{"id":18630,"date":"2024-05-16T09:32:18","date_gmt":"2024-05-16T00:32:18","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18630"},"modified":"2024-05-16T09:32:21","modified_gmt":"2024-05-16T00:32:21","slug":"hau-sei-la-husik-nia-liman","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/16\/hau-sei-la-husik-nia-liman\/","title":{"rendered":"Ha\u2019u Sei La Husik Nia Liman"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cBiar susar barak mosu, hakarak haketak ita nia domin ne\u2019e, kaer metin ha&#8217;u nia liman hodi hasoru tentasaun, moris ne\u2019e dal aida de\u2019it\u201d, liafuan husi Banda m\u00fazika infernu ne\u2019e refleta kedas ba kaz\u00e1l, Filomena Soares no Roberto de Deus nia domin, iha Aldeia Palimanu Suku Fatuquero, Postu Administrativu Railaku-Ermera.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira domin nia kbi\u2019it bolu ona, ema ida labele satan. Bainhira domin mosu iha ema na\u2019in rua nia leet, bele iha razaun rihun ida atu husik nia hodi buka seluk, maib\u00e9 nia iha razaun ida hodi mant\u00e9n. Razaun mak, <em>&#8220;ha\u2019u hadomi nia no ha\u2019u sei la husik nia&#8221;.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha dader-san malirin, ai-tahan iha Bairo Er-mata, Aldeia Palimanu, suku Fatuquero, sei buras hela iha abu-abu nia falun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekipa Jornalista Media Tour husi Asosiasaun Jornalista Timor-lorosa&#8217;e (AJTL) sai mai ho ida-idak nia ekipamentu. Balun hulan kamera boot no balun lori m\u00e1kina fotografia, balun hulan Tripot no tara pasta boot, hanesan atu ba funu hasoru nia inimigu.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira ami sai ho karreta ho Marka Hilux, matan-dalan husi Jecky TILOFE, sa\u2019e nia kuda besi asu hodi halai uluk iha ami nia oin. Atu ba vizita kaz\u00e1l ida ne\u2019eb\u00e9 la hela dook husi fatin ne\u2019eb\u00e9 ami hela ba.<\/p>\n\n\n\n<p>Derrepente karreta para iha laletek ida nia hun. Jornalista sira haksoit tun ho ansi hodi hakat sa\u2019e lalais ba laletek ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Ami la\u2019o neineik, sa\u2019e ba dalan laletek. Jeky hein uluk ona ami iha laletek, nia hateke jornalista sira ne\u2019eb\u00e9 hakat daudauk ona ba fatin ne\u2019eb\u00e9 nia hamriik.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin ami too iha laletek, ha&#8217;u hare uma ida hamriik iha laletek ne\u2019e ninia leten. Uma ne\u2019e simples. Halo ho bloku hale\u2019u, taka kaleen, uma laran fui simentu maib\u00e9 la kabeer.<\/p>\n\n\n\n<p>No ami hakat tama ba uma laran. Katuas ida, fuuk mutin no isin moreno, lori sai feto ida, husi uma laran. Feto ne\u2019e la\u2019o hakru\u2019uk no nia liman ain nakdedar. Nia labele la\u2019o mesak.<\/p>\n\n\n\n<p>Katuas kaer met-metin inan feton nia liman hodi hakat neineik sai husi uma laran, mai tuur iha kadeira masa ida iha uma oin.<\/p>\n\n\n\n<p>Ferik ne\u2019e, liman ain nakdedar. Nia liman ain t\u00f3s, nia labele hakat mesak, tanba ain no liman kbi\u2019it namlaik.<\/p>\n\n\n\n<p>Moras durante tinan 24 nia laran. Nia toba de\u2019it ona iha nia toba fatin. Nia kaben mak sai nia kbi\u2019it forsa hodi lori nia ba mai.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Nia labele la\u2019o mesak, ami mak tenke kaer nia liman hodi la\u2019o ba mai&#8221;,<\/em> nia konta tuir realidade ne\u2019eb\u00e9 nia hasoru ba jornalista sira iha nia hela fatin Palimanu Suku Fatuquero, Postu Administrativu Railaku Munisipiu Ermera.<\/p>\n\n\n\n<p>Inan feton ne\u2019e, nia naran Filomena Soares, tinan 51. Otas hanesan ne\u2019e, loloos sei bele hakat mesak. Maib\u00e9 moras defisi\u00e9nsia f\u00edzika hatodan nia isin tomak.<\/p>\n\n\n\n<p>Idoza fuuk mutin ne\u2019e, hah\u00fa moras iha tinan 1.992 maib\u00e9 sei bele kaer servisu uma laran tanba seidauk grave hanesan ohin loron. Husi tempu ba tempu, moras ne\u2019eb\u00e9 nian ne\u2019e sofre boot ba beibeik ona. Maske ba halo tratamentu iha hospit\u00e1l, maib\u00e9 la konsege rekupera.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u00a0&#8220;Uluk ami lori ba hospit\u00e1l, maib\u00e9 ladi\u2019ak. Agora ha&#8217;u simu de\u2019it ona&#8221;, <\/em>Robertu de Deus hanoin hikas, nia esforsu ne\u2019eb\u00e9 nia halo ba nia fuan sorin.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha tinan 1.999, tinan ne\u2019eb\u00e9 ist\u00f3ria moruk hah\u00fa. Tanba iha tinan ne\u2019e duni mak nia fen, hah\u00fa tuur hakmatek ona iha uma no toba iha fatin deit, bainhira nia monu iha be-mata ida iha Gleno-Eremera<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi ba kuru bee iha bee-matan ida. Hafoin kilat tarutu, ha\u2019u hakfodak no monu, halo masa atu tau bee namkari iha bee matan. Husi ne\u2019e, ha&#8217;u nia moras ne\u2019e grave\u201d,<\/em> laen kaben haktuir ist\u00f3ria uluk, ne\u2019eb\u00e9 indon\u00e9zia sira tiru ema iha tinan 1.999 iha Ermera<\/p>\n\n\n\n<p>Katuas isin Moreno ne\u2019e haktuir ist\u00f3ria moruk ba jornalista sira ho oin muron ne\u2019eb\u00e9 reprezenta nia tristeza iha fuan.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha ami nia dada-lia ne\u2019e, ha\u2019u hateke ba ai-sama tuku, hamriik besik uma hun, manu-lin sira hananu halerik, hanesan halerik ba realidade moruk ne\u2019eb\u00e9 Roberto ho nia fen Filomena hasoru iha sira nia moris lorlor<\/p>\n\n\n\n<p>Jornalista balun ne\u2019eb\u00e9 hamriik iha kamera nia kotuk, hah\u00fa lansa perguntas no husu ba katuas ne\u2019eb\u00e9 tuur iha kadeira leten.&nbsp; \u201cApa hadomi am\u00e1?\u201d. Katuas oan ne\u2019e hat\u00e1n ho fiar an katak nia hadomi nia fen.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u hadomi nia, la iha ema seluk mak bele troka nia. Domin loloos mak, domin ne\u2019eb\u00e9 simu ema nia frakeza,\u201d<\/em> nia espera situasaun moruk ne\u2019eb\u00e9 nia hasoru.<\/p>\n\n\n\n<p>Mane isin Moreno ne\u2019e hateke ba kamera, hanesan nia konta hotu nia tristeza ne\u2019eb\u00e9 durante ne\u2019e nia rai iha laran. Durante nee, la iha ema ida atu se tilun hodi rona nia ist\u00f3ria moruk ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>Hola malu kleur, maib\u00e9 maromak seidauk f\u00f3 prezente moris ba sira. Sira na\u2019in rua hakiak de\u2019it sobri\u00f1a na\u2019in 3 ne\u2019eb\u00e9 hamaluk sira nain rua iha uma.<\/p>\n\n\n\n<p>Mane isin moreno ne\u2019e hateke ba lalehan, dada is naruk. Hanesan nia husu ba Maromak, hodi kura lalais nia fuan sorin ne\u2019eb\u00e9 moras hela.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske susar barak mosu oioin, maib\u00e9 la\u2019en tau an hanesan ai-hun boot hodi satan lia-at no hotar be mosu mai hanesan anin fuik atu silu tohar fiar domin nia dikin.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cDomin ne\u2019eb\u00e9 Maromak f\u00f3, kesi iha lalehan no kesi m\u00f3s iha rai. Kore iha rai, kore m\u00f3s iha lalehan\u201d, nia haktuir Maromak nia lia-fuan, atu hatudu katak nia sei la sees an husi fen nia sorin, maske ema konsola nia atu husik nia fen,\u201d nia konta ho oin midar maib\u00e9 haree husi nia matan, nia matan been nakonu hela iha nia matan.<\/p>\n\n\n\n<p>Loloos, nia iha razaun rihun ida atu husik nia hodi buka seluk, maib\u00e9 nia iha razaun ida hodi mant\u00e9n iha fen nia sorin. Razaun mak, nia dehan,<em> &#8220;ha\u2019u hadomi nia&#8221;.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Ha\u2019u ho Jecky (TILOFE) no Ajanu (EAMO) tuur iha baki varanda nian hodi ko\u2019alia kona-ba moris ne\u2019eb\u00e9 hasoru. Ha&#8217;u ko\u2019alia ba sira na\u2019in rua oins\u00e1 hakerek not\u00edsia kona-ba ema kbi\u2019it laek. Jecky ho Ajanu, kruza liman iha nia hirus-matan, hodi rona saida mak ha\u2019u ko\u2019alia. Sira na\u2019in rua tenke rona duni tanba sira tama ha&#8217;u nia area (jornalismo). Ami komprende malu de\u2019it.<\/p>\n\n\n\n<p>Antes ne\u2019e ha&#8217;u rona Jecky hodi ko\u2019alia kona-ba maneira halo adubu iha nia fatin; ha&#8217;u kruza liman no doko ulun tanba iha tempu ne\u2019eb\u00e1 nia mak sai ha&#8217;u nia mestre.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira ba fali EAMO nia fatin, Ajanu esplika kona-ba prosesu ai-kulat, ha\u2019u tane hanesan hodi rona to\u2019o hotu tanba ha&#8217;u sente nia mak ha\u2019u nia mestre hodi hanorin kona-ba maneira hakiak ai-kulat. Sira nian rua mesak joven potensi\u00e1l iha Munisipiu Eremera.<\/p>\n\n\n\n<p>Ha&#8217;u hateke ba jornalista sira, sira taka ona kamera no gravasaun. Sira entrevista hotu ona katuas ne\u2019eb\u00e9 ohin kedan sira ko\u2019alia.<\/p>\n\n\n\n<p>Mane Moreno ne\u2019e nia esperansa mout ona. Nia la hein katak nia kaben sei di\u2019ak. Maske nune\u2019e, nia nafatin kumu metin nia liman hodi hasoru laloran saida de\u2019it ne\u2019eb\u00e9 koko hamout bero domin ne\u2019eb\u00e9 nani iha laloran domin.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Nia moras grave ona, halo traramentu m\u00f3s la di\u2019ak&#8221;,<\/em> nia lakon esperansa.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante ne\u2019e, ekipa prezidente rep\u00fablika ho parte igreja sira apoia foes. Maib\u00e9 bainhira apoia hirak ne\u2019e la mosu, nia sei ba fa\u2019an de\u2019it modo.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;F\u00f3s la iha, ami han ai-farina de\u2019it hodi hein modo iha to\u2019os boot mak ami foin fa\u2019an&#8221;,<\/em> nia esplika. Buat hotu ne\u2019eb\u00e9 nia halo, la sente kolen, tanba domin.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske nia moris buat hotu falta, maib\u00e9 hakiak nia sobri\u00f1a sira no balun sai madre no frater.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia fen simu ona osan ema ho defisi\u00e9nsia nian. Osan nee nia uza ba sosa hah\u00e1n no halo netik uma hodi satan loron manas no udan-been.<\/p>\n\n\n\n<p>Sira na\u2019in rua hela iha uma simples ne\u2019e, husi tinan 1991. Fam\u00edlia ki\u2019ik nee sente moruk no midar moris nian, iha uma ne\u2019e ninia tat\u00eds okos.<\/p>\n\n\n\n<p>Roberto dehan, nia ferik-oan moras tinan naruk nia laran, maib\u00e9 la hetan kadeira roda. Nia la\u2019en mak tenke kaer nia liman hodi ba hariis fatin ne\u2019eb\u00e9 klibur domin harii.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u la hatene ema bele apoia ka lae, tanba ema la mai hare ne\u2019e. Ha&#8217;u husu kadeira roda m\u00f3s ema la fiar ha&#8217;u&#8221;, <\/em>nia esperansa namlaik. nia hatudu oin be triste.<\/p>\n\n\n\n<p>Jornalista ida hah\u00fa lansa tan ona perguntas, am\u00e1 kontente ka lae? jornalista seluk hein resposta husi ferik ne\u2019e. Ha\u2019u hamriik iha kotuk, kruza liman iha hirus matan, hanehan ha\u2019u nia fuan ne\u2019eb\u00e9 fekit makas hare ferik nia kondisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ferik ne\u2019e dehan, nia kontente tanba sei iha ema fuan boot ne\u2019eb\u00e9 hakbesik an ba sira hodi haree sira nia kondisaun moris.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u sente kontente tanba hare joven (jornalista) futuru nasaun sira bele mai hare ha\u2019u&#8221;, <\/em>dehan Filomena Sores, hodi hateke ba jornalista sira no hamnsa ho liman ain nakdedar.<\/p>\n\n\n\n<p>Filomena tuur iha kadeira maib\u00e9 tuur estika an, hanesan nia tahan hela nia isin no liman ain ne\u2019eb\u00e9 nakdedar makas.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia la\u2019en tuur iha ninia sorin, hateke ba nia fuan sorin ne\u2019eb\u00e9 haka\u2019as an nia iis atu konta nia realidade. Nia lain kaer metin nia liman, tanba ta\u2019uk nia fen monu husi kadeira ba rai. Haree asaun ne\u2019eb\u00e9 la\u2019en hatudu, la\u2019en nia domin la namkore.<\/p>\n\n\n\n<p>Inan ferik ne\u2019e konta, moras ne\u2019eb\u00e9 nia sofre iha kedan tinan 1997. Hah\u00fa moras uituan-uituan. Iha tinan 1999. Nia dehan, hafoin votasaun ba ukun an nian. Indonezia sira tiru halo nia hakfodak no monu too moras grave.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u ba kuru bee, bainhira ema tiru kilat, mak ha\u2019u hakfodak monu iha bee matan\u201d,<\/em> nia haktuir, ist\u00f3ria tinan 20 ba kotuk.<\/p>\n\n\n\n<p>Filomena fihir metmetin ba nia la\u2019en ne\u2019eb\u00e9 tuur iha nia sorin hodi hat\u00e1n jornalista nia pergunta.<\/p>\n\n\n\n<p>Jornalista balun kuriozu tebes, husu tan ba inan ferik, \u201cbainhira ama moras, apa dehan saida?\u201d, inan ferik ne\u2019e hatan maske moras maib\u00e9 nia simu nafatin.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Maske ha\u2019u moras mos nia simu hau nafatin,<\/em>\u201d Inan ferik dada is naruk hodi hatan ba Jornalista nia pergunta.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin ida ne\u2019e, ferik ne\u2019e mos dehan, <em>\u201cha\u2019u hadomi tebes ha\u2019u nia la\u2019en. Maib\u00e9 ha\u2019u la hatene, karik loron ruma nia husik ha&#8217;u. Maromnak hatene\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Bua hotu nia simu ho fuan boot, karik nia la\u2019en kaer metin nia liman ka husik nia liman hodi fila kotuk ba buka seluk. Fizikamente, ferik ne\u2019e la iha ona forsa atu kaer metin la\u2019en nia liman, maib\u00e9, oras ne\u2019e, nia fiar de\u2019it fuan nia forsa ne\u2019eb\u00e9 kaer metin la\u2019en nia prezensa.<\/p>\n\n\n\n<p>Hafoin rona ferik ninia lia-fuan hirak ne\u2019e, jornalista Dalia ho Natalia, nia matan-ben hah\u00fa sulin neineik iha nia hasan. Dalia s\u00e9 nia telefone ba ferik nia ibun, maib\u00e9 nia la tahan nia matan been ne\u2019eb\u00e9 sulin la para. Nia hasai \u00f3kulu hodi hamoos nia matan-been. No Natalia m\u00f3s hah\u00fa dada neinik nia telefone hodi fila kotuk no hamoos nia mata-been.<\/p>\n\n\n\n<p><em>&#8220;Ha\u2019u nia matan-ben mamar ne\u2019e mak ha\u2019u baruk hakerek not\u00edsia hanesan ne\u2019e (ema kbi\u2019it laek)&#8221;, <\/em>nia aprezenta nia fuan mamar mai ha\u2019u.<\/p>\n\n\n\n<p>Haree husi Jornalista nia matan-been ne\u2019eb\u00e9 maka sulin, hatudu katak jornalista sira nia fuan hamutuk ho ema ki\u2019ik.<\/p>\n\n\n\n<p>Bainhira ita hare mundu nia nakukun no naroman, ne\u2019e signifika ita moris. Maib\u00e9 ita sente ema seluk nia terus ne\u2019e signifika ita ema. Tanba buat hotu ne\u2019eb\u00e9 moris iha mundu, la\u2019\u00f3s hotu-hotu sente ema nia moris. Ema ne\u2019eb\u00e9 iha fuan mak bele hanoin ema seluk nia moris.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David da Costa \u201cBiar susar barak mosu, hakarak haketak ita nia domin ne\u2019e, kaer metin ha&#8217;u nia liman hodi hasoru tentasaun, moris ne\u2019e dal aida de\u2019it\u201d, liafuan husi Banda m\u00fazika infernu ne\u2019e refleta kedas ba kaz\u00e1l, Filomena Soares no Roberto de Deus nia domin, iha Aldeia Palimanu Suku Fatuquero, Postu Administrativu Railaku-Ermera. Bainhira domin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18631,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-18630","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18630","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18630"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18630\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18632,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18630\/revisions\/18632"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18631"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18630"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18630"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18630"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}