho Prezidente, Ramos-Horta nia hanoin katak maioria kooperasaun seguransa sei kontinua ho parseiru atu\u00e1l sira. Tanba ne\u2019e ami rekomenda atu mantein no aumenta programa kooperasaun atu\u00e1l iha \u00e1rea defeza no seguransa, liu-liu programa sira ligadu ho pol\u00edsiamentu komunit\u00e1ria, investigasaun krimin\u00e1l, asesu ba justisa, seguransa mar\u00edtima no aviasaun. Liu husi kooperasaun efet\u00edvu no intelijente ho parseiru oi-oin, Timor-Leste bele mantein nafatin ita nia postura estrat\u00e9jika ne\u2019eb\u00e9 ne\u00fatru, kontinua espresa ita nia soberania, dezenvolve ekonomia ia rai laran no povu nia matenek, no kontribui ba paz no seguransa iha rejiaun no mundu.<\/p>\n\n\n\n<h1 class=\"wp-block-heading\">&nbsp;<\/h1>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Fundasaun Mahein Iha fulan Setembru 2023, Governu Timor-Leste lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusm\u00e3o halo viajen ba Rep\u00fablika Popul\u00e1r X\u00edna. Iha \u00e1mbitu vizita ida ne\u2019e, PM hasoru malu ho Prezidente X\u00edna Xi Jinping. Hafoin tempu badak, iha loron 23 setembru, Governu rua f\u00f3 sai katak Timor-Leste ho X\u00edna deside ona atu hametin relasaun [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":17378,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-17377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=17377"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":17379,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/17377\/revisions\/17379"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/17378"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=17377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=17377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=17377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}