{"id":18195,"date":"2024-03-15T10:17:40","date_gmt":"2024-03-15T01:17:40","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18195"},"modified":"2024-03-15T10:20:02","modified_gmt":"2024-03-15T01:20:02","slug":"sobrevivente-violensia-domestika-aminga-nia-luta-ba-justisa-no-moris-oan-sira-nian","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/03\/15\/sobrevivente-violensia-domestika-aminga-nia-luta-ba-justisa-no-moris-oan-sira-nian\/","title":{"rendered":"Sobrevivente Violensia Domestika: Aminga Nia Luta ba Justisa no Moris Oan Sira Nian"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Umbelina, Joanina no Cris\u00e9nsia<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Aminga, la&#8217;os naran loloos, idade 39, iha oan na&#8217;in ualu (8), oan feto ida, oan mane hitu. Nia tenke sai defisiensi f\u00edziku nudar konsequensia husi viol\u00e9nsia dom\u00e9stika mak nia laen rasik, Baino (laos naran loloos) halo ba nia. Kazu violensia domestika ne\u2019ebe Aminga hetan keixa ona ba polisia, dala rua, ida ikus lori ba to\u2019o tribunal maibe besik tinan 10 ona justisa la to\u2019o nafatin iha Aminga nia liman.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin hases aan husi Baino mak halo viol\u00e9nsia be-beik, Aminga hah\u00fa ho nia jornada foun ho hakmatek, maib\u00e9 nakonu ho todan lubun mak iha nia k\u2019bas. Nia tenke sustenta no tau matan ba nesesidade loro-loron nian oan na&#8217;in 8 mak oras ne\u2019e dadaun moris hamutuk ho Aminga.<\/p>\n\n\n\n<p>Agora dadaun Aminga buka moris fila liman. Nia fa\u2019an ai-fuan iha merkadu, nune\u2019e bele sobrevive. Inan faluk ho oan nain 8 ne\u2019e halo serbisu nu&#8217;udar to&#8217;os na&#8217;in ida. Nia halo to&#8217;os hodi kuda ai-farina, kumbili, talas, ai-dila, berinjela, batar no hare. Rezultadu lori ba fa&#8217;an iha merkadu hafoin hetan osan hodi sosa labarik sira nia nesesidade loro-loron. Iha merkadu ida iha Dili ne\u2019e, Aminga fa&#8217;an nia sas\u00e1n sira hanesan hudi tasak, ai-dila tasak, lakeru, ai-mAmingas, foos, fore-talin.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Sentimentu nu&#8217;udar inan ida difisil tebes hasoru situasaun ne&#8217;e, maib\u00e9 tanba de&#8217;it oan nia nesesidade no oan sira nia futuru hau tenke esforsu hodi aguenta ba loron no kalan nian. Nu&#8217;udar inan ho defisi\u00e9nsia f\u00edziku ain hau esforsu\u00a0 nafatin ba oan sira loro-loron. Hau tuur iha estrada ibun hodi fa&#8217;an aifuan ho modo hodi hetan netik osan para sosa foos ba oan sira nia hahan no presiza loro-loron nian,\u201d Aminga haktuir ho esperan<\/em>sa.<\/p>\n\n\n\n<p>Memoria domin Aminga ho nia laen Baino nian hahu ho buat mesak furak maski sira nia tempu klosan nian hotu lalais deit. Sira tuir malu fulan 6 deit sira forma familia ona, ne\u2019e iha tinan 1995 nia laran. Aminga simu nia laen nudar namoradu bainhira hetan karta domin nian husi Aminga nia kolega. Hafoin simu karta ne\u2019e sira rua namora maibe lakleur deit sira forma ona familia. Aminga la konsege foti nia diploma sekund\u00e1riu nian to&#8217;o ohin loron, tanba Baino la hatan Aminga foti diploma razaun dehan foti diploma ne&#8217;e atu halo sa\u00edda? Aminga mos halo tuir deit Baino nia hakarak.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tinan 1996 sira hetan ona ai-fuan domin, sira iha oan mane ida maski sira nain rua seidauk selebra kazamentu iha igreja.&nbsp; Momentu ne&#8217;eb\u00e1 komesa problema ki&#8217;ik mosu dadaun, istori malu no baku malu tanba de&#8217;it osan laiha. Tempu ne\u2019eba sira seidauk hela ketak sei hela ho Aminga nia pai ne&#8217;eb\u00e9 faluk ona. Iha tinan 2003 Baino hetan serbisu nu&#8217;udar Pol\u00edsia ho sal\u00e1riu primeiru $150. Aminga hanoin sira nia moris sei diak liutan tan Baino agora simu osan fulan-fulan. Realidade sai diferente, maski Aminga nia laen simu salariu maib\u00e9 osan la fo ba Aminga la kaer osan, la haree ho matan maib\u00e9 nia rona de&#8217;it katak simu osan.<\/p>\n\n\n\n<p>Moris hamutuk tinan sanulu tiha sira muda ba hela ketak , tempu ne\u2019eba Aminga ho Baino iha ona oan tolu ona. Bainhira hela ketak tiha violensia ne\u2019ebe Aminga hetan auimenta liutan. Karik ba Aminga nia laen ida ne\u2019e opurtunidade ida tan Aminga nia pai labele ona haree saida mak Baino halo ba Aminga.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Bainhira hau husu sal\u00e1riu ne&#8217;ebe nia simu hodi atende ba labarik sira nia presiza nia la fo, hau sei simu baku. No osan mos kontinua la fo. Ami problema hela de&#8217;it tanba sal\u00e1riu ne&#8217;eb\u00e9 Baino simu, hau nu&#8217;udar fen la hatene. Hau nia laen mos lakohi ajuda haree labarik,\u201d Aminga haktuir ho oin triste, maski problema ne\u2019e akontese tinan barak liu ona.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tanba laen la fo osan ba nesesidade uma laran nian, oan sira nia presija entaun Aminga tenke halo serbisu extra hodi hetan netik osan. Aminga tama to\u2019os, kuu ai-fuan sira iha to&#8217;os laran, no lori ba fa&#8217;an iha merkadu. Se ema sosa karik osan ne&#8217;ebe Aminga lori fila tenke sura kedas iha Baino nia oin, labele sura iha kotuk. Se nia laen hatene Aminga sura iha kotuk entaun nia sei baku Aminga.<\/p>\n\n\n\n<p>Aminga hatete katak violensia ne\u2019ebe nia laen halo ba nia ne\u2019e akontese bebeik ona maibe grave liu mak ida akontese iha 2006 besik Aminga sira nia hela fatin, no 2016 iha fatin publik, terminal bis nian.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cIha 2006 hau hetan baku ho ai-dona boot husi husi hau nia laen-kaben to&#8217;o hetan defisi\u00e9nsia fiziku husi parte ain-tuur loos. Momentu ne&#8217;eb\u00e1 hau hakilar maka&#8217;as maib\u00e9 vizi\u00f1u sira uma dook malu nune&#8217;e laiha ema ida rona hau nia lian. Liu tia oras ida Aminga dolar besik ba dalan, hafoin tiu ida atu ba kios mak ajuda Aminga.\u00a0 Hafoin hau nia maun sira sae ba Aminga nia uma hodi\u00a0 telefone ba pol\u00edsia. Ba to\u2019o kantor pol\u00edsia nia laen-kaben to&#8217;o uluk entrega aan ona,\u201d Aminga konta tuir fali akontesementu ne\u2019ebe halo nia sai ema defisiente.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tempu ne\u2019eba Aminga ba konsulta iha ospital besik nia hela fatin maib\u00e9 tanba grave liu entaun langsung lori ba Baucau. Iha ospital hafoin kurativu hodi solda hamutuk fali nia ain tuur. Aminga toba iha ospital fulan tolu nia laran. Durante iha ospital Baino bandu no si&#8217;ak dehan familia labele ba haree. Entaun durante nia baixa ne&#8217;e fam\u00edlia la ba haree nia, maib\u00e9 pasiente baixa besik malu ne&#8217;e mak ajuda fase nia ropa. Baino ba haree maibe s\u00e1badu no domingu mak ba haree nia. Bainhira Aminga baixa iha ospital kazu violensia domestika ne\u2019e to\u2019o tiha ona tribunal Baucau. Nia atu koalia sai maibe hetan ameasa tiha ona husi Baino.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Durante ha&#8217;u baixa iha ospital Baucau ne&#8217;e kazu iha tiha ona tribunal Baucau. Nune&#8217;e advogadu sira ba haree hodi foti evid\u00e9nsia no husu ha&#8217;u atu ko&#8217;alia sai. Maib\u00e9 antes ne&#8217;e la&#8217;en ameasa ho tudik entaun ha&#8217;u ta&#8217;uk no la brani ko&#8217;alia sai. Hau hanoin tutuir karik nia oho tebes ha&#8217;u entaun se loos mak atu haree ha&#8217;u nia oan sira ne&#8217;e?&#8221;, Aminga konta tuir istoria ne\u2019e ho laran triste.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Aminga hatene katak kazu ne\u2019e to\u2019o ona iha tribunal maibe to&#8217;o agora kazu viol\u00e9nsia dom\u00e9stika ne&#8217;eb\u00e9 Baino halo ba nia, to&#8217;o hetan defisi\u00e9nsia f\u00edziku husi parte ain loos, ne&#8217;e la&#8217;o oins\u00e1 ona, lao to\u2019o iha ne\u2019ebe ona mos nia la rona fali informasaun ruma.<\/p>\n\n\n\n<p>Maksi hetan difisiensia ona violensia ne\u2019ebe Baino halo ba Aminga la para. Lideransa komunitaria sira mos hatene, lia nain sira mos hatene maibe la hatene tanba sa sira la ajuda atu Aminga bele hetan justisa ba violensia ne\u2019ebe nia hasoru. To\u2019o tinan 2016 Aminga hasoru violensia ida grave liutan husi nia laen.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa&#8217;u la&#8217;o tuir dalan hela, ha&#8217;u nia laen-kaben ne&#8217;e iha motor leten mak baku ha&#8217;u husi kotuk. Nia uza ai ka uza saida karik mak baku hau, hau la haree. Nia baku ha&#8217;u to&#8217;o monu tuun ba rai. Sorte maun ida naran Juli\u00e3o ne&#8217;e fa&#8217;an SDSB iha dalan ninin mak mai ajuda,\u201d Aminga konta tuir akontesementu violensia ne\u2019ebe nia hetan husi nia laen iha fatin publik.\u00a0<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Tempu ne\u2019eba ema barak mak haree maibe maun Juliao ne\u2019e mak telefone ba estasaun Pol\u00edsia Becora hodi mai tula kedas Aminga lori ba Pol\u00edsia Becora. &nbsp;Tan polisia haree Aminga nia kondisaun grave liu entaun sira lori diretamente ba PRADET. Aminga hela iha ne\u2019eba durante semAminga ida. Hafoin lori ba Uma Mahon, no Aminga hela iha ne\u2019eba durante tinan ida. Iha Uma Mahon Aminga aprende kona ba moris no koko atu forsa nafatin ba nia oan sira. Hafoin ida ne\u2019e nia hetan tulun $200 husi Uma Mahon hodi halo netik bisnis ki\u2019ik oan iha merkadu hodi sustenta nia oan sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Laos deit Aminga mak sofre ba violensia domestika ne\u2019ebe akontese maibe mos nia oan sira. Sira haree no rona bebeik ami diskuti malu no baku. Oan sira hatene saida mak sira nia aman halo ba sira nia inan. Oan sira koko hakbesik ba sira nia aman maibe aman nega sira, duni sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho todan violensia domestika ne\u2019ebe hetan Aminga desidi lori nia laen ba tribunal. Ho hanoin katak tribunal bele tesi Aminga ho Baino nia kazu no lori justisa ba Aminga. Saida mak Aminga hakarak la akontese. To\u2019o oras ne\u2019e, besik tinan 10 ona Aminga seidauk hetan justisa. Aminga mos haktuir katak nia laen priense duni formatu ida katak nia sei responsabiliza labarik sira maibe ida ne\u2019e mos nunka akontese to\u2019o agora. Aminga nia laen laos halo deit violensia ba Aminga maibe abandona mos nia responsabilidade ba nia oan sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Aminga haktuir katak keixa ne\u2019ebe &nbsp;nia halo hasoru Baino hamutuk dala rua ona. Ida nia oan mane mak halo keixa iha polisia posto administrative ne\u2019ebe Aminga hela ba. Ida fali Polisia rasik mak rejistu tanba akontesementu iha fatin publik. Aminga mos hatete katak tribunal notifika hau nia laen, hodi buka nia, maibe to\u2019o ohin loron la hetan nia, maski Aminga rasik hatene nia laen nia hela fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Baino agora dadaun hola fali ona feto seluk no lori ba hela iha uma ida ne\u2019ebe uluk Aminga ho Baino hamutuk ho oan sira hela ba. Aminga ho nia oan nain 8 muda ba hela nia maun ho kunada sira maibe tan iha oan barak Aminga desidi halo uma duut simplis ketak ida no lori nia oan sira ba hela hamutuk.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi istoria Aminga nian, loloos ne\u2019e Aminga tama iha kategoria ema vulneravel ona. Laos tanba nia idade maibe tanba ekonomikamente todan ba inan ida atu haree mesak nia oan nain 8 no hela iha uma ne\u2019ebe la iha kondisaun. Aminga ba duni rejistu ho hanoin karik nia bele hetan opurtunidade atu hetan Uma Kbi\u2019it Laek maibe autoridade lokal dehan Aminga la tama kriteriu. Aminga nudar inan ho oan nain 8, moris ho difisiensia ain, no Aminga kontinua halerik husu tulun.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Karik rona ami nia lian no halerik ba moris ida ne&#8217;e karik, tau matan netik mai ami kiak no mukit ne&#8217;e ba. Ha&#8217;u nia oan sira na&#8217;in 3 sei ki&#8217;ik no sei tuur iha banku SD. Karik aban bairua sira boot hakarak asesu ba ensinu superior, ha&#8217;u nia forsa la iha atu haree sira. Nu&#8217;udar inan sente triste tebes maib\u00e9 realidade moris mak hanesan ne&#8217;e ona,&#8221; Aminga hato&#8217;o mensajen hafalun ho triste ba sira nia moris no oan nia future.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Aminga fahe malu ho Baino tinan 6 ona. Nia sente livre ona husi violensia domestika. Nia iha esperansa katak ba nia luta atu fo han no fo hemu nia oan sira sei diak liutan, maski defisil. Bainhira hela iha Uma Mahon Aminga bele rekupera hosi situasaun todan ne\u2019ebe nia harou. Hafoin fila mai moris fali iha sosiedade Aminga hetan fali kontaktu ho Uma Mahon hodi tuir treinamentu balun, iha Uma Mahon no mos iha fatin seluk tan ne\u2019ebe Aminga haluha ona. Hafoin nia hetan tulun $200 hodi hahu fila liman to\u2019o agora.<\/p>\n\n\n\n<p>Ho kondisaun difisiente mak agora Aminga iha nia kontinua sosa sasan iha munisipiu ne\u2019ebe nia hela ba no lori mai faan iha merkadu ida iha Dili. Bainhira nia mai Dili nia husik hela nia oan sira hela mesak, no fo konfiansa bao an sira ne\u2019ebe bot liu atu haree ki\u2019ik sira. Maibe Aminga nafatin laran metin katak Maromak no Matebian sira sei tau matan. Aminga hatene moris ne\u2019ebe agora nia halao ne\u2019e todan maibe fiar metin katak loron ida situasaun sei muda no nia oan sira sei hetan moris diak liu.&nbsp; &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Iha lei violensia domestika nian (Nu.7\/2010, 7 de Jullu) hatete katak violensia domestika ne\u2019e krimi publik, maski akontese iha uma laran. Iha kazu Aminga nian klaru tebes katak violensia akontese iha uma loron sai to\u2019o ba fatin publik. Violensia domestika ne\u2019e inklui violensia fiziku, psikolojiku no mental.<\/p>\n\n\n\n<p>Kazu violensia domestika ne\u2019ebe Aminga hetan akontese mos ba feto sira seluk ne\u2019ebe moris iha uma kain ona. Tuir dadus Survey Demografia Saude 2016 nian hatete katak violensia husi parseiru intimu ba feto sira hamutuk 87.2% mak halo husi laen ba fen. Violensia sira hanesan ne\u2019e fo impaktu ba feto nia fiziku no mental. Psikologu ida ne\u2019ebe halo serbisu ho PRADET (Psychosocial Recovery and Development in East Timor), Noviyanti Carly Tilman Leite hatete katak viol\u00e9nsia ne\u2019ebe feto barak hasoru ona &nbsp;fo impaktu boot ba feto nia mental, liu-liu viol\u00e9nsia bazea ba j\u00e9neru (VBJ). Nia dehan tipu viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru, ne\u2019e ho tipu oin-oin, maib\u00e9 espes\u00edfiku ba viol\u00e9nsia dom\u00e9stika nia impaktu ba iha sa\u00fade mental ne&#8217;e la&#8217;os ba de&#8217;it ema nia fiziku, maib\u00e9 psikolozikamente afeta tebes. Bainhira ita ko&#8217;alia ho ema ne&#8217;eb\u00e9 hasoru viol\u00e9nsia dom\u00e9stika, ita haree ba nia sintementu no fiar-an tun, tanba hasoru trauma, stress, depresaun no la hetan asist\u00e9nsia imediata.<\/p>\n\n\n\n<p>Pol\u00edtika IX governu nian ne\u2019ebe ko&#8217;alia kona-ba Inkluzaun Sosi\u00e1l, Igualdade J\u00e9neru halo advokasia ba lei pol\u00edtika programa instituisaun&nbsp; estadu nian, husi nasional to&#8217;o iha munis\u00edpiu no ajensia autonomia sira, atu bele kombate viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru iha territ\u00f3riu laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste iha nia lei kontra viol\u00e9nsia dom\u00e9stika iha mos Planu Asaun Nasional kombate viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru, hah\u00fa iha tinan 2012&nbsp; to&#8217;o agora, tama ona ba faze datolu ne&#8217;eb\u00e9 lansa ona&nbsp; iha munis\u00edpiu Ermera, Suco Poni-Lala tinan 2022.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir Diretora Ezekutivu Forum Komunikasaun Feto Timor-Leste (FOKUPERS), Maria Fatima Pereira Guterres hateten, FOKUPERS fornese asist\u00e9nsia direita ba vitima sira maibe asuntu violensia bazeia ba jeneru ne\u2019e problema sosiais, no nia transversial. Tan ne\u2019e presiza ema hotu nia interversaun, iha ligasaun ho asuntu edukasaun, sa\u00fade no kestaun sosiais sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dados Fokupers ne\u2019eb\u00e9 maka Neon Metin asesu Fokupers rejistu kazu Viol\u00e9nsia oioin, hah\u00fa husi fulan Janeiru to\u2019o Dezembru tinan 2023, rejistu kazu hamutuk 271. Viol\u00e9nsia Fiziku mak aas hamutuk 128. Husi total kazu 271 ne\u2019e iha tipu kazu oioin hanesan, viol\u00e9nsia fiziku numeru aas liu hamutuk 128 , viol\u00e9nsia fiziku ba labarik iha kazu 5, abandona husi laen kazu 58, abandona husi namoradu iha kazu 5, viol\u00e9nsia seksual ba ema bo\u2019ot iha kazu 12, kazu viol\u00e9nsia seksual hasoru labarik iha kazu 12 (violensia seksual mak ema ne\u2019e halo ona relasaun seksual ho kliente), abuzu seksual ba labarik iha 24 (abuzu seksual mak kaer ka obriga atu halo relasaun seksual ho vitima sem vitima nia hakarak), insestu ba labarik iha 4, asediu seksual kazu 1, viol\u00e9nsia publiku ka la\u2019os piol\u00e9nsiad, agresivu hasoru labarik iha 4.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Umbelina, Joanina no Cris\u00e9nsia Aminga, la&#8217;os naran loloos, idade 39, iha oan na&#8217;in ualu (8), oan feto ida, oan mane hitu. Nia tenke sai defisiensi f\u00edziku nudar konsequensia husi viol\u00e9nsia dom\u00e9stika mak nia laen rasik, Baino (laos naran loloos) halo ba nia. Kazu violensia domestika ne\u2019ebe Aminga hetan keixa ona ba polisia, dala rua, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":18198,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11,63],"tags":[],"class_list":["post-18195","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18195","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18195"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18195\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18199,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18195\/revisions\/18199"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18198"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18195"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18195"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18195"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}