{"id":18658,"date":"2024-05-20T19:59:50","date_gmt":"2024-05-20T10:59:50","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18658"},"modified":"2024-05-21T16:34:34","modified_gmt":"2024-05-21T07:34:34","slug":"helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/","title":{"rendered":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, &nbsp;hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. &nbsp;Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o nia iis kotu. Se mak Helen Mary Hill ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 nia an tomak durante tinan-50 ba Timor-Leste?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen Mary Hill moris iha Australia, iha 22 Fevereiru 1945. Helen Hill &nbsp;nu\u2019udar estudante iha Monash University iha Melbourne ne\u2019eb\u00e9 ativu tebes iha movimentu estudantil.&nbsp; Entre universidade sira iha Australia, Monash University nu\u2019udar instituisaun ensinu superi\u00f3r ida husi sira seluk ne\u2019eb\u00e9 nia estudante hetan radikalizasaun no universidade <em>\u2018red brick\u2019<\/em> &nbsp;ka bloku mean dahuluk&nbsp; Melbourne nian. Estudante sira halo debate kestaun pol\u00edtika, teoria no pr\u00e1tika iha <em>basement<\/em> husi biblioteka universidade nian. Husi debate sira ne\u2019e hamosu organizasaun estudantil rua ne\u2019eb\u00e9 radik\u00e1l liu, Socialist Alliance no Monash Labor Club, ne\u2019eb\u00e9 luta hasoru kapitalizmu hodi harii sosiedade ida ne\u2019eb\u00e9 laiha esplorasaun husi ema ida ema seluk. Tuir Jill Jollife, Helen nia kolega estudante iha Monash University, iha nia autobiografia <em>Run For Your Life,<\/em> hateten katak Edit\u00f3r jorn\u00e1l universidade Lot\u2019s Wife, Pete Steedman, nu\u2019udar forsa boot ida ba radikalizasaun movimentu estudantil iha Monash University. Helen no Jill Jolliffe sai membru husi Monash Labor Club. Aleinde ne\u2019e, Helen nu\u2019udar fiar-na\u2019in kristaun komprometidu ativu m\u00f3s iha the Student Christian Movement ne\u2019eb\u00e9 m\u00f3s sai radik\u00e1l tanba espansaun universidade no funu Vietnam. &nbsp;Husi nia envolvimentu iha movimentu estudantil Helen Hill hetan konxi\u00e9nsia pol\u00edtika atu luta hasoru injustisa sosi\u00e1l, la\u2019\u00f3s de\u2019it iha Australia maib\u00e9 iha mundu, liuliu ba pa\u00eds sira ne\u2019eb\u00e9 luta ba sira-nia libertasaun husi kolonizasaun. Helen Hill nu\u2019udar internasionalista ida ne\u2019eb\u00e9 trata problema injustisa sosi\u00e1l husi pa\u00eds seluk sai m\u00f3s ninia problema no iha obrigasaun atu luta kontra injustisa iha mundu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maski Timor Portug\u00e9s nu\u2019udar Australia nia vizi\u00f1u ho nia sidade kapit\u00e1l nia dist\u00e1nsia besik liu kompara ho pa\u00eds sira seluk, maib\u00e9 kol\u00f3nia ne\u2019e nunka hetan atensaun husi Australianu sira. La\u2019\u00f3s de\u2019it husi nia povu en jer\u00e1l, maib\u00e9 m\u00f3s husi nia ativista sira ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 apoiu ba movimentu libertasaun nasion\u00e1l la hatene kona-ba Timor Portug\u00e9s. Ema estranjeiru sira ne\u2019eb\u00e9 vizita Timor Portug\u00e9s iha dekada 1960 no in\u00edsiu 1970 sempre temi kona-ba auz\u00e9nsia movimentu libertasaun nasion\u00e1l organizadu hasoru kolonializmu. Helen Hill partisipa ativu tebes iha movimentu estudantil hodi f\u00f3 apoiu ba luta libertasaun nasion\u00e1l husi kol\u00f3nia portug\u00e9s iha \u00c1frika, maib\u00e9 nia rasik lahatene kona-ba Timor Portug\u00e9s.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Movimentu estudantil husi universidade oinoin iha Australia forte tebes. Movimentu estudantil kontra funu iha Vietnam sai forte liut\u00e1n hafoin Governu konservad\u00f3r Robert Menzies husi Liberal Party ne\u2019eb\u00e9 ukun durante tinan-23 deklara suporta trop\u00e1s Estadus Unidus iha Funu Vietnam.&nbsp; Estudantes sira iha Melbourne, inklui husi Monash University halo kampa\u00f1a makaas no buka meius oioin finansia National Liberation Front of South Vietnam. National Liberation Front of South Vietnam nu\u2019udar movimentu ida ho ideolojia komunista luta atu duni sai milit\u00e1r Estadus Unidus&nbsp; husi Vietnam Sul. Mobilizasaun ba forsa oinoin iha Australia, Helen Hill sai organizad\u00f3r ida ba Moratorium Movement ne\u2019eb\u00e9 tenta atu unifika diverj\u00e9nsia sira entre organizasaun oinoin hodi harii movimentu massa hasoru governu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Biar Helen Hill ativa tebes ba kampa\u00f1a movimentu libertasaun nasion\u00e1l maib\u00e9 nia rasik nunka hasoru ema husi pa\u00eds sira ne\u2019eb\u00e9 luta ba indeped\u00e9nsia nasion\u00e1l. Iha 1970 bainhira partisipa nu\u2019udar delegada husi Australian Student Christian Movement iha UN World Youth Assembly iha Nova Iorke mak foin hasoru membru sira husi movimentu libertasaun nasion\u00e1l, partikularmente husi \u00c1frika. Husi ne\u2019e, Helen Hill hasoru malu ho membru sira husi movimentu libertasaun nasion\u00e1l husi kol\u00f3nias Portug\u00e9s iha \u00c1frika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha nia dalan fila ba Australia husi Nova Iorke, Helen Hill para iha Beirut hodi vizita kampu refujiadu Palestina iha Lebanon ne\u2019eb\u00e9 Israel duni husi sira-nia rai rasik. Vizita ne\u2019e &nbsp;kompletamente muda nia hanoin kona-ba M\u00e9diu Oriente. Helen vizita m\u00f3s Chennai iha India, uluk ho naran Madras.&nbsp; Helen hetan oportunidade halo estajiu iha Londres hodi serbisu ba \u2018Europe-Africa Project\u2019 finansia husi World Student Christian Federation. Ninia partisipasaun iha movimentu anti-apartheid iha Australia f\u00f3 vantajen ko\u00f1esimentu, liuliu kona-ba kol\u00f3nia portug\u00e9s iha \u00c1frika. Helen hasoru membru sira husi FRELIMO, PAIGC no movimentu libertasaun husi Angola vizita regularmente ba sira-nia edif\u00edsiu no prezente iha konfer\u00e9nsia estudante Europa-\u00c1frika iha Italia, Helen hasasin iha&nbsp; artigu <em>How Timor-Leste influenced my academic career: A response to the papers by Michael Leach and Clinton Fernandes<\/em>. Iha nia entrevista ho Knua Halibur Mem\u00f3ria Sahe, delegadu sira husi kol\u00f3nia Portug\u00e9s iha \u00c1frika husu ba Helen Hill:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHelen, ita mai husi Australia, ita tenke hatene barak kona-ba Timor Portug\u00e9s tanba besik iha imi nia odamatan sorin.\u201d&nbsp; Maib\u00e9 Helen Hill hatan ba delegadu sira:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cDeskulpa, ema barak iha Australia lahatene, lahatene buat ida kona-ba Timor.\u201d Maib\u00e9 Helen promete ba sira katak bainhira fila ba Australia nia sei buka hatene kona-ba Timor Portug\u00e9s no haruka informasaun ba sira, Helen hateten iha nia entrevista ho Knua Halibur Mem\u00f3ria Sahe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen ba Londres ho apoiu husi American Presbyterian tuir kursu antropolojia no ist\u00f3ria ekonomia &nbsp;Sudeste Asi\u00e1tiku University of London iha School of Oriental and African Studies. Kursu ne\u2019e atu hatene liu kona-ba pa\u00eds sira ne\u2019eb\u00e9 jeografikamente besik ho Australia. Iha sidade ne\u2019e, liuhusi Association for Radical East Asian Studies (AREAS), Helen hasoru Carmel Budiarjo no John Taylor ne\u2019eb\u00e9 ikusmai suporta Timor-Leste nia luta ba independ\u00e9nsia no hakerek kona-ba Timor-Leste. &nbsp;Bainhira Revolu\u00e7\u00e3o dos Cravos akontese iha Portugal, Helen Hill iha hela Afrika, iha dalan atu fila ba Australia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen hasai nia lisensiatura iha sosiolojia iha Monash University. Helen la kontinua direta ba foti mestradu hafoin remata nia lisensiatura. Helen hili sai ativista hodi suporta luta hasoru injustisa sosi\u00e1l iha mundu. Foin iha 1974, Helen sai estudante mestradu iha Monash University tuir kursu inovativu husi Dr Herb Feith ho naran \u2018Politic of the Third Word, ne\u2019eb\u00e9 tuir Helen kestaun barak husi kursu ne\u2019e aprende ona iha Londres. Herb Feith husu ba Helen se nia atu hakerek nia teze mestradu. Helen hatan katak nia iha interese uitoan ba Timor Portug\u00e9s. Haree ba Herb Feith nia seriedade no p\u00e9ritu ida kona-ba Indon\u00e9zia ne\u2019eb\u00e9 &nbsp;hakarak sai Helen nia superviz\u00f3r, nia deside hakerek kona-ba prosesu tranzisaun Timor Portug\u00e9s sai pa\u00eds ida independente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha nia preparasaun atu mai Timor Portug\u00e9s, Helen lee refer\u00e9nsia sira kona-ba Timor Portug\u00e9s iha biblioteka Monash University. &nbsp;Iha fulan Agostu 1974, Helen Hill simu telefonema husi Herb Feith informa katak Timoroan ida ne\u2019eb\u00e9 organiza husi Denis Freney husi Communist Party of Australia iha hela Melbourne no husu atu hasoru nia. Timoroan ne\u2019eb\u00e9 Helen hasoru iha hotel Lygon Street, Carlton mak Jos\u00e9 Ramos Horta.&nbsp; Husi ne\u2019e, Helen aprende kona-ba partidu pol\u00edtiku sira ne\u2019eb\u00e9 moris hafoin Revolu\u00e7\u00e3o dos Cravos, liuliu ASDT ne\u2019eb\u00e9 luta ba independ\u00e9nsia no prosesu deskolonizasaun lidera husi Movimento das For\u00e7as Armadas (MFA). Ramos Horta ejize Helen Hill atu vizita lalais Timor Portug\u00e9s no promete kooperasaun ho ASDT no introd\u00fas ba partidu pol\u00edtiku UDT, Apodeti, Igreja Kat\u00f3lika no administrasaun Portug\u00e9s. &nbsp;Iha tempu hanesan Denis Freney, &nbsp;prepara delegasaun husi Australia hodi hatan konvite husi administrasaun vizita Timor Portug\u00e9s. Denis Freney kontaktu Jill Jolliffe ne\u2019eb\u00e9 m\u00f3s nu\u2019udar estudante husi Monash University atu bele tama iha delegasaun ne\u2019eb\u00e9 mai vizita illa ne\u2019e. Delegasaun fahe ba grupu rua.&nbsp; Tama iha delegasaun ida mak membru Parlament\u00e1r Ken Fry, John Kerin, Senat\u00f3r Gordon McInstosh, Richie Gunn, Neville Bonner no Arthur Gietzelt. Delegasaun seluk mak sindikalista Keith Wilson, Jim Roulston, John Birch husi Australian Council for Overseas Aid, reprezentante Aborijin Bill Williams no reprezentantes estudante husi Australia Union of Student mak Jill Jolliffe no Tim Rowse husi Adelaide University. Helen Hill la hola parte iha delegasaun ne\u2019e, maib\u00e9 nia mai Timor Portug\u00e9s mesak ho objetivu halo peskiza ba nia teze mestradu. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Impaktu husi Siklonu Tracy, Helen Hill labele semo liuhusi Darwin mai aeroportu Baucau, nia tenke semo ba Jakarta. Iha Jakarta nia hasoru malu ho jornalista George Junus Aditjondro, ne\u2019eb\u00e9 hatudu dumey kapa revista Tempo ho Ramos Horta nia oin ho nia t\u00edtulu Anda Seorang Komunis? no entrevista ne\u2019eb\u00e9 halo iha D\u00edli prontu ba imprisaun. Helen Hill to\u2019o iha Timor Portug\u00e9s iha fulan Janeiru 1975.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ramos Horta mak introd\u00fas l\u00edder Vicente Reis \u2018Sahe\u2019 no Ant\u00f3nio Carvarino \u2018Mau-Lear\u2019 ba Helen Hill.&nbsp; Tuir Helen Hill, Sahe no Mau-Lear ne\u2019eb\u00e9 estuda iha Portugal sira-nia pensamentu radik\u00e1l liu kompara ho sira ne\u2019eb\u00e9 hela iha Timor. Sahe no Mau-Lear iha ideia klaru kona-ba revolusaun no sosializmu ne\u2019eb\u00e9 atu harii iha Timor-Leste no lidera projetu pol\u00edtiku sira. Projetu pol\u00edtiku ida ne\u2019eb\u00e9 interesante tebes ba Helen Hill mak kampa\u00f1a alfabetizasaun ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o husi FRETILIN nia kuadru foin-sa\u2019e ne\u2019eb\u00e9 deze\u00f1a tuir prins\u00edpiu edukad\u00f3r popul\u00e1r husi Brazil Paulo Freire, oins\u00e1 ninia ideias pratika iha kol\u00f3nia ida ho n\u00fameru analfabetu aas liu. &nbsp;Helen Hill rasik sai estudante Paulo Freire nian iha Jenebra, bainhira Helen hala\u2019o estudu iha Europa. Paulo Freire mak edukad\u00f3r husi Brazil ne\u2019eb\u00e9 luta ba edukasaun ba libertasaun, hodi kontra edukasaun ba domestikasaun. Ko\u00f1esimentu kona-ba Paulo Freire halo Helen iha kuriozidade boot liut\u00e1n atu hatene no asiste m\u00e9todu Paulo Freire iha pr\u00e1tika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha fulan Marsu 1975, Helen Hill vizita programa alfabetizasaun ho m\u00e9todu Paulo Freire iha Namule\u00e7o ne\u2019eb\u00e9 labele asesu ho karreta.&nbsp; Helen sa\u2019e kuda durante oras tolu ba Namule\u00e7o hodi hatene no observa pilotajen aula alfabetizasaun ho m\u00e9todu Paulo Freire uza manual Rai Timor Rai Ita Nian, ne\u2019eb\u00e9 prepara iha Portug\u00e1l molok estudante Timoroan fila mai D\u00edli hafoin Revolu\u00e7\u00e3o dos Cravos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen Hill admira tebes ho FRETILIN nia kampa\u00f1a alfabetizasaun ho m\u00e9todu Paulo Freire nian. Alfabetizasaun hala\u2019o iha lian Tetun ne\u2019eb\u00e9 tuir evid\u00e9nsia sira hatudu ona katak estudante sei preparadu liu atu aprende dalen foun bainhira hah\u00fa aprende uluk ho sira-nia lian rasik. &nbsp;Tuir Helen Hill katak iha pa\u00edzes sira ne\u2019eb\u00e9 ko\u2019alia ingles foin mak hah\u00fa buka hatene Paulo Freire nia pensamentu kona-ba edukasaun libertadora, maib\u00e9 iha Timor implementa ona ninia m\u00e9todu. Ne\u2019e tanba Timoroan bele lee Paulo Freire nia artigu sira iha versaun orijin\u00e1l iha portug\u00e9s, maib\u00e9 pa\u00eds ho dalen ingles sei hein nia tradusaun no livru too mak foin bele lee. Helen Hill konta nia interasaun ho Sahe no Mau-Lear:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHa\u2019u lembra Sahe bainhira ami sa\u2019e kuda atu haree programa alfabetizasaun. Ami ko\u2019alia no ha\u2019u lembra Mau Lear.&nbsp; Ha\u2019u lembra Sahe hasai deklarasaun ida kona-ba oins\u00e1 Timor-Leste atu sai pa\u00eds ida progresivu liu iha \u00c1zia, bainhira independente sei sai progresivu liu iha \u00c1zia.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin fulan tolu iha Timor Portug\u00e9s Helen fila ba Melbourne hodi prepara an di\u2019akliu ho intensaun atu fila fali mai Timor hodi kontinua ninia peskiza. Helen tuir kursu intensivu Portug\u00e9s iha LaTrobe University. Infelizmente ho invazaun Indon\u00e9zia, hapara Helen atu kontinua ninia t\u00f3piku peskiza no fila mai Timor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen husik nia kursu mestradu, nia ba Nova Iorke apoiu Jos\u00e9 Ramos Horta estabelese eskrit\u00f3riu diplom\u00e1tiku FRETILIN, no f\u00f3 semin\u00e1riu kona-ba Timor Portug\u00e9s iha universidade sira iha Estadus Unidus. Helen f\u00f3 apoiu ba Jos\u00e9 Ramos Horta durante fulan tolu hamutuk ho Davic Scott, Richard Tanter no Sue Roff&nbsp; ne\u2019eb\u00e9 kampa\u00f1a ba tempu naruk iha UN Special Committee on Decolonisation tuir livru biografia Herb Feith, <em>From Vienna to Jogjakarta<\/em> hakerek husi Jemma Purdey.&nbsp;&nbsp; Tuir David Scoot, iha nia livru <em>Last Flight Out of Dili<\/em>, hateten katak iha Nova Iorke grupu lobby husi Indon\u00e9zia ho nia aliadu sira halo esforsu boot atu hases kazu Timor-Leste husi ajende ONU nian. Eskrit\u00f3riu Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l ONU nia sempre sai sujeitu ba presaun husi grupu lobby pro-Indon\u00e9zian nian ne\u2019eb\u00e9 forte tebes.&nbsp; Helen hamutuk ho nia kolega sira f\u00f3 apoiu ba Jos\u00e9 Ramos Horta f\u00f3-sai informasaun kona-ba invazaun Indon\u00e9zia iha ONU. Konsellu Seguransa ONU Rezolusaun kondena invazaun no ejize Indon\u00e9zia dada-sai nia milit\u00e1r husi Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 1976, Helen hakerek booklet <em>The Timor Story<\/em> ne\u2019eb\u00e9 konsidera nu\u2019udar obra akad\u00e9miku dahuluk kona-ba Timor-Leste nia luta ba independ\u00e9nsia no sai refer\u00e9nsia prinsip\u00e1l ba movimentu solidariedade Internasion\u00e1l.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Invazaun Indon\u00e9zia halo Helen tenke muda nia t\u00f3piku husi tranzisaun pol\u00edtika iha Timor Portug\u00e9s sai nasaun independente ba hakerek kona-ba FRETILIN atu hatene partidu revolusion\u00e1riu ne\u2019e nia orijin, ideolojia no estrat\u00e9jias iha luta libertasaun nasion\u00e1l. Mudansa&nbsp; t\u00f3piku ne\u2019e liga direta ho nia ko\u00f1esimentu teor\u00e9tiku no pr\u00e1tiku kona-ba luta libertasaun nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 Helen aprende husi movimentu estudantil no nia envolvimentu hodi f\u00f3 apoiu ba luta libertasaun nasion\u00e1l husi terseiru mundu. Revolusaun ne\u2019eb\u00e9 FRETILIN lidera ba libertasaun tot\u00e1l e kompleta nu\u2019udar Helen Hill nia luta m\u00f3s. Helen Hill no FRETILIN fahe vizaun hanesan kona-ba mundu ida ne\u2019eb\u00e9 sira hakarak harii. FRETILIN no Helen Hill ko\u2019alia termu pol\u00edtika hanesan no diskute refer\u00e9nsia te\u00f3ria no pol\u00edtika hanesan, husi pensamentu Marx, Mao Tze Tung, Amilcar Cabral, Paulo Freire no korrente sira iha Marxizmu. &nbsp;Helen remata nia teze iha 1978 ho teze Fretilin: The Origins, Ideologies and Strategies of Nationalist Movement in East Timor. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Governu Australia ne\u2019eb\u00e9 formalmente reko\u00f1ese okupasaun illegal Indon\u00e9sia iha Timor no aliadu prinsip\u00e1l hodi kontra Timor-Leste nia luta ba independ\u00e9nsia, maski hetan presaun oinoin, Helen la hakiduk nem sentimetru ida ba kotuk, kontinua hakat ba oin no dedika an tomak ba Timor-Leste nia luta ba independ\u00e9nsia liuhusi &nbsp;semin\u00e1rius no artigus fanun komunidade internasion\u00e1l ba povu Timor-Leste nia direitu ba auto-determinasaun.&nbsp; Iha 1992, Helen hah\u00fa serbisu nu\u2019udar dosente iha Victoria University. Hafoin Soeharto monu, iha fulan Abril 1999, Helen organiza konfer\u00e9nsia kona-ba Planu Dezenvolvimentu Estrat\u00e9jiku Timor-Leste iha Victoria University.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Indon\u00e9zia, ativista Timoroan no Indon\u00e9zia hamrook no buka atu revitaliza teoria no pr\u00e1tika libertasaun nasion\u00e1l Timor-Leste nian. &nbsp;Luta ba independ\u00e9nsia foka de\u2019it ona duni-sai milit\u00e1r Indon\u00e9zia sai husi Timor-Leste, libertasaun povu nia sai buat sekund\u00e1riu ida. Ho naran unidade nasion\u00e1l bandu atu ko\u2019alia libertasaun povu. Libertasaun povu so bele ko\u2019alia de\u2019it bainhira Timor-Leste hetan ona independ\u00e9nsia. Aumenta tan ho sistema edukasaun halakon ist\u00f3ria luta libertasaun nasion\u00e1l iha nia kurr\u00edkulu no troka ho versaun governu Soeharto nian katak integrasaun ba Indon\u00e9zia nu\u2019udar povu Timor nia vontade.&nbsp; Husi sorin seluk, maski iha ona publikasaun barak kona-ba Timor-Leste nia luta, maib\u00e9 barak liu foka ba violasaun direitus umanus no kona-ba FRETILIN nia programa pol\u00edtika no sosi\u00e1l &nbsp;hakerek sorin-sorin de\u2019it.&nbsp; Husi ne\u2019e, Sahe Study Club ne\u2019eb\u00e9 harii iha tinan 1998 nia rohan iha Jakarta hah\u00fa halo diskusaun kona-ba import\u00e1nsia revitalizasaun teoria no pr\u00e1tika libertasaun nasion\u00e1l. Helen Hill nia teze mestradu sai refer\u00e9nsia prinsip\u00e1l atu bele kompriende kona-ba ist\u00f3ria luta libertasaun nasion\u00e1l tanba nu\u2019udar obra akad\u00e9miku ne\u2019eb\u00e9&nbsp; autora rasik sai testamu\u00f1a moris hodi&nbsp; dokumenta prosesu revolusaun povu Maubere nian iha 1975. Helen nia teze nu\u2019udar refer\u00e9nsia prinsip\u00e1l atu kompriende luta libertasaun nasion\u00e1l, membru Sahe Study Club deside halo tradusaun husi ingles ba indon\u00e9zia iha 1999. &nbsp;Livru publika ho t\u00edtulu Gerakan Pembebasan Nasional Timor Lorosa\u2019e publika iha 2000 ho apoiu finanseiru husi Yayasan HAK.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Livru ne\u2019e distribui ba organizasaun sosiedade siv\u00edl no entidade relevante sira iha Timor-Leste no faan iha loja livru iha Jakarta. Governu tranzisaun halo tradusaun fali husi versaun Indon\u00e9zia nian ba ingles. Bainhira Helen Hill sama ain fali iha D\u00edli iha 2000, nia kontente tebes tanba nia teze mestradu ne\u2019eb\u00e9 nia hakerek iha 1978, staff internasion\u00e1l husi UNTAET sira sita nia obra. Publikasaun teze mestradu iha lian Indon\u00e9zia dudu no fasilita publikasaun iha ingles iha 2002.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Publikasaun Helen nia livru iha lian Indon\u00e9zia importante tanba loke ativista Indon\u00e9zia no Timoroan nia ko\u00f1esimentu ba &nbsp;valores no prins\u00edpius luta libertasaun nasion\u00e1l Timor-Leste nian no ba jerasaun foun hodi kontinua kaer metin ba teoria no pr\u00e1tika luta libertasaun nasion\u00e1l atu harii mundu ida ne\u2019eb\u00e9 nakonu ho justisa sosi\u00e1l no igualdade sosi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha prosesu rekonstrusaun nasion\u00e1l, Helen preokupa tebes ho sistema edukasaun ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 kontinua ho legadu koloni\u00e1l, liuliu husi Indon\u00e9zia nian. Iha nia artigu <em>Pendidikan untuk Pembebasan atau untuk Penundukan di Timor-Leste yang Baru<\/em> hateten katak sistema eskola portug\u00e9s nu\u2019udar sistema koloni\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 nia misaun mak atu hili grupu elite ki\u2019ik oan no kria imajen kona-ba portug\u00e9s, enkuantu garante katak barak husi estudante Timoroan sei falla. Iha diskusaun barak ne\u2019eb\u00e9 organizasaun sosieda siv\u00edl hala\u2019o ho nia, Helen sempre temi&nbsp; sistema edukasaun ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste tenke dezenvolve bazeia ba realidade katak pa\u00eds ne\u2019e illa ki\u2019ik tanba ne\u2019e presiza ema hotu-hotu nia kontribuisaun ba prosesu dezenvolvimentu. Helen halo nia kr\u00edtika ba legadu sistema edukasaun Indon\u00e9zia ne\u2019eb\u00e9 sei reprod\u00fas iha Timor-Leste independente. Indon\u00e9zia nu\u2019udar illa boot, populasaun boot, rekursu boot no ind\u00fastria boot tan ne\u2019e presiza edukasaun massal atu prod\u00fas ema ba merkadu empregu ne\u2019eb\u00e9 boot. Ba kazu edukasaun iha tempu okupasaun Indon\u00e9zia orienta ba desmobilizasaun nasionalizmu foin-sa\u2019e sira nian ho ideolojia form\u00e1l estadu nian (Pancasila), edukasaun modelu bankaria, ne\u2019eb\u00e9 la kestiona no limite de\u2019it ba dezenvolvimentu skill. Sistema edukasaun ne\u2019e hanorin ema atu simu de\u2019it ordem. Efeitu husi sistema eskola ne\u2019e mak maioria jerasaun foin-sa\u2019e ne\u2019eb\u00e9 hetan edukasaun labele partisipa iha prosesu dezenvolvimentu. Ita bele rejista legadu sistema eskola Indon\u00e9zia, entre sira mak eskola sekund\u00e1ria jer\u00e1l mak barakliu duke eskola t\u00e9kniku vokasion\u00e1l, universidade hotu-hotu iha fakuldade direitu iha pa\u00eds ki\u2019ik ida ne\u2019eb\u00e9 hotu-hotu hanorin ho maodelu bankaria. Sistema edukasaun ne\u2019e orienta &nbsp;ba domestikasaun duke libertasaun tuir Paulo Freire nia hanoin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aspetu seluk ne\u2019eb\u00e9 Helen preokupa tebes mak&nbsp; <em>hidden curriculum &nbsp;<\/em>husi ita-nia sistema eskola. Helen uza Ivan Illich nia pensamentu halo leitura kona-ba kurr\u00edkulu ne\u2019eb\u00e9 portug\u00e9s no indon\u00e9ziu dezenvolve. Tuir Helen iha nia artigu <em>How Education both Promotes and Undermines Development in Timor Leste: the Problem of the \u2018Hidden Curriculum\u2019<\/em>, portug\u00e9s no indon\u00e9zia kontinua f\u00f3 mensajen ba nia estudante sira katak tenke evita serbisu iha \u00e1reas rurais, katak kultura Timor inferior no ema ida-idak tenke halo buat hanesan, sai funsion\u00e1riu p\u00fabliku iha sidade. Ko\u00f1esimentu sira iha val\u00f3r bainhira husi Lisboa no Jakarta, ko\u00f1esimentu tradision\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 hatutan husi jerasaun ba jerasaun kona-ba produsaun ai-han, kulinaria, hakai animal, ai-moruk tradision\u00e1l, dalen no kultura laiha val\u00f3r iha sistema produsaun no reprodusaun edukasaun ezistente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen Hill defende utilizasaun lingua materna nu\u2019udar lingua dahuluk ne\u2019eb\u00e9 presiza hanorin ba estudante molok aprende lingua foun, iha kazu ne\u2019e portug\u00e9s. Tuir Helen, bazeia ba evid\u00e9nsia sira hatudu tiha ona katak estudante aprende ho sira-nia dalen rasik susesu liu atu aprende lingua foun no absorsaun ko\u00f1esimentu foun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen&nbsp; luta ba edukasaun Timor-Leste libertadora iha tempu independ\u00e9nsia, la\u2019\u00f3s ko\u2019alia de\u2019it maib\u00e9 hatudu m\u00f3s iha pr\u00e1tika liuhusi dezenvolve ideia kona-ba kursu dezenvolvimentu komunit\u00e1riu. Ideia kona-ba kursu dezenvolvimentu komunit\u00e1ria hah\u00fa iha Sahe Institute for Liberation no ho partisipasaun husi Kdadalak Sulimutuk Institute.&nbsp; Politikamente Timor-Leste hetan ona ninia independ\u00e9nsia maib\u00e9 sosi\u00e1l no ekonomikamente povu hasoru problema oioin, liuliu povu ne\u2019eb\u00e9 maioria moris husi produsaun subsist\u00e9nsia. Kdadalak Suli Mutu Institute hah\u00fa mobiliza kampon\u00e9s hodi luta ba reforma agraria iha Ermera no Sahe Institute for Liberation f\u00f3 formasaun pol\u00edtika liuhusi eskola ativista ba organizad\u00f3r komunidade. Husi esperi\u00e9nsia organizasaun rua ne\u2019e no ho ko\u00f1esimentu luan husi Helen Hill hah\u00fa diskute kurr\u00edkulu ba estabelesimentu departamentu dezenvolvimentu komunit\u00e1ria iha UNTL. Ideia husi diskusaun iha Sahe Institute for Liberation, Helen lori ba UNTL. Ho apoiu ema barak nia, inklui dosente sira husi membru Sahe Institute for Liberation no Kdadalak Sulimutuk Institute,&nbsp; kursu Dezenvolvimentu Komunit\u00e1ria ofisialmente formaliza iha UNTL.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Atu haforsa ideia no pr\u00e1tika dezenvolvimentu komunit\u00e1ria, Helen Hill buka fundus atu lori estudantes Timoroan estuda mestradu iha dezenvolvimentu komunit\u00e1ria iha Victoria University iha ne\u2019eb\u00e9 nia hanorin ba. Ho tempu ne\u2019eb\u00e9 la\u2019o, Helen Hill hamutuk ho dosente sira husi UNTL estabelese programa mestradu iha Dezenvolvimentu Komunit\u00e1riu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen Hill sai inisiad\u00f3r ba Timor-Leste Studies Association ne\u2019eb\u00e9 hala\u2019o konfer\u00e9nsia kona-ba Timor-Leste&nbsp; kada tinan rurua partisipa husi akad\u00e9mikus no pratikantes husi nasaun oin-oin hodi aprezenta sira-nia peskiza. Aleinde ne\u2019e, Helen&nbsp; Hill organiza konfer\u00e9nsia kada tinan ruarua ho kooperasaun entre Victoria University ho UNTL ne\u2019eb\u00e9 ko\u2019alia kona-ba kestaun pr\u00e1tika iha dezenvolvimentu iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen depois reforma mai hela iha Timor-Leste hah\u00fa iha 2014 hodi serbisu iha Minist\u00e9riu Edukasaun no iha 2018-2020 envolve iha dezenvolvimentu kurr\u00edkulu ensinu sekund\u00e1riu. Iha kurr\u00edkulu ba ensinu sekund\u00e1riu, Helen orienta sistema eskola ne\u2019eb\u00e9 orienta ba hasa\u2019e ko\u00f1esimentu ne\u2019eb\u00e9 liga ho produsaun. Matenek sira ne\u2019eb\u00e9 hanorin tenke liga ho realidade moris estudante sira nian atu kompriende kona-ba realidade no iha kapasidade atu muda realidade ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Helen nu\u2019udar buibere estraordin\u00e1ria. Nia la\u2019\u00f3s de\u2019it akad\u00e9miku maib\u00e9 m\u00f3s ativista. Ba Helen, ko\u00f1esimentu ne\u2019e la\u2019\u00f3s ba ko\u00f1esimentu ne\u2019e rasik, maib\u00e9 oins\u00e1 uza ko\u00f1esimentu ba halo mudansa no hola parte liuhusi luta ba mudansa, la\u2019\u00f3s sai observad\u00f3r de\u2019it. Nia dedikadu no determinadu ba kauza povu oprimidu la\u2019\u00f3s de\u2019it ba Timor-Leste ba maib\u00e9 povu tomak iha mundu. Nia kontinua apoiu povu nia luta ba independ\u00e9nsia iha Papua, Sahara Osident\u00e1l no Palestina. Nia husik nia previleju tomak nu\u2019udar dosente reformadu iha Australia ho moris di\u2019ak no hili mai hela iha Timor hodi kontribui nafatin liuhusi edukasaun ba Timor-Leste ida ne\u2019eb\u00e9 di\u2019akliu. &nbsp;Helen nia luta balun atinji ona maib\u00e9 barak mak husik hela mai ita atu kontinua nia obra.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Molok Paulo Freire atu mate nia hateten: \u201cHa\u2019u sei nunka hanoin kona-ba edukasaun lah\u00f3 domin, no tanba ne\u2019e, &nbsp;Ha\u2019u hanoin Ha\u2019u edukad\u00f3r ida, tanba Ha\u2019u sente domin.\u201d &nbsp;Helen Hill dedika nia an tomak ba Timor-Leste durante tinan-50 iha prosesu luta dura hasoru okupasaun Indon\u00e9zia no husik nia previleju tomak hodi husik nia Australia hodi hamutuk Timoroan harii Timor-Leste ida di\u2019akliu ba Timoroan hotu-hotu. Molok nia iis kotu, nia husu atu rona m\u00fazika Timor atu akompa\u00f1a nia mate. Ne\u2019e hatudu nia domin ba Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 labele espresa ho liafuan. Nia hadomi Timor-Leste to\u2019o nia mate. Buibere Helen Hill, Prezente!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, &nbsp;hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. &nbsp;Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18659,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[60],"tags":[],"class_list":["post-18658","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analisa"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO 4.9.8 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"Zevonia Vieira\"\/>\n\t<meta name=\"google-site-verification\" content=\"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o\" \/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/\" \/>\n\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO (AIOSEO) 4.9.8\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:site_name\" content=\"Neon Metin Online - Media RENETIL\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:title\" content=\"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:description\" content=\"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:secure_url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"810\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1080\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-05-20T10:59:50+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-05-21T07:34:34+00:00\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:title\" content=\"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:description\" content=\"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#blogposting\",\"name\":\"Helen Hill, Buibere Estraordin\\u00e1ria Ne\\u2019eb\\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online\",\"headline\":\"Helen Hill, Buibere Estraordin\\u00e1ria Ne\\u2019eb\\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/vonia-vieira\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/05\\\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg\",\"width\":810,\"height\":1080,\"caption\":\"Hellen Hill. [Foto: Doc. Abel Boavida | 20\\\/05\\\/2024]\"},\"datePublished\":\"2024-05-20T19:59:50+09:00\",\"dateModified\":\"2024-05-21T16:34:34+09:00\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"Analisa\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/analisa\\\/#listItem\",\"name\":\"Analisa\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/analisa\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Analisa\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/analisa\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#listItem\",\"name\":\"Helen Hill, Buibere Estraordin\\u00e1ria Ne\\u2019eb\\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"name\":\"Home\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"Helen Hill, Buibere Estraordin\\u00e1ria Ne\\u2019eb\\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/analisa\\\/#listItem\",\"name\":\"Analisa\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/vonia-vieira\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/vonia-vieira\\\/\",\"name\":\"Zevonia Vieira\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/37ad60b8d7597c5bc0175b50d21e6c3d4957f9b2647609701eebeaea00799092?s=96&d=mm&r=g\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"Zevonia Vieira\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/\",\"name\":\"Helen Hill, Buibere Estraordin\\u00e1ria Ne\\u2019eb\\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online\",\"description\":\"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\\u00fazika \\u201cO O Timor, O Ha\\u2019u-nia Rai\\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\\u2019eb\\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\\u00fazika ne\\u2019e mak akompa\\u00f1a nia, to\\u2019o\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/vonia-vieira\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/vonia-vieira\\\/#author\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/05\\\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#mainImage\",\"width\":810,\"height\":1080,\"caption\":\"Hellen Hill. [Foto: Doc. Abel Boavida | 20\\\/05\\\/2024]\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/05\\\/20\\\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\\\/#mainImage\"},\"datePublished\":\"2024-05-20T19:59:50+09:00\",\"dateModified\":\"2024-05-21T16:34:34+09:00\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO -->\n\n","aioseo_head_json":{"title":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online","description":"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o","canonical_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"google-site-verification":"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o","miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#blogposting","name":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online","headline":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu","author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/vonia-vieira\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg","width":810,"height":1080,"caption":"Hellen Hill. [Foto: Doc. Abel Boavida | 20\/05\/2024]"},"datePublished":"2024-05-20T19:59:50+09:00","dateModified":"2024-05-21T16:34:34+09:00","inLanguage":"en-US","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#webpage"},"articleSection":"Analisa"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/#listItem","name":"Analisa"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/#listItem","position":2,"name":"Analisa","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#listItem","name":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","name":"Home"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#listItem","position":3,"name":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/#listItem","name":"Analisa"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/vonia-vieira\/#author","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/vonia-vieira\/","name":"Zevonia Vieira","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#authorImage","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/37ad60b8d7597c5bc0175b50d21e6c3d4957f9b2647609701eebeaea00799092?s=96&d=mm&r=g","width":96,"height":96,"caption":"Zevonia Vieira"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#webpage","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/","name":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online","description":"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o","inLanguage":"en-US","isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/vonia-vieira\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/vonia-vieira\/#author"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#mainImage","width":810,"height":1080,"caption":"Hellen Hill. [Foto: Doc. Abel Boavida | 20\/05\/2024]"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/#mainImage"},"datePublished":"2024-05-20T19:59:50+09:00","dateModified":"2024-05-21T16:34:34+09:00"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","inLanguage":"en-US","publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"}}]},"og:locale":"en_US","og:site_name":"Neon Metin Online - Media RENETIL","og:type":"article","og:title":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online","og:description":"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o","og:url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/","og:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg","og:image:secure_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg","og:image:width":810,"og:image:height":1080,"article:published_time":"2024-05-20T10:59:50+00:00","article:modified_time":"2024-05-21T07:34:34+00:00","twitter:card":"summary_large_image","twitter:title":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu - Neon Metin Online","twitter:description":"Hakerek nain Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Oras mate nian besik ona. Molok iis kotu, Helen Mary Hill husu nia alin mane, Ian Hill, toka m\u00fazika \u201cO O Timor, O Ha\u2019u-nia Rai\u201d, hananu husi Ego Lemos, nia estudante mestradu iha Victoria University, ne\u2019eb\u00e9 nia admira tebes. Helen Hill hakarak m\u00fazika ne\u2019e mak akompa\u00f1a nia, to\u2019o","twitter:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/WhatsApp-Image-2024-05-20-at-18.41.12.jpeg"},"aioseo_meta_data":{"post_id":"18658","title":null,"description":null,"keywords":null,"keyphrases":null,"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"default","og_image_url":null,"og_image_width":null,"og_image_height":null,"og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":null,"og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"default","twitter_image_url":null,"twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":null,"robots_max_videopreview":null,"robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":null,"local_seo":null,"breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":false,"ai":null,"created":"2024-08-30 02:06:36","updated":"2025-06-04 15:30:42","seo_analyzer_scan_date":null},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\" title=\"Home\">Home<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/\" title=\"Analisa\">Analisa<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\tHelen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu\n\t\t<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Home","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin"},{"label":"Analisa","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/analisa\/"},{"label":"Helen Hill, Buibere Estraordin\u00e1ria Ne\u2019eb\u00e9 Luta ba Timor-Leste no Mundu Ida Diak Liu","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/05\/20\/helen-hill-buibere-estraordinaria-neebe-luta-ba-timor-leste-no-mundu-ida-diak-liu\/"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18658","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18658"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18658\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18662,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18658\/revisions\/18662"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18659"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18658"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18658"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18658"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}