{"id":18716,"date":"2024-06-04T23:22:40","date_gmt":"2024-06-04T14:22:40","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18716"},"modified":"2024-06-04T23:22:46","modified_gmt":"2024-06-04T14:22:46","slug":"ai-kameli-200-hektares-resin-iha-lore-governu-la-tau-matan-no-barak-mak-mate-ona","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/06\/04\/ai-kameli-200-hektares-resin-iha-lore-governu-la-tau-matan-no-barak-mak-mate-ona\/","title":{"rendered":"Ai-kameli 200 Hektares Resin iha Lore Governu La tau Matan no Barak Mak Mate Ona"},"content":{"rendered":"\n<p><em><strong>Reportajen Juvinal Cabral dos Santos<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Aikameli ne&#8217;e uluk matak loos iha 2018 b\u00e1 kraik ne&#8217;e matak hanesan Ai-laran fuik maib\u00e9 husi 2019 mai ate agora barak mak mate ona, Aikameli iha \u00e1rea Lore tomak bele dehan kuaze 200 hektares liu mak iha ai potensi\u00e1 Aikameli.<\/p>\n\n\n\n<p>Jose Monteiro hanesan Tekniku Husi Ministeriu Agrikultura no Direcao Geral das Pescas Departamentu Conservacao dehan, iha tasi ibun Lore nian ba \u00e1rea Aikameli iha Ahiru ne&#8217;eb\u00e9 mak potensi\u00e1l tebes iha Lore Parke Nasional Nino Konis Santana Espesi\u00e1l iha Lore Primeiru nian ne&#8217;eb\u00e9 Aikameli ne&#8217;e barak la halimar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"766\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-1024x766.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18718\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-1024x766.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-768x575.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-561x420.jpeg 561w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-640x479.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56-681x510.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.56.jpeg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em><strong>Jose Monteiro Hanesan Tekniku husi Ministeriu Agrikultor no Direcao Geral das Pescas Departamento Concervacao<\/strong>. [Foto: Juvinal | 04.06.2024]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cHusi tempu beiala sira nian to&#8217;o ohin loron ita ukun aan, maib\u00e9 Governu liu husi Sekret\u00e1riadu Estadu Floresta no m\u00f3s diresaun Floresta la tau matan entaun ai hirak ne&#8217;e komesa mate ona, ai barak mak mate tanba la iha atensaun husi husi Governu relevante primeiru governu ate Governu agora.\u201d Dehan Jose Monteiro iha fatin turizmo\u00a0 Sescko Chaylor Sandalwoo Resort 31\/05\/2024<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan estadu la tau matan, f\u00f3 hanoin katak ai kameli sira ne&#8217;e moris ho orijin\u00e1l ka natur\u00e1l, la&#8217;os ema mak kuda, iha teoria Floresta ninian esplika katak distansia husi tasi ibun 500 metru b\u00e1 laran ne&#8217;eb\u00e9 mak tasi nia iis sei to&#8217;o iha ne\u2019eba tuir teoria Floresta ninian Aikameli iha fatin nee. Maib\u00e9 realidde iha Lore Parke Nasional Nino Konis Aikameli ne&#8217;e moris metru ida husi tasi ibun b\u00e1 laran.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cTan ida ne&#8217;e mak Espesi\u00e1l tebtebes ho hanoin katak liu husi Informasaun ida ne&#8217;e ami sujere b\u00e1 m\u00e9dia P\u00fablika b\u00e1 m\u00e9dia hodi nune&#8217;e Governu da-sia bele f\u00f3 atensaun proteje liu husi arame tarak ka atu nune&#8217;e Aikameli sira ne&#8217;e mantein nafatin para b\u00e1 oin ne&#8217;e ita nia oan ne&#8217;eb\u00e9 mak estudu iha universidade karik sira halo peskiza to&#8217;o iha ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba mundi\u00e1lmente iha Tasi hotu-hotu ka mundu hotu sira ne&#8217;e labele moris so kuda mais ne&#8217;e tenke dook husi distansia 500 ninian, maib\u00e9 iha Lore moris to&#8217;o iha tasi to&#8217;o iha tasi ibun neeba\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Reprezenta komunidade ne\u2019e sujere b\u00e1 governu da-sia liu husi Sekret\u00e1riu Estadu Floresta no diresaun jer\u00e1l Floresta oins\u00e1 rona no tau atensaun area Aikameli iha parke Nasional Espesi\u00e1l iha Lore primeiru tanba ne&#8217;e realidde la&#8217;os ema mak kuda.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta boot sira haree katak ohin loron tinan rua tutuir malu ne&#8217;e Aikameli barak mak mate hotu tanba Mudansa Klimatika, bailoron naruk ne&#8217;eb\u00e9 mak afeita demais la iha ai balun ne&#8217;eb\u00e9 mak hodi hanesan mahon b\u00e1 sira entaun sira ne&#8217;e kuaze mate hotu ona,\u201d tenik Jose<\/p>\n\n\n\n<p>Aikameli ne&#8217;eb\u00e9 mak dadaun isin ona, seguransa husi Guarda Floresta minimu tebes ema na&#8217;in haat de&#8217;it nia labele kontrola husi Tchai tama&nbsp; to&#8217;o tasi ibun Lore nian, iha Informasaun balu ne&#8217;eb\u00e9 mak foin tama mai Watsap katak ohin iha Tchai ema naok Aikameli kuaze 10 ka 20 resin ne&#8217;eb\u00e9 mak ninia diameter ne&#8217;e boot no isin ona maib\u00e9 la iha seguransa husi Governu liu-liu Guarda Floresta, entaun ema naok hotu Aikameli.<\/p>\n\n\n\n<p>Tan ida ne&#8217;e Aikameli ne&#8217;e pas parte husi riku soin Timor-Leste nian, mais Governu Minist\u00e9riu relevante la tau matan b\u00e1 ida ne&#8217;e entaun oins\u00e1 mak bele moris ho dignu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAikameli mak ne&#8217;e ita haree ho matan, ema deskonesidu sira mai t\u00e1 bosok hanesan ne&#8217;e hodi haree ai ne&#8217;e karik isin ona, sira buka tempu halo seguransa b\u00e1 malu hodi mai tesi faan subar. Foin semana liu ba ita nia Guarda Floresta iha leten neeba besik Lospalos sira konsege kaer balu-balu, maib\u00e9 ida ne&#8217;e la sufisiente, tan ida ne&#8217;e ha&#8217;u sujere no rekomenda b\u00e1 Minist\u00e9riu Agrikultura liu husi Sekret\u00e1riu Estadu Floresta ninian atu aumenta tan Guarda Floresta.<\/p>\n\n\n\n<p>Husu m\u00f3s SEF no diresaun Floresta atu haleu rede b\u00e1 Aikameli iha fatin parte tasi ibun Lore ne&#8217;e, tanba fatin ida ne&#8217;e potensi\u00e1l tebes no espesifiku iha mundu tomak.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Jose Monteiro haktuir Aikameli iha ne&#8217;e lo&#8217;os duni tenke presiza konserva didi&#8217;ak, ne&#8217;e importante tanba iha fatin seluk ka mundu seluk laiha so Uniku iha Timor no Lore 1 de&#8217;it mak Aikameli bele moris iha tasi ibun, tan ne&#8217;e rekomenda liu husi koment\u00e1riu ida ne&#8217;e hato&#8217;o no publika b\u00e1 SEF diresaun jer\u00e1l Floresta atu tau matan espesifiku b\u00e1 Aikameli ho tenkeser haleu ho arame paru-paru no tenke seguransa lorloron iha ne&#8217;e masimu, nune&#8217;e bele asegura no proteje espesie ne&#8217;e nia montate ka volume ai ne&#8217;e labele lakon menus.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Husi Aldeia Vailana kuaze Aikameli tomak tama to&#8217;o iha Aldeia Tchai ho Titilari nian ne&#8217;e moris ho natur\u00e1l la&#8217;os ema mak kuda ne&#8217;e, desde ita nia beiala sira to&#8217;o ohin loron la&#8217;os ema mak kuda iha ne&#8217;e ha&#8217;u hanoin ita labele konta hun hira maib\u00e9 iha ne&#8217;e rihun.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Peskizador ne\u2019e konta Area Aikameli boot liu iha Timor ne&#8217;e iha Timor ne&#8217;e nia bele hatete katak iha Lospalos Espesi\u00e1l iha Lore no m\u00f3s husi Com nian tama to&#8217;o Tutuala nian, loloos ne&#8217;e governu iha obrigasaun atu tau matan tanba ne&#8217;e nia bele dehan hanesan Icon Timor nian ne&#8217;eb\u00e9 mak moris orijin\u00e1l la&#8217;\u00f3s ema mak kuda ka muda husi rai seluk mai kuda iha ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cNu&#8217;udar korpu guarda floresta ami iha misaun ida tenke kontrolu m\u00e1simu maske ami nain tolu deit maibe ami halo orariu hodi loro-loron ami hala&#8217;o patrollamentu no monitoriza iha dalan Lore ba Lospalos atu bele asegura rikusoin sira no atividade ilegal sira ba merkadu no ba fatin seluk\u201d dehan Guarda Floresta Mario da Costa ba jornalista sira iha nia rezidensia Aldeia Noelata 31\/05\/2024<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"766\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-1024x766.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18720\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-1024x766.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-768x575.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-561x420.jpeg 561w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-640x479.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1-681x510.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/WhatsApp-Image-2024-06-04-at-08.52.58-1.jpeg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Corpu Guarda Floresta, Mario da Costa. [Foto: Juvinal | 04.06.2024]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Guarda floresta esplika uluk maluk Modesto deit labele kobre hotu ba ai laran sira entaun ema kasa no sabadu-sabadu ema fa&#8217;an na&#8217;an laku iha merkadu Lospalos maibe iha tinan 2021 rekruta tan sira mai hamutuk ho nia, sira nain 3 esforsu hamutuk agora minimiza uituan atividade ilegal ona<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta hare&#8217;e iha merkadu ema la fa&#8217;an ona na&#8217;an laku no na&#8217;an rusa iha merkadu no atividade tesi ai&nbsp; ilegal hanesan ai kualidade mudial ne&#8217;e balu-balun sei lakon maibe iha loron 25 Maiu tinan ne&#8217;e, ami konsege kaptura ema ida iha dalan Trans nian besik Lospalos, ema ne&#8217;e husi parte Lori nian lori ai kameli atu fa&#8217;an iha merkadu mais ou menus kilograma 70 ka 80 hanesan ne&#8217;e tamba se&nbsp; sira lori barak entaun prezudika sira. Sira foti barak liu ita toman kaer lori ba tribunal hodi tuir prosesu ba komarka konforme juis sira nia desizaun.\u201d Tenik Mario da costa<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan Mudansa Klimatika iha duni maibe iha Parque ne&#8217;e iha parte marina iha tasi ibun lori ai parapa no&nbsp; sira balun mate, hare&#8217;e mos iha Laivai mos barak mak mate kauza impaktu klimatika no balun mate tamba kauza sosiedade balun seidauk iha ko\u00f1esementu ambiental, soe plastiku arbiru entaun mota lori ba tasi laloran baku ba ai parapa sira nia oan mate lobele hotu entaun agora ai horis ne&#8217;e menus.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha tinan 2021 rekruta ami hodi destaka ami mai iha Lore, atividade da-uluk mak ami tama sai aldeia no suku fo sensibilizasasun kona ba rikusoin no ai horis, animal proteizidu sira ba komunidade sira maibe sira nia karakter maka seidauk mudansa katak sente animal sira moris rasik no ai horis sira moris rasik afinal ne&#8217;e fonte rendimentu ba nasaun nia dezenvolvimentu. Maske korpu guarda floresta iha Lore ami nain 3 de&#8217;it maibe ne&#8217;e laos ami nia obstakulu, ami esforsu nafatin halo sensibilizasaun, monitorizasaun no patrollamentu hodi kontrolu sirkulasaun atividade ilegal iha Lore.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Mario hateten iha Lore aplika regulamentu UNTAET nian iha artigu 17\/2006 bandu ema labele tesi ai, artigu 19\/2000 dehan labele tesi ai iha area protezida sira, iha mos artigu 14\/2017 koalia kona ba regime j\u00e9ral floresta ninian no mos ba fali artigu 6\/2020 ne&#8217;e kona ba protesaun biodiversidade Parque Nasional Nino Conis Santana nian tamba ne&#8217;e sensibilizasaun ne&#8217;e lao nafatin atu nune&#8217;e komunidade sira muda karakter hodi proteje rikusoin lolos.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cSe ita hare&#8217;e deit ba mina to&#8217;o tempu hotu, la iha rendimentu ida atu troka ida ne&#8217;e tamba mina rai rendimentu ne&#8217;ebe inrenovavel ne&#8217;e duni wainhira estadu investe barak ba biodiversidade aban bainrua biodiversidade ne&#8217;e maka sei fo rendimentu ba ita. Oinsa maka ema fo rendimentu mai ita liu husi ai Kameli sira, Governu tenke halo programa barak liu ba ita nia sosiedade sira kuda ai kameli iha sira nia kintal ka knua rasik atu nune&#8217;e aban bainrua troka fali rendimentu ne&#8217;ebe la iha ona.\u201d Dehan guarda floresta<\/p>\n\n\n\n<p>Informasaun ne\u2019e jornalista sira rekolla liu husi atividade media tour ne\u2019eb\u00e9\u00a0 organiza husi Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa\u2019e (AJTL) servisu hamutuk ho Oxfam iha Timor-Leste  no hetan fundu husi Oxfam Hongkong, hodi kobertura kona ba mudansa klimatika iha Postu administrativu Lore munisipiu Lautem.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Juvinal Cabral dos Santos Aikameli ne&#8217;e uluk matak loos iha 2018 b\u00e1 kraik ne&#8217;e matak hanesan Ai-laran fuik maib\u00e9 husi 2019 mai ate agora barak mak mate ona, Aikameli iha \u00e1rea Lore tomak bele dehan kuaze 200 hektares liu mak iha ai potensi\u00e1 Aikameli. Jose Monteiro hanesan Tekniku Husi Ministeriu Agrikultura no Direcao Geral [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18717,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-18716","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18716"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18716\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18721,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18716\/revisions\/18721"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18716"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18716"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}