{"id":18917,"date":"2024-07-26T11:13:08","date_gmt":"2024-07-26T02:13:08","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18917"},"modified":"2024-07-26T11:13:10","modified_gmt":"2024-07-26T02:13:10","slug":"impaktu-ambiental-hosi-instalasaun-kabu-fibra-optika-peritus-apresenta-possivel-risku-no-solusaun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/07\/26\/impaktu-ambiental-hosi-instalasaun-kabu-fibra-optika-peritus-apresenta-possivel-risku-no-solusaun\/","title":{"rendered":"IMPAKTU AMBIENTAL HOSI INSTALASAUN KABU FIBRA OPTIKA: Peritus Apresenta Poss\u00edvel Risku no Solusaun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportazen David Noano &amp; David Gusmao<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Lentidaun internet iha pa\u00eds n\u00fadar problema ida ne\u00b4eb\u00e9 maka utilizador telem\u00f3vel sira preokupa iha sira nian atividade online. Atu rezolve preokupasaun ida ne\u00b4e maka governo ho komitmentu tomak mai ho alternativa ida hodi instala kabu submarinu fibra optika husi Bebonuk, Dili ba Darwin Australia.<\/p>\n\n\n\n<p>Bebonuk, fatin ne\u00b4eb\u00e9 governo deside hodi konstrui estasaun ba aterragem instalasaun kabu no sistema. Iha konstrusaun estasaun no instalasaun kabu submarinu, governo kontrata empresa tolu hodi assume responsabilidade ba servisu ida ne\u00b4e.<\/p>\n\n\n\n<p>Empresa australianu, RMS Engineering and Construction no DXN Limited responsabiliza ba konstrusaun estasaun no instalasaun sistema iha aterragem Bebonuk, D\u00edli.<\/p>\n\n\n\n<p>Enkuanto empresa franc\u00eas, Alcatel Submarine Networking (ASN) n\u00fadar empresa ne\u00b4eb\u00e9 maka responsabiliza ba produsaun no instalasaun kabu submarino ho naruk 600km husi Bebonuk ba Darwin. Atu fasilita serbisu empresa ASN nian, maka autoriedade Nasional Lisensiamentu Ambiental (ANLA) f\u00f3 ona autorizasaun hodi hatama sasan pesados ba instalasaun nian. Maib\u00e9 iha entrevista ho prezidente ANLA, Maximiano Oliveira, afirma katak iha nian parte seidauk f\u00f3 lisensa ba ASN hodi hala\u00b4o instalasaun. Atu hetan lisensa, empresa presija apresenta Deklarasaun Impaktu Ambiental (Enviromental Impact Study-EIS sigla ingl\u00eas) no Planu Jestaun Ambiental (Enviromental Management Plan-EMP sigla ingl\u00eas), n\u00fadar etapa ba hetan lisensa hodi implementa instalasaun, haktuir Prezidente. Maib\u00e9 to\u00b4o artigu ne\u00b4e publika empresa seidauk apresenta kriteriu nesess\u00e1riu ba parte ANLA.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske nune\u00b4e hafoin hetan tiha autorizasaun husi ANLA, empresa transporta kedan mat\u00e9rias pesados refere mai portu Dili iha dia 22 fulan ju\u00f1u 2024.<\/p>\n\n\n\n<p>Ses husi esforsu maka governu halo hodi fornese internet diak iha nasaun, existe mos espesialista marina timorense no sidadaun komum ne\u00b4eb\u00e9 maka foti papel n\u00fadar kontrolu sosial hodi levanta poss\u00edvel problema maka nasaun sei hasoru iha ambiente tasi Timor no m\u00f3s iha distribuisaun internet. Preokupasaun espesialista marina sira nian mai ho baze estudu ne\u00b4eb\u00e9 maka hatudu impaktu kabu submarinu ba vida marina.<\/p>\n\n\n\n<p>Aleinde reklamasaun maka espesialista marina timorense sira apresenta, iha mos estudu husi Adrienne Bernhard<strong><em> <\/em><\/strong>&nbsp;ho t\u00edtulu <strong><em>\u201cHow undersea cables may affect marine life\u201d <\/em><\/strong><strong>(<\/strong><a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/future\/article\/20230201-how-undersea-cables-may-affect-marine-life\">how-undersea-cables-may-affect-marine-life<\/a><strong><em>) <\/em><\/strong>2023 fevereiro no artigo <strong><em>\u201cA review of potential impacts of submarine power cables on the marine environment: Knowledge gaps, recommendations and future directions\u201d (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/archimer.ifremer.fr\/doc\/00454\/56542\/58330.pdf\">https:\/\/archimer.ifremer.fr\/doc\/00454\/56542\/58330.pdf<\/a><strong><em>) <\/em><\/strong>husiTaormina Bastien et all iha 2018 novembro. Iha jornal rua ne\u00b4e esplika mai ita oins\u00e1 kabu submarinu f\u00f3 impaktu ba vida marina.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>POSS\u00cdVEL RISKU<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Entusiasmu governu hodi instala kabu n\u00fadar solusaun ba problema lentidaun internet, maib\u00e9 iha mos espesialista marina ne\u00b4eb\u00e9 maka haree katak instalasaun ida ne\u00b4e iha potensia risku ba biodiversidade tasi Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Assosiasaun Peskas no Mari\u00f1a Timor-Leste (APM-TL), n\u00fadar asosiasaun ne\u00b4eb\u00e9 maka envolve especialista timoroan ne\u00b4eb\u00e9 maka iha experiensia tinan sanulu ona halo estudu no an\u00e1lise ba aspetus hotu kona-ba vida marina iha nasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Prezidente APM-TL, Jos\u00e9 Lucas n\u00fadar espesialista ne\u00b4eb\u00e9 maka konklui nian estudu doutoradu iha \u00e1rea Biologia Marina:<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha faze rua ne\u00b4eb\u00e9 maka iha potensia sei f\u00f3 risku ba ambiente marina, instalasaun no demolisaun. Iha faze instalasaun no demolisaun kabu, iha potensia sei perturba ambiente tasi ne\u00b4eb\u00e9 maka kompostu husi ikan, ahu ruin, ikan nian han fatin no tolun fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>Equipa serbisu presija kuidadu ho prosesu implementasaun, tanb\u00e1 ikan sensitivu tebes ho perturbasaun sira ne\u00b4eb\u00e9 maka bo\u00b4ok sira nian confortabilidade no bele halo ikan migra husi nian rezidensia.<\/p>\n\n\n\n<p>Alerta kona-ba perturbasaun ne\u00b4eb\u00e9 maka sei prejudica baleia nian migrasaun mai iha tasi Timor. Baleia n\u00fadar megafauna ne\u00b4eb\u00e9 maka sensitivu ho barullu no fasil muda nian diresaun migratoriu kuandu laiha confortabilidade iha nia viajem. Aleinde ikan, baleia mos n\u00fadar objetu turistiku ida ne\u00b4eb\u00e9 bele atrai turista sira no iha valor ekon\u00f3miku ida bot. Baleia costume migra iha tasi Timor tanb\u00e1 iha grills (ai-han baleia). Mesmu nune\u00b4e especialista rekonese impaktu ba ambiente tasi no ikan ne\u00b4e ki\u00b4ik, provizoria no recuper\u00e1vel\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Aleinde Jos\u00e9 Lucas, iha m\u00f3s especialista seluk ne\u00b4eb\u00e9 maka rekonese katak instalasaun ida ne\u00b4e iha duni potensia risku ba ikan no nian ambiente. Mario Cabral n\u00fadar m\u00f3s especialista ne\u00b4eb\u00e9 maka konklui doutoramentu iha kursu governasaun oceano, Universidade Atlantik Internasional iha Hawai.<\/p>\n\n\n\n<p>Mario konsidera instalasaun maka governu planeia iha potensia f\u00f3 impaktu ba ikan no ambiente tasi Timor. Maib\u00e9 tuir especialista ne\u00b4e, potensia risku maka iha ho karater kurtu prazu no ki\u2019ik. Nia afirma katak, ikan hirak ne\u00b4eb\u00e9 sei hetan perturbasaun maka ikan ho tipu sedentarismo ka tipu ikan ne\u00b4eb\u00e9 konfortavel hela iha fatin ida de\u00b4it no laiha kapasidade atu migra.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia m\u00f3s salienta katak, iha potensia prejudica vida korais, maib\u00e9 ahu ruin n\u00fadar seres ne\u00b4eb\u00e9 maka rezilente ka la lori tempu naruk atu rekopera nian forma. Tuir especialista ne\u00b4e, risku ba ambiente marina n\u00fadar risku ger\u00e1veis (risku ne\u00b4eb\u00e9 ema bele gere). Maib\u00e9 Nia rekonese katak, instalasaun maka iha risku ba biodiversidade tasi mesmu ki\u00b4ik.<\/p>\n\n\n\n<p>Julieta Nunes, n\u00fadar estudante mestrada iha kursu konservasaun Marina, ne\u00b4eb\u00e9 maka dadaun ne\u00b4e hala\u00b4o hela ninian estudu iha universidade padjajaran Bandung. Tuir Julieta, kualker intervensaun ema nian iha natureza ne\u00b4e sempre f\u00f3 impaktu ba natureza ne\u00b4e rasik, espesifiku ba ambiente ne\u00b4eb\u00e9 maka hetan intervensaun ema nian, hanesan instalasaun fibra optika submarinu iha \u00e1rea tasi feto.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hatutan katak tasi feto n\u00fadar tasi ne\u00b4eb\u00e9 maka riku liu rekursus marina kompara ho tasi mane, tanb\u00e1 ne\u00b4e nia konsidera katak instalasaun ida ne\u00b4e sei prejudica rekursu tasi Timor. Estudante ne\u00b4e reforsa katak, tasi Timor-leste tama iha triangle coral, ka ecossistema tasi ne\u00b4eb\u00e9 maka sei mos no sai fatin konfortabel ba biota tasi kompara ho tasi Jawa-Indonesia, tanb\u00e1 Timor-Leste nian mota liga ba tasi la barak hanesan estadu seluk, no korais buras iha tipu ambiente ida hanesan Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia mos hatutan, tasi n\u00fadar espasu ida ne\u00b4eb\u00e9 maka absorve gas emissaun b\u00f3t liu kompara ho terrestre. \u201cDadaun ne\u00b4e ONG bot sira motiva ema kuda ai-parapa n\u00fadar solusaun ba resolve mudansa klim\u00e1tika, no ai-parapa ne\u00b4e pertense iha ecossistema tasi\u201d, nia haforsa. Kapasidade ecossistema tasi absorve gas emissaun b\u00f3t liu terrestre tanb\u00e1 konsidera m\u00f3s forsa absorsaun ai-parapa nian, aleinde koral no dut tasi maka iha mos papel hanesan. Deklarasaun ne\u00b4e baze rezultadu estudu husi, <a href=\"https:\/\/blogs.worldbank.org\/en\/team\/d\/david-kaczan\">David Kaczan<\/a> , <a href=\"https:\/\/blogs.worldbank.org\/en\/team\/f\/fegi-nurhabni\">Fegi Nurhabni<\/a>, <a href=\"https:\/\/blogs.worldbank.org\/en\/team\/w\/william-cheung\">William Cheung<\/a> kona-ba <strong><em>\u201cPeningkatan Suhu Air Laut: Dampak Perubahan Iklim terhadap Sektor Perikanan (dan Apa yang Harus Dilakukan untuk Mengatasinya)\u201d,<\/em><\/strong> april 29, 2024. Iha artigo ne\u00b4e <a href=\"https:\/\/blogs.worldbank.org\/in\/eastasiapacific\/dampak-perubahan-iklim-terhadap-sektor-perikanan\">https:\/\/blogs.worldbank.org\/in\/eastasiapacific\/dampak-perubahan-iklim-terhadap-sektor-perikanan<\/a>, expressa kona-ba 90% kapasidade tasi absorve manas global.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Julieta, laos kestaun impaktu ki\u00b4ik ka b\u00f3t maib\u00e9 nia kestiona perturbasaun ne\u00b4eb\u00e9 maka iha potensia f\u00f3 risku ba espesie absorvedor gas emissaun, no ida ne\u00b4e kontribui ba mudansa klim\u00e1tika. Tanb\u00e1 libertasaun gas ba atmosfera sei kontribui ba manas global, no tasi iha papel b\u00f3t ba absorve libertasaun refere, Nia hatutan.<\/p>\n\n\n\n<p>Durante existe ema nian intervensaun iha natureza maka klaru katak sei iha impaktu ba natureza ne\u00b4e rasik. Antes konklui, Julieta mos husik hela pergunta ba p\u00fabliku <strong>\u201ctanb\u00e1 sa ita la dada husi tasi mane ne\u00b4eb\u00e9 maka menus rikusoin kompara ho tasi feto?\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Iha artigu ida ne\u00b4e, laos de\u00b4it deskreve perspetiva especialista tasi nian maib\u00e9 involve m\u00f3s opiniaun sidadaun komum ne\u00b4eb\u00e9 maka hala\u00b4o kn\u00e1r relasaun ho digitalizasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Ven\u00e2ncio Pinto, Diretor exekutivu Teknologia, Informatika no komunikasaun (TIC), rekonese katak kabu submarinu fibra optika n\u00fadar solusaun ba problema internet nasaun, maib\u00e9 nia preokupa ho seguransa ba informasaun dadus estadu no individu. \u201cIta tenke kuidadu ho seguransa dadus ita nian estadu no sidadaun ida nian liga ho instalasaun kabu ida ne\u00b4e, tanb\u00e1 buat hotu iha vantagem no desvantagem\u201d. Nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u00b4e m\u00f3s ho Fernando Ximenes, sidadaun ne\u00b4eb\u00e9 maka durante ne\u00b4e esforsu hodi fornese internet gratuita ba komunidade iha \u00e1rea rural sira. Tuir Fernando, internet maka dadaun ne\u00b4e governu esforsu atu lori mai ne kapasidade b\u00f3t no iha potensia parte balun monop\u00f3lio hodi komersializa. \u201cGoverno presija atensaun atu labele iha monop\u00f3lio ba internet hodi hamosu injustisa digital no direitu ba internet\u201d, Nia haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>SOLUSAUN<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Husi problema maka especialista no sidadaun sira prev\u00ea, recomenda m\u00f3s solusaun ba poss\u00edvel problema.<\/p>\n\n\n\n<p>Espesialista hirak ne\u00b4e konkorda katak, governu no empresa presija halo estudu ida ba rute instalasaun kabu refere, hodi tetu desizaun ba risku maior no minor. Aleinde estudu maka sira recomenda, sugere m\u00f3s atu envolve no konsulta ambientalista marina ba instalasaun nune\u00b4e bele iha balansu entre dezenvolvimentu no rekusru nasaun. Foti pozisaun n\u00fadar timoroan, recomenda m\u00f3s atu equipa instalasaun informa rutina ba p\u00fabliku kona-ba impaktu no mudansa maka iha durante instalasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Espertu hirak ne\u00b4e mos f\u00f3 atensaun atu governu no empresa kuidadu ho biota tasi no espesie sira ne\u00b4eb\u00e9 maka iha kapasidade absorve gas emissaun tanb\u00e1 tuir estudu maka publika fulan abril 2024, hatudu tasi n\u00fadar espasu ne\u00b4eb\u00e9 maka iha kapasidade 90% absorve gas emissaun ne\u00b4eb\u00e9 sai kauza ba manas global hodi rezulta mudansa klimatika. <a href=\"https:\/\/blogs.worldbank.org\/in\/eastasiapacific\/dampak-perubahan-iklim-terhadap-sektor-perikanan\">https:\/\/blogs.worldbank.org\/in\/eastasiapacific\/dampak-perubahan-iklim-terhadap-sektor-perikanan<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p>Aproveita ho instalasaun maka iha, especialista sira husu atu monta m\u00f3s kamara iha diresaun kabu hodi nune\u00b4e estadu bele iha informasaun kona-ba s\u00e1 rikusoin de\u00b4it maka tasi Timor-Leste iha, no bele mos halo pesquiza espesifiku ba tipu riquezas tasi ne\u00b4eb\u00e9 maka to ohin loron estadu seidauk iha. Rekomendasaun ne\u00b4e mosu tanb\u00e1 iha ona referensia husi nasaun seluk maka pratika ida ne\u00b4e. Tuir mai link ba referensia pa\u00eds seluk nian, <a href=\"https:\/\/www.frontiersin.org\/journals\/marine-science\/articles\/10.3389\/fmars.2022.901348\/full\">https:\/\/www.frontiersin.org\/journals\/marine-science\/articles\/10.3389\/fmars.2022.901348\/full<\/a>, artigu ida ne\u00b4e n\u00fadar evidensia nasaun seluk monta kamara iha kabu submarinu hodi observa profundidade no riquezas tasi.<\/p>\n\n\n\n<p>Espesialista sira m\u00f3s husu atu equipa bele har\u00e9 referensia serbisu ACSM subsea nian hodi tau m\u00f3s iha pratika instalasaun kabu submarinu iha Timor-Leste. \u201cACSM Subsea&#8221; nia sigla ne&#8217;e refere ba \u201c<em>American Bureau of Shipping Subsea<\/em>\u201d. American Bureau of Shipping (ABS) mak organizasaun ne&#8217;eb\u00e9 fo serbisu sertifikasaun no klasifikasaun ba ind\u00fastria maritima. \u201cSubsea&#8221; signifika operasaun no teknolojia ne&#8217;eb\u00e9 okore iha tasi nian, liu-liu iha profundidade boot, hanesan explora\u00e7\u00e3o mina no gas, instalasaun kabu tasi-nain, entre seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>ACSM Subsea mak unidade ka divis\u00e3o iha ABS ne&#8217;eb\u00e9 konsentra espesifikamente ba asuntu kona-ba teknolojia submarina. Informasaun kona-ba ACSM (<a href=\"https:\/\/acsmships.com\/services\/rov-inspection-survey\/\">https:\/\/acsmships.com\/services\/rov-inspection-survey\/<\/a>)<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dadus <em>submarine cable map (<\/em><a href=\"https:\/\/www.submarinecablemap.com\/\">https:\/\/www.submarinecablemap.com\/<\/a>), hatudu katak continente hotu-hotu iha planeta maka dadaun ne\u00b4e uza ona kabu fibra optika submarinu. <em>SCM <\/em>mak inisiativa ne&#8217;eb\u00e9 fornese vizualizasaun interativa ba rede submarinu fibra \u00f3tika iha mundu tomak. Nia inklui informasaun kona-ba lokalizasaun, r\u00f3ta, no operadora sira ba kabu submarinu fibra \u00f3ptika ne&#8217;eb\u00e9 koneta kontinentes no nasaun sira iha mundu tomak.<\/p>\n\n\n\n<p>Hare\u00b4e ba mapamentu husi SCM, sidadaun nain rua m\u00f3s konkorda atu instala kabu submarinu n\u00fadar solusaun ba lentidaun internet iha pa\u00eds. Maib\u00e9 sira m\u00f3s recomenda atu governu deside entidade estatal ida n\u00fadar administrador ba internet fibra optika submarinu hodi labele iha monop\u00f3lio no injustisa digital iha pa\u00eds. Tanb\u00e1 sidadaun hira ne\u00b4e konsidera, ho kualidade internet maka b\u00f3t no utilizadores ne\u00b4eb\u00e9 ki\u2019ik, iha potensia parte balun hateke ida ne\u00b4e n\u00fadar oportunidade ba negosiu hodi komersializa.<\/p>\n\n\n\n<p>Sira m\u00f3s recomenda atu governu prepara equipa informasaun no tekonologia (IT) ida forte ba sistema iha aterragem Bebonuk, atu halakon possibilidade ema asessu dadus estadu no individu.<\/p>\n\n\n\n<p>Estudu no referensia estadu seluk ne\u00b4eb\u00e9 maka akresenta iha artigu ida ne\u00b4e, Timor-Leste presija tau mos iha konsiderasaun hodi evita poss\u00edvel problema maka espertu marina sira levanta. Maib\u00e9 limitasaun ba RDTL atu banati, maka to\u00b4o ohin loron seidauk iha estudu ida husi empresa instalador kona-ba \u201crikusoin iha durasaun rute instalasaun, nune\u00b4e difisil projeta politika mitigasaun ba poss\u00edvel risku sira\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportazen David Noano &amp; David Gusmao Lentidaun internet iha pa\u00eds n\u00fadar problema ida ne\u00b4eb\u00e9 maka utilizador telem\u00f3vel sira preokupa iha sira nian atividade online. Atu rezolve preokupasaun ida ne\u00b4e maka governo ho komitmentu tomak mai ho alternativa ida hodi instala kabu submarinu fibra optika husi Bebonuk, Dili ba Darwin Australia. Bebonuk, fatin ne\u00b4eb\u00e9 governo deside [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":18918,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-18917","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18917","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18917"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18917\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18919,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18917\/revisions\/18919"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18918"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18917"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18917"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18917"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}