{"id":18765,"date":"2024-06-13T08:45:51","date_gmt":"2024-06-12T23:45:51","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18765"},"modified":"2024-06-13T08:45:53","modified_gmt":"2024-06-12T23:45:53","slug":"lao-hamutuk-seidauk-iha-transparensia-ba-prosesu-orsamental-hodi-asegura-povu-nia-osan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/06\/13\/lao-hamutuk-seidauk-iha-transparensia-ba-prosesu-orsamental-hodi-asegura-povu-nia-osan\/","title":{"rendered":"La\u2019o Hamutuk: Seidauk Iha Transpar\u00e9nsia Ba Prosesu Orsamental, Hodi Asegura Povu nia Osan"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Zevonia Vieira <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Tuir relatoriu ne&#8217;ebe publika husi La&#8217;o Hamutuk, hatudu katak hahu husi tinan  2020 ba 2022, Timor-Leste la konsege hatudu mudansa signifikativu iha val\u00f3r transpar\u00e9nsia \u2013 hirak ne\u2019e hotu relasiona ho desizaun Governu nian kona ba orsament\u00e1l \u2013 Taxa ne\u2019eb\u00e9 presiza rekolla, servisu saida mak tenke fornese, empr\u00e9stimu hirak mak sai hanesan obrigasaun atu selu. Preokupasaun hirak ne\u2019e iha konseku\u00e9nsia importante ba ema hotu iha sosiedade. Bainhira governu fornese informasaun no f\u00f3 sai liu husi kan\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 hakerek iha lian ne\u2019eb\u00e9 ema hotu bele komprende no asesu hodi atualiza ba pol\u00edtika sira ne\u2019eb\u00e9 governu estabelese hodi asegura katak osan povu nian gasta duni ba interese povu nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Liuhusi komunikadu imprensa ne&#8217;ebe Neon Metin asesu La&#8217;o Hamutuk relata katak seidauk hatudu kometimentu forte atu hadiak transparensia.<\/p>\n\n\n\n<p>Open Budget Survey \u2013 OBS 2023 \u2013 nud\u00e1r survey independente ne\u2019eb\u00e9 realiza kada periodu tinan rua liu husi sasukat komparativu iha nivel mundi\u00e1l ba nasaun 125 inklui Timor-Leste. Iha 29 Maiu 2024, Organizasaun Internasion\u00e1l Parseiru Orsament\u00e1l (<em>International Budget Partnership \u2013 IBP<\/em>) realiza lansamentu rezultadu husi Survey Orsamentu Nakloke (<em>Open Budget Survey &#8211; OBS<\/em>) <a>tinan 2023 nian ne\u2019eb\u00e9 avalia husi prosesu preparasaun OJE 2023 ne\u2019eb\u00e9 iha jestaun Governu VIII nian to\u2019o iha implementasaun no fiskalizasaun<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Jer\u00e1lmente, val\u00f3r transpar\u00e9nsia aumenta ba 24% iha nivel mundi\u00e1l, enkuantu pozisaun transpar\u00e9nsia Timor-Leste nian tun pontu 19 kompara ho OBS ikus (kona-ba tinan 2020) no kuaze hanesan ho val\u00f3r iha d\u00e9kada ida liu ba iha tinan 2012. Situasaun ne\u2019e, presiza hetan atensaun aas husi Governu Timor-Leste, tanba iha tinan barak nia laran ona mak Governu repete atu hadi\u2019ak sistema transpar\u00e9nsia ho efetivu liu husi planeamentu orsament\u00e1l to\u2019o iha implementasaun sira hodi asegura katak informasaun sira hotu ne\u2019eb\u00e9 liga ba gastu osan p\u00fabliku nian sei nakloke ba ema hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Mezmu nune\u2019e, iha mudansa balu ba val\u00f3r fiskalizasaun ne\u2019eb\u00e9 aumenta pontu 12 kompara tinan rua liu ba ho val\u00f3r 68 husi 100, val\u00f3r ne\u2019e ita bele konsidera di\u2019ak liu kompara ho nasaun Indon\u00e9zia no Mal\u00e1zia. Aleinde ne\u2019e, ba val\u00f3r partisipasaun aumenta pontu haat kompara husi periodu antes ho val\u00f3r 11 husi 100, signifika katak Governu hah\u00fa hadi\u2019ak no f\u00f3 espasu p\u00fabliku iha prosesu orsament\u00e1l balu, maib\u00e9 val\u00f3r ida ne\u2019e nafatin ki\u2019ik liu kompara ho nasaun sira balu iha \u00c1sia.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske iha Governu hola inisiativa balu atu promove di\u2019ak liu transpar\u00e9nsia, Governu rasik seidauk iha kometimentu forte ba hadi\u2019ak transpar\u00e9nsia, hirak ne\u2019e ita nota dezde tinan 2022 bainhira Governu nia inkonsist\u00e9nsia ba mudansa iha enkuadramentu legal sira hodi propoin lei Enkuadramentu Orsament\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 ikus mai halo alterasaun fila fali ba Lei Orsamentu no Jestaun Finanseira Nu. 15\/2023 ne\u2019eb\u00e9 elimina Lei Grande Opsaun Planeamentu. Ida ne\u2019e taka oportunidade ba diskusaun iha p\u00fabliku no Parlamentu Nasional kona-ba prioridade no programa sira, ne&#8217;eb\u00e9 bele ajuda Governu atu prepara proposta OJE iha kada tinan no Governu rasik la konsege diskute kona ba planu ba longu prazu nian.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Indikad\u00f3r iha OBS 2023 ba Timor-Leste<\/strong><\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"818\" height=\"433\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-18766\" style=\"width:840px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image.png 818w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-300x160.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-768x407.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-793x420.png 793w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-640x339.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-681x360.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 818px) 100vw, 818px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p><strong>Transpar\u00e9nsia<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Val\u00f3r Transpar\u00e9nsia sukat husi asesibilidade p\u00fabliku ba iha informasaun sira kona ba oins\u00e1 Governu hasa\u2019e no gasta rekursu p\u00fabliku. Investigasaun ba prosesu hirak ne\u2019e haree liu husi disponibilidade asesu online, haktuir ba tempu no informasaun detallu no komprensivu iha dokumentu importante ualu husi livru Orsamentu Estadu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"916\" height=\"416\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-18767\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1.png 916w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1-300x136.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1-768x349.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1-640x291.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/06\/image-1-681x309.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 916px) 100vw, 916px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Tinan ida ne\u2019e, maske Governu Timor-Leste konsege p\u00fablika dokumentu Esteitmentu molok proposta OGE (<em>Pre-Budget Statement<\/em>) ba OJE 2023 nian no Relat\u00f3riu Tinan Klaran (<em>Mid-Year Review<\/em>) ba OJE 2022 nian iha online no tuir tempu, livru hirak ne\u2019e la konsege fornese informasaun sira ho detallu no kompletu hanesan inklui m\u00f3s livru sira seluk hanesan Relat\u00f3riu Anu\u00e1l (<em>Year-End Report<\/em>), Relat\u00f3riu Trimestral (<em>In-Year Reports<\/em>), Orsamentu ba Sidadaun (<em>Citizens Budget<\/em>), no Livru Proposta OJE (<em>Executive\u2019s Budget Proposal<\/em>). Nune\u2019e, Timor-Leste hetan de\u2019it pontu 37 husi 100.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Partisipasaun P\u00fabliku<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Sasukat val\u00f3r partisipasaun p\u00fabliku nian avalia husi oportunidade ba partisipasaun p\u00fabliku iha etapa iha prosesu orsament\u00e1l sira hah\u00fa husi formulasaun, aprovasaun, implementasaun no fiskalizasaun. Val\u00f3r ba partisipasaun p\u00fabliku Timor-Leste nian mak 11 husi 100, no Timor-Leste nafatin ki\u2019ik kompara ho nasaun Filipina, Mal\u00e1zia, Tail\u00e1ndia, Indon\u00e9zia no Vietname.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Fiskalizasaun Orsament\u00e1l<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Prosesu sasukat ba fiskalizasaun avalia liu husi funsaun lejislad\u00f3r sira no instituisaun audit\u00f3r sira ne\u2019eb\u00e9 iha knaar atu akompa\u00f1a prosesu orsament\u00e1l tanba sira halo kontrolu no fiskalizasaun no asegura akontabilidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste hetan pontu 67 husi 100, valor ida ne\u2019e hatudu aumenta pontu 6 kompara ho relat\u00f3riu OBS 2021 no konsidera adekuadu ka nato\u2019on.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Rekomendasaun ne\u2019eb\u00e9 Estadu Timor-Leste Presiza Tau iha Pratika<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Governu presiza asegura katak informasaun orsament\u00e1l sira detallu, kompletu ali\u00f1a ho orsamentu bazeia programa no m\u00f3s asegura katak informasaun sira ne\u2019e hotu fasil atu asesu no publika haktuir ba tempu ba livru OJE sira liu-liu ba livru Relat\u00f3riu Trimestral (<em>In-year Reports<\/em>), Relat\u00f3riu Tinan Klaran (<em>Mid-year Report<\/em>), no Relat\u00f3riu Tinan Ikus (<em>Year-End Report<\/em>) no informasaun sira hotu ne\u2019eb\u00e9 p\u00fablika iha port\u00e1l transpar\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p>Bazeia ba rezultadu husi val\u00f3r partisipasaun p\u00fabliku nian, rekomenda ba Governu tomak atu haboot mekanizmu sira iha prosesu formulasaun to\u2019o iha implementasaun iha prosesu orsament\u00e1l sira hodi involve m\u00f3s organizasaun sosiedade siv\u00edl, m\u00e9dia no p\u00fabliku inklui konsidera asuntu inkluzaun atu partisipa no asegura katak sidadaun sira hotu bele atualizadu no akompa\u00f1a prosesu sira hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>Rekomenda m\u00f3s ba Parlamentu Nasion\u00e1l sira atu f\u00f3 biban ba p\u00fabliku no organizasaun sosiedade siv\u00edl sira atu hato\u2019o sira nia analiza, no perspetiva molok halo aprovasaun ba proposta husi Governu, inklui asegura katak audi\u00e9nsia hirak ne\u2019e nakloke ba m\u00e9dia sira. Aleinde ne\u2019e, f\u00f3 m\u00f3s biban ba p\u00fabliku no organizasaun sosiedade siv\u00edl atu akompa\u00f1a durante prosesu diskusaun ba relat\u00f3riu audit nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Ami enkoraja \u00f3rgaun fiskalizad\u00f3r sira atu halo ezamina m\u00f3s ba implementasaun orsament\u00e1l no relat\u00f3riu audit sira no publika informasaun sira ne\u2019eb\u00e9 konsege identifika iha prosesu ezaminasaun. Tanba bainhira Governu halo esforsu atu hadi\u2019ak val\u00f3r transpar\u00e9nsia iha OBS bele ajuda sidadaun sira hotu suporta ba Governu nia esforsu tomak atu prevene ka hasees Timor-Leste husi rai-naruk fisk\u00e1l, haktuir ba informasaun detallu sira iha ami nia karta aberta iha link tuir mai: <a href=\"https:\/\/www.laohamutuk.org\/econ\/trans\/OBS23\/240612KartaAbertaLH-OBS2023.pdf\">https:\/\/www.laohamutuk.org\/econ\/trans\/OBS23\/240612KartaAbertaLH-OBS2023.pdf<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>La&#8217;o Hamutuk husu ba governu atu konsidera d\u00e9fise ne\u2019eb\u00e9 Timor-Leste hasoru, atu red\u00fas despeza sira la neses\u00e1riu no proporsaun ba despeza estadu ne\u2019eb\u00e9 kontinua aas ba bei-beik hodi foka asuntu ne\u2019eb\u00e9 realist\u00edku ba povu nia moris no ekonomia rai-laran. Ba informasaun kle\u2019an liu kona ba OBS 2024 bele asesu ba: <a href=\"https:\/\/internationalbudget.org\/open-budget-survey\">https:\/\/internationalbudget.org\/open-budget-survey<\/a> no bele hetan OBS 2023 nia relat\u00f3riu kona-ba TL iha <a href=\"https:\/\/www.laohamutuk.org\/DVD\/2024\/open-budget-survey-timor-leste-2023-en.pdf\">https:\/\/www.laohamutuk.org\/DVD\/2024\/open-budget-survey-timor-leste-2023-en.pdf<\/a>, no kestion\u00e1riu iha <a href=\"https:\/\/www.laohamutuk.org\/DVD\/2024\/OBS%20questionnaire%20timor-leste-202405131333.pdf\">https:\/\/www.laohamutuk.org\/DVD\/2024\/OBS%20questionnaire%20timor-leste-202405131333.pdf<\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Zevonia Vieira Tuir relatoriu ne&#8217;ebe publika husi La&#8217;o Hamutuk, hatudu katak hahu husi tinan 2020 ba 2022, Timor-Leste la konsege hatudu mudansa signifikativu iha val\u00f3r transpar\u00e9nsia \u2013 hirak ne\u2019e hotu relasiona ho desizaun Governu nian kona ba orsament\u00e1l \u2013 Taxa ne\u2019eb\u00e9 presiza rekolla, servisu saida mak tenke fornese, empr\u00e9stimu hirak mak sai hanesan obrigasaun [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18768,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-18765","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18765"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18769,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18765\/revisions\/18769"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18768"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}