{"id":18899,"date":"2024-07-24T10:23:59","date_gmt":"2024-07-24T01:23:59","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18899"},"modified":"2024-07-24T10:35:58","modified_gmt":"2024-07-24T01:35:58","slug":"lixu-plastiku-nia-risku-ba-ambiente-maluk-ho-defisiensia-resikla-lixu-hodi-hetan-osan-augusto-presiza-integra-edukasaun-ambiental","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/07\/24\/lixu-plastiku-nia-risku-ba-ambiente-maluk-ho-defisiensia-resikla-lixu-hodi-hetan-osan-augusto-presiza-integra-edukasaun-ambiental\/","title":{"rendered":"Se Mak Hetan Risku Husi Lixu Plastiku? Maluk Ho Defisiensia  Resikla Lixu Hodi Hetan Osan, Augusto: Presiza Integra Edukasaun Ambient\u00e1l"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David Da Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u201cAmi ho defisi\u00e9nsia matan, ami hateten ba malu labele sai koleng no baruk ba ita nia-an rasik\u201d<\/em><\/strong> Tomas Batu Mali husi Asosisaun Halibur Defisiensia Matan iha Timor-Leste (AHDMTL) hateten ida ne\u2019e tanba nia preokupa ho lixu pl\u00e1stiku sira ne\u2019ebe fo ameasa mosu dezastre naturais iha ita nia leet.<\/p>\n\n\n\n<p>AHMDTL nu\u2019udar organizasaun ne\u2019ebe luta ba direitu ema ho defisi\u00e9nsia, oins\u00e1 la husik ema ida iha kotuk, nune\u2019e AHMDTL rasik halo nia asaun kontribui hodi proteje rai ne\u2019e husi risku sira ne\u2019ebe fo impaktu ba ambiental.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba sa AHDMTL hakarak hamenus lixu plastiku sira? Saida mak sai vantajen ba sira, husi halibur lixu pl\u00e1stiku sira? Jornalista Neon Metin halo entrevista ho Koordenad\u00f3r Grupu Unidade Haforsa-AHDMTL, Tomas Batu Mali, husi esplikasaun Tomas hateten husi lixu hirak ne\u2019e fo serbisu ba maluk ho defisiensira, bele moris mesak ka la sadere ba ema ida, nia motto mak \u201c ita nia sidade moos, ita nia saude saudavel\u201d.\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1020\" height=\"765\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18900\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41.jpeg 1020w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.41-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1020px) 100vw, 1020px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em><strong>Jornalista David da Costa entrevista ho Koordenad\u00f3r Grupu Unidade Haforsa-AHDMTL, Tomas Batu Mali.[Foto: Umbe | 8 Jullu 2024]<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Lixu hirak ne\u2019e transforma sai ate zenatu, no bele kria ekonomia uma laran nian, la husu osan ba ema seluk, maibe serbisu red\u00fas lixu, kria duni rendimentu ba sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Grupu ne\u2019e hari husi ema nain sia, feto ,lima no mane haat, iha loron 1 Agusto &nbsp;2020. Ho nian vizaun no misaun maka, oinsa atu f\u00f3 solusaun ba problema lixu iha rai laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade sira ne\u2019ebe hela iha Dili, dalabarak sei fo salah ba estadu, ema balun mos seidauk iha konsiensia atu tau lixu iha nia fatin. Ema hotu hatene lixu ne\u2019ebe soe arbiru, sei rezultadu dezastre naturais no bioversidade tasi nian<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta bele halibur lixu no sai arte zenato. Entaun liuhusi aspirasaun ita nia komunidade sira soe lixu tuir dalan, ami tau hanoin hamutuk oinsa mak halibur lixu, hodi halo produsaun ba arte zenato,\u201d dehan Tomas ba Neon Metin iha edifisiu AHDMTL Manleiu, Tersa 9\/07.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia haktuir, lixu butir plastiku, pl\u00e1stiku, kaixa mamuk hili iha merkadu Manleiu, &nbsp;bainhira la\u2019o tuir dalan maka hetan lixu sira ne\u2019ebe ema soe, no merese sei uza foti lori mai uza.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cMaske ami ho kondisaun defisi\u00e9nsia matan, maib\u00e9 ami hateten ba malu katak labele sai kolen no baruk ita nian aan rasik ba ativadade ne\u2019eb\u00e9 maka ita halo entaun ami sei la hein de\u2019it sasan sira ami uza ne\u2019e, maib\u00e9 ami mos halo langganan ho komunidade balun bainhira sira iha plastik no aqua mamuk, sira rai hamutuk f\u00f3 ba ami no balun ami hili rasik,\u201d nia deklara.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika tan lixu hirak ne\u2019e sira sei produs fali halo ba aifunan, brinkus, kelu, xinelus, boneka no tersu. Kada loron bele halo produsaun kada ida iha lima. Bainhira produs ona sei lori ba mekadu no publika &nbsp;mos liuhusi media sosial.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi faan ne\u2019e liu husi kolega estudante sira, entaun ami hetan kliente husi ami nia kolega eskola sira, ida tan mak faan liuhusi WhatsApp no Media AHDMTL nian, oinsa mak bele posting iha ne\u2019eb\u00e1 no ema ne\u2019eb\u00e9 hatene bele mai rasik &nbsp;hola. Ami faan bazeia ba nia modelu, no ami faan presu hah\u00fa husi $0,50 cen to\u2019o $5,00 dolar.&nbsp; &nbsp;Kada loron ami la hetan barak, maib\u00e9 kolega sira pesan ami bele hetan $5,00 dolar loron ida, no fulan ida bele hetan $50,00 &nbsp;no liu ida ne\u2019e bainhira kliente sira pesan barak,\u201d nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Grupu Unidade Haforsa-AHDMTL mos hetan apoiu husi SEFOPE auto empregu ho osan $30 mill resin, no sira prepara ekipamentu hanesan Armari,&nbsp; tezora, alkate, &nbsp;nom\u00f3s apoiu treinamentu husi Mercy Cops, hodi aumenta ko\u00f1esimentu &nbsp;no kriatividade sira seluk tan.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAgora ami iha ona planu, atu loke tan ami nia kriatividade iha munsipiu Alieu no Ainaro, nune\u2019e bele hanorin ami nia maluk defisi\u00e9nsia sira atu sira m\u00f3s bele hatene moris mesak liuhusi sira nian kriatividade ne\u2019eb\u00e9 maka iha, no bele hetan rasik osan,\u201d nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Membru Grupu Unidade Haforsa-AHDMTL, Celina de Jesus Mendes<\/strong> hateten, nia involve iha grupu ne\u2019e aprende buat barak, oinsa maka bele halo produsaun ba lixu sira, sai fali produtu arte Zenato, hodi bele faan fila fali iha merkadu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1020\" height=\"765\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18901\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42.jpeg 1020w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-09.51.42-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1020px) 100vw, 1020px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Membru Grupu Unidade Haforsa-AHDMTL, Celina de Jesus Mendes. [Foto: David | 7 Jullu 2024]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>\u201cLixu ne&#8217;ebe ami hili mak plastiku no butir bee mamuk sira ne&#8217;ebe ema soe ona, lixu ne\u2019e ami bele prod\u00faz ba fali aifunan, brinkus, kelu no boneka sira, no ami faan ne\u2019e bele promo iha media sosial no balun ba iha pameran sira, no lori ba iha merkadu Manleu\u201d, dehan Celina<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan involve iha grupu ida ne\u2019e ajuda tebes, tanba bele aprende buat foun no hetan osan uitoan hodi selu ba transporte bainhira ba eskola, no bele uza ba foto kopia no hola hahan ruma hodi han.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Komunidade Suku Fatuhada Aldeia 02, Cesarina de Carvalho<\/strong> hateten bainhira tempu udan boot, iha fatin ne\u2019e sempre inundasaun, tanba lixu sira ne\u2019eb\u00e9 komunidade sira soe, udan mai lori tama mai valeta sira, ikus mai be dalan laiha, akontese inundasaun no tama hotu uma laran, hodi estraga sasan sira hotu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cKomunidade sira soe lixu arbiru ne\u2019e f\u00f3 impaktu mai ami, tanba tempu udan sempre intupidu iha fatin-fatin, liuliu valeta sira ne\u2019e, entaun halo bee la halai tuir nia dalan no ikus mai tenke banjir iha kintu-kantu, hodi estraga sasan lubuk ida uma laran. iha ami nia fatin ne\u2019e udan boot mai bee tama hotu uma laran\u201d, dehan Cesarina.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"576\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-1024x576.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18903\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-1024x576.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-300x169.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-768x432.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-746x420.jpeg 746w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-640x360.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02-681x383.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.00.02.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em><strong>Lixu sira ne&#8217;e soe namkari iha tasi ibun. [Foto: David]<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Nune\u2019e m\u00f3s komunidade Suku Kuluhun, aldeia Bidau Toko-Baru 2, Francisca Ximenes<\/strong>, dehan, bainhira soe lixu arbiru nia impaktu sempre mai fali komunidade, tanba tempu udan, udan lori ba mota no valeta sira, depois \u00a0intipidu iha valeta sira, ikus inundasaun no estraga komunidade sira nia sasan.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cLixu sira hanesan masa mamuk sira ne\u2019e sempre mai butuk hamutuk iha valeta sira no bee dalan laiha ikus mai intupidu no mosu banjir estraga ami nia sasan hanesan jeleira, roupa, kulusaun, no inklui mos motrt sira,\u201d hateten Komundade Francisca.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Neon Metin mos halo entrevista ho kompa\u00f1ia ne\u2019ebe produs bee butir, Jestor ba Produsaun Kompa\u00f1a Gota, Tobias T. Pires,<\/strong> hateten, kompa\u00f1a gota kada loron halo produsaun ba bee butir tuir tarjetu loron ida prod\u00faz kaixas hamutuk 14.500, kaixas no aumenta tan gallon 1500 no loron ida bele uza bee 251.550 litrus.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-1024x768.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18902\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-1024x768.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-1536x1152.jpeg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-2048x1536.jpeg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.01.12-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Jestor ba Produsaun Kompa\u00f1a Gota, Tobias T. Pires. [Foto: Juvinal | 7 Jullu 2024<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kompania Gota \u00a0produs aqua ne\u2019e tuir tarjetu, entaun ba iha bee ho tipu kopu 240 ml, loron ida ami produs 2500 kaixas, no iha kaixas ida 48 kopu mak iha laran, ba fali iha garrafas 600 ml, loron ida ami produs 6.000 kaixas, no iha kaixas ida 24 mak iha laran, no iha garrafas 1.500 ml ne\u2019e m\u00f3s 6.000 kaixas, maib\u00e9 iha kaixas ida butir 12 mak iha laran, \u00a0gallon loron ida ami halo 1500, kada gallon 18.9 litru.<\/p>\n\n\n\n<p>Tobias haktuir Garrafas sira ne\u2019e kompa\u00f1a importa husi rai liur, maib\u00e9 grarrafas sira ne\u2019e kompa\u00f1a sosa de\u2019it, mak preform iha kada konetor ida mas iha kaixas ida 900 preform mak iha laran, depois lori mai iha Timor maka m\u00e1kina halo produsaun sai garrafas ka masa mamuk. Loron ida kompa\u00f1a produs garrafas ka aqua mamuk hamutuk 315 kaixas perform.<\/p>\n\n\n\n<p>Aqua ne\u2019eb\u00e9 maka kompa\u00f1ia faan ona ne\u2019e, kompa\u00f1ia seidauk bele rekolla fali masa mamuk sira ne\u2019e, maib\u00e9 ba iha tinan 2025 kompa\u00f1ia iha ona planu, atu rekolla fali masa mamuk sira ne\u2019e, atu halo resiklajen.<\/p>\n\n\n\n<p>Husi problema lixu ne\u2019ebe nungka resolve diak iha Timor-Leste, <strong>Peritu Ambiente Augusto Almedia da Silva<\/strong>, hatete \u00a0koalia kona-ba lixu iha kapital dili, ida ne\u2019e problema ida ne\u2019eb\u00e9 maka kompleksu, tanba ne\u2019e presiza solusaun ne\u2019eb\u00e9 maka integradu, atu resolve ne\u2019e labele ba de\u2019it iha Autoridade Munsipiu Dili, maib\u00e9 oinsa servisu entre li\u00f1a ministerial mai to\u2019o iha baze, no grupu balun ne\u2019eb\u00e9 mak halo resiklajen ba iha lixu ne\u2019e la\u2019os atu halakon lixu ne\u2019e, mas sira bele diminui de\u2019it lixu sira ne\u2019eb\u00e9 maka iha.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-1024x768.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18904\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-1024x768.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-1536x1152.jpeg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-2048x1536.jpeg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-24-at-10.04.02-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em><strong>Peritu Ambiente Augusto Almedia da Silva. [Foto: Juvinal]<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Augusto dehan falta governu nian maka laiha sosializasaun, avaliasaun no monitorizasaun, entaun komunidade lakon konxiente, oinsa maka jere lixu ne\u2019e ho di\u2019ak.\u00a0 Turi Augusto solusaun di\u2019ak liu maka presiza integra edukasaun ambient\u00e1l iha ensinu b\u00e1ziku no ensinu superior, atu ema konxiente didi\u2019ak, import\u00e1nsia husi ambiente, ema hatene ona entaun la soe lixu arbiru ona.<\/p>\n\n\n\n<p>Lixu ne\u2019e produs husi atividade umanu nian, ne\u2019eb\u00e9 produs sasan sira ne\u2019eb\u00e9 la uza ona, siginifika bainhira ema iha lixu ne\u2019e nunka lakon, sempre iha, ne\u2019eb\u00e9 labele dehan atu efetivu ou lae. Ema matenek balun dehan halo rejiklasen ne\u2019e sira bele diminui de\u2019it maibe labele halakon lixu.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta agradese tanba iha grupu balun ne\u2019eb\u00e9 maka esforsu an rasik, hodi bele halo atividade lubuk ida, atu salva ambiente husi lixu sira ne\u2019eb\u00e9 iha. Hau sente grupu balun ne\u2019eb\u00e9 maka halo resiklajen ne\u2019e seidauk efektivu, tanba &nbsp;grupu kikoan sira mak hasoru komunidade barak ne\u2019e susar tebes\u00bb, nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Xefe Departamento Saniamento Munisipiu Dili, Domingos dos santos Sugiano, haktuir, <\/strong>politika governu nian liuhusi Ministeriu no Autoridade Munisipiu Dili nian, halo ona sosializasaun no halo ona projeitu balun, hanesan meloramentu sidade, ne\u2019eb\u00e9 agora dadauk nia prosesu la\u2019o hela, ninia implementasaun mak seidauk, se karik ninia implementasaun ba iha futuru la hanesan m\u00f3s agora dadaun hala\u2019o hela ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIta hala\u2019o kareta atus ida, ita servisu manual hela, maib\u00e9 ba future servisu ho profisional ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak, lixu ita tau iha masa, depois kareta propriu mak ba foti, ne\u2019eb\u00e9 prosesu ne\u2019e agora dadauk husi parte BMU liuhusi Chine Harbour, sira halo hela sira nian konstrusaun ba fatin lixu iha Dili laran no fatin lixu sira ne\u2019eb\u00e9 pasadu ne\u2019e ami komesa hasai ona,\u201dnia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cLa\u2019os hanesan ida agora ne\u2019e, ita ba suru, tau tiha ba fatin lixu, depois ita fakar sae ba kareta, ida ne\u2019e laiha ona, ita tau ba masa nakonu, buat ne\u2019e ba suru hatama ba kareta laran press, loron ida ita halo ba karda tolu ba area ida, maib\u00e9 nia bele halo iha area lima ba iha karda ida, tanba nia foti fakar pres ka dudu hamutuk tiha mak fakar iha Tibar,\u201d<\/p>\n\n\n\n<p>Timor-Leste hanesan illa kiik ida ne\u2019eb\u00e9 maka pretense iha sudeste Azi\u00e1tiku, no nia luan 14.874 km<sup>2<\/sup>. Tuir dadus sensus 2022 total populasaun iha Timor 1.3 milloens no iha kapital Dili populasaun 324,269.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dados Banku Mundial 2021, kada loron komunidade sira produs lixu 220 toneladas, inklui botir pl\u00e1stiku, no sei fo impaktu ba rai maran no hamosu inundasaun. Faktu hatudu bainhira udan oras balun de\u2019it akontese inundasaun, lixu botir plastiku mosu iha fatin-fatin (mota no tasi).<\/p>\n\n\n\n<p>Kompania sira ne\u2019ebe produs pl\u00e1stiku no bee butir sira, mos sai factor hodi aumenta lixu iha Timor-Leste, hanesan peritu sira dehan resiklazen ne\u2019e hanesa diminui deit, sa tan halo husi grupu kiik sira, nee sei la resolve lixu ne\u2019ebe ita produs kada loron 220 toneladas. Presiza iha edukasaun ambiental iha eskola sira, muda ema nia hahalok, no importansia ambiental ba ema nia moris, mak sai fator importante ida, hodi hetan solusaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Istoria ne&#8217;ebe hakerek parte husi programa Jurnalismu ambiental ne&#8217;ebe hetan apoiu husi DW Academy Alemanha, kolabora ho Fundasaun Haburas. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David Da Costa \u201cAmi ho defisi\u00e9nsia matan, ami hateten ba malu labele sai koleng no baruk ba ita nia-an rasik\u201d Tomas Batu Mali husi Asosisaun Halibur Defisiensia Matan iha Timor-Leste (AHDMTL) hateten ida ne\u2019e tanba nia preokupa ho lixu pl\u00e1stiku sira ne\u2019ebe fo ameasa mosu dezastre naturais iha ita nia leet. AHMDTL nu\u2019udar organizasaun [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18905,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-18899","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18899","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18899"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18899\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18910,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18899\/revisions\/18910"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18905"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18899"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18899"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18899"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}