{"id":18934,"date":"2024-07-27T13:50:51","date_gmt":"2024-07-27T04:50:51","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18934"},"modified":"2024-07-27T15:22:10","modified_gmt":"2024-07-27T06:22:10","slug":"bee-matan-maran-komunidade-iha-suku-abo-semana-ida-haris-dala-ida-leonilda-maske-iha-bebe-nurak-lao-dook-kuru-bee","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/07\/27\/bee-matan-maran-komunidade-iha-suku-abo-semana-ida-haris-dala-ida-leonilda-maske-iha-bebe-nurak-lao-dook-kuru-bee\/","title":{"rendered":"Bee Matan Maran, Komunidade Iha Suku Abo Semana Ida Haris Dala Ida, Leonilda Maske Iha Bebe Nurak Lao Dook Kuru Bee"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Tuku nen dadersan, wainhira manu hahu kokore, Leonilda Carvalho ho jerigen lao sai husi uma mais menus oras ida hodi hakat ba bee matan, atu kuru bee. Dalaruma nia tenke empresta vizinhu nia bee hodi ba tein. La kmaan ba nia, tanba kuru bee dook husi uma, no nia koidadu los bee hirak ne\u2019e, no husu ba nia laen no oan atu labele estraga bee.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leonilda hela iha Suku Abo\/Qucai munis\u00edpiu Baucau, fatin izoladu tebes dook husi fasilidade sa\u00fade, bee, estrada aat no la asesu informasaun, ne\u2019e halo Leonilda sai vulneravel liut\u00e1n, tanba serbisu nu\u2019udar feto no inan, iha responsabilidade boot tebes. Leonilda la sura nia kolen, menus deskansa, no karik Leonilda haluha tau matan ba nia an rasik, atu hare nia sa\u00fade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cMadruga tuku 6:00 ho balun, ha\u2019u sai husi uma ba koru bee iha bee matan Buamini kuaze oras ida, mehi di\u2019ak to\u2019o bee matan ha\u2019u fila ho bee, maibe karik ema balun to\u2019o uluk, pasi\u00e9nsia fila ho masa mamuk, kada vez fuan obriga empresta vizi\u00f1u nia bee, hodi tein mak f\u00f3 fila. Bee ne\u2019e ha\u2019u jere didi\u2019ak laen no oan labele uza, hodi hariis ka labele halimar, tanba ba koru bee ne\u2019e laos besik todan ema ida mak hiit masa haat ka neen dala ida, risku boot ba ita nia sa\u00fade sente moras ka kolen deskansa labele obriga-aan\u201d <\/em>tenik Leonilda ba Neon Metin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leonilda iha bebe naran Satria foin mak fulan rua, nia nurak tebes, labele dook husi nia inan, signifika nesesidade ba inan ho oan barak tebes, Leonilda dalaruma lakon forsa tanba nia tenke fera ulun lor-loron, hodi buka bee moos, tau matan, tein no hare serbisu sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18937\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.27-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Leonilda kous bebe Nurak foin moris semana rua, naran Satria. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia sofre liutan tanba nia tenke mosu violensia domestika, tanba deit laiha bee iha uma laran, liu-liu iha tempu bailoron, ne\u2019ebe sempre akontese iha fulan Agustu ba leten. Problema bee ne\u2019ebe hasoru iha sira nian suku, akontese ona iha tempu naruk nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan kondisaun ne\u2019e halo labarik sira maioria ba eskola la hariis, ida ne\u2019ebele fo impaktu ba sira nia saude, no iha tempu udan sira bele hariis udan been.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Labarik sira maioria ba eskola la hariis, karik bee laiha liu sira truka de\u2019it, maibe \u00a0iha tempu udan entaun tabun ho udan been mak hariis no fase roupa, tanba bee uza ba han de\u2019it susar ona, sa\u2019e tan uza hodi hariis, pior liu mak semana ida hariis dala ida, roupa mos semana ida fase dala ida. Foun-foun ne\u2019e mosu problema tan bee, maibe agora komesa komprende malu, karik ba koru bee fila mak kolen entaun laen mak ajuda tein mak han no laen mos ajuda ba koru bee&#8221;, <\/em>hateten Leonilda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Severina dos Santos mos iha kondisaun hanesan Leonilda, hela iha Suku Abo, Quelicai, babain ba kuru bee iha bee matan nune\u2019e bele konsumu iha tempu udan, maibe nia dehan mudansa klimatika ne\u2019ebe akotense, bee matan Durukisi maran.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18938\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.30-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Severina dos Santos Koru bee iha Bee Matan Duru-Kisi. [Foto: Joselina}<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Bain-bain koru hodi konsumu iha tempu udan, maibe bee matan refere la liu iha fulan Jullu, bainhira tam aba fulan agustu ba leten bee matan ne\u2019e tenke maran tanba bailoron naruk, amie hakat-ain fahe malu balun ba bee matan Bua-Muni, no bee matan Leki-Luro ne\u2019eb\u00e9 dook husi bee matan Durukisi&#8221;,<\/em> dehan Severina.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Problema bee halo labarik no inan sira mak vulneravel liu, kondisaun ne\u2019e afeta mos ba Leonizia dos Santos Boavida, idade walu, ne\u2019ebe tenke kuru bee ho distansia dook, no lakon nia tempu hodi estuda no halimar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leonizia hela ho nia avo, nune\u2019e nia mak halo serbisu todan ne\u2019e, hodi tulun nia avo ne\u2019ebe idade avansadu ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cDurante ne\u2019e ha\u2019u hela ho av\u00f3 sira mak eskola, atividade prioridade mak bee, tuku 6:00 madruga, rona manu kokorek lian fanun ha\u2019u hader sedu hodi ba koru bee lalin masa tolu ka haat. Maibe karik to\u2019o bee matan mak ema barak pasi\u00e9nsia hein malu, fila husi bee matan tuir dalan tenke deskansa tan la\u2019o kuaze oras ida, to\u2019o uma tuku 6:45 hafoin hamoos uma laran no fase oin ba eskola\u201d, <\/em>tenik Leonizia iha Suco Abo\/Quelicai, 8\/07.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leonizia dadaun ne\u2019e hala\u2019o nia estudu 3<sup>a <\/sup>Ano iha Ensino Basico Filial Catolica (EBFC) de Lelalai, Posto-Administrativu Quelicai Munic\u00edpio Baucau. Leonizia labarik ne\u2019eb\u00e9 ativu eskola no ajuda nia av\u00f3 sira hodi koru bee fa\u2019an paun nomos fa\u2019an modo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Karik nia sente triste tanba laiha tempu ba halimar no estuda, karik mos nia sente kolen, maibe nia nonok tanba nia tenke tulun nia avo kuru bee. Antes atu ba eskola nia av\u00f3 sira prepara ona paun iha fatin, hodi nia ba eskola akompa\u00f1a fa\u2019an tuir dalan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir loloos Leonizia iha tempu barak ba eskola, no aprende maibe nesesidade obriga nia ba eskola tarde beik-beik dalaruma manorin balun hirus no baku, maibe nia iha razaun forte no manorin sira komprende. Fuan ida $ 0.10 no loron ida nia hetan lukru $5.00.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fila husi eskola Leonizia faan modo, no kontinua ba kuru bee, moris nia halo todan duni ba nia, aat liu tan semana ida nia hariis dala ida, tanba bee laiha atu haris.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"668\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18939\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-768x513.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-629x420.jpeg 629w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-537x360.jpeg 537w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-640x428.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-681x455.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Labarik Leonizia dos Santos Boavida. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Bee ne\u2019eb\u00e9 uza ba hahan, ami uza oituan hodi fase oin mak ba eskola dala ruma karik bee laiha liu entaun truka ba de\u2019it, fila husi bee matan to\u2019o tuku 3:00 ho balun prepara kalan nian no tuku 5:00 lokraik ha\u2019u kontinua fa\u2019an modo tuir dalan\u201d, <\/em>nia hateten.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Bee Matan Buamuni, Bee Ne\u2019ebe Komunidade Sira Kuru Hodi Konsumu Iha Tempu Bailoron Naruk.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bee matan Buamuni, bee matan ne\u2019eb\u00e9 komunidade konsumu iha tempu bailoron naruk, iha tempu uluk komunidade sira ba koru bee iha bee matan Bua-Muni no Dara-Bu\u2019u ne\u2019eb\u00e9 besik malu, bee matan rua ne\u2019e nunka maran, maske bailoron naruk. Maibe mudansa klim\u00e1tika ne\u2019ebe akontese, halo bee matan rua ne\u2019e maran total, no hela de\u2019it bee matan Bua-Muni, ne\u2019eb\u00e9 komunidade sira uza ba nesesidade loron-loron, maibe bee refere la augenta ba komunidade sira hodi konsumu, nune\u2019e komunidade sira tenke fahe malu, balun ba bee matan Bua-Muni no balun ba Bee matan Liki-Luro no bee matan Uai-Nei.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18940\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.31-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Bee matan Bua-Muni ne&#8217;eb\u00e9 komunidade konsumu iha tempu Bailoron. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Bee Matan Liki-Luro<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bee matan Liki-Luro no bee matan Uai-Nei baliza ho Suco Lai-Sorolai de Baixo no Suco Maluro ne\u2019eb\u00e9 distansia dook kuaze kilometru 3, bee matan refere la\u2019os komunidade Suco Abo de\u2019it mak uza, maibe hanesan suku Maluro, suku Lai-Solai no suku Lelalai ne\u2019eb\u00e9 besik maioria asesu. Maske nune\u2019e komunidade sira nafatin esforsu atu hetan bee moos hodi responde ba sira-nia nesesidade, karik bee la sufisiente dalan seluk obrigatoriu sira ne\u2019eb\u00e9 osan iha sosa bee no sira ne\u2019eb\u00e9 osan laiha kontinua buka bee matan seluk hodi asesu ba bee.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Severina hateten ba Neon Metin komunidade iha suku Abo, atu haris no fase ropa iha mota Bika-Gia, tanba bee matan Liki-Luro ne\u2019ebe labele uza ba haris no fase ropa.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18941\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.32-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Mota Bika-Gia Ne&#8217;eb\u00e9 komunidade uza hodi hariis no fase roupa iha tempu bailoron. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cKomesa husi fulan Augustu ba leten bee mota m\u00f3s maran total, kauza husi natureza no atividade umana, tanba ai-hun boot sira ne\u2019eb\u00e9 moris iha mota ninin kuaze 20 resin mak komunidade tesi, hodi halo uma no fa\u2019an, entaun halo rai molik no mota maran\u201d, <\/em>informa Komunidade Severina dos Santos, iha Suco\/Quelicai 09\/07.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ema ne\u2019eb\u00e9 ba sedu sei hetan bee, maibe ema ne\u2019eb\u00e9 ba tarde sei fila ho masa mamuk. Komunidade balun husi suku seluk hili dalan fa\u2019an bee ho kareta tanki bidon ida ho presu $2.00 no profil ida $10.00.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cKomunidade sira ne\u2019eb\u00e9 iha osan sosa nafatin, maibe komunidade balun ne\u2019eb\u00e9 laiha osan ba koru bee matan. Triste tebes ba inan faluk sira ne\u2019eb\u00e9 tuur mesak, maske forsa laiha maibe nafatin esforsu ba koru bee iha bee matan tanba osan laiha\u201d,<\/em> dehan Severina.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia hatutan problema bee menus, &nbsp;halo fam\u00edlia balun la toman iha foho sira halai hotu ba sidade, dalaruma sira mai vizita, la liu loron tolu sira fila ona, aat liu sira mai ho labarik, semana ida hariis dala ida. Bee uza ba hahan susar ona sa\u2019e tan uza ba hariis no fase roupa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Situasaun ne\u2019ebe komunidade Abo sira hasoru, tanba hahalok ema nian la proteje ambiente, ema barak simu konseku\u00e9nsia ne\u2019e. Grupu Moris Foun (FM), mai ho inisitifa rasik, fahe-ai-oan ba komunidade hodi proteje ambiente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xefe Moris Foun, Maria Cesilia sira halo asaun ba justisa klim\u00e1tika, kuda ai-horis atu bele iha solusaun hodi hakiak fali bee matan sira ne\u2019ebe maran ona.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"569\" height=\"352\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.26.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18942\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.26.jpeg 569w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.26-300x186.jpeg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 569px) 100vw, 569px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Xefe Grupu Moris Foun (FM), Maria Cesilia. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cAmi reko\u00f1ese katak nu\u2019udar nasaun ne\u2019eb\u00e9 foin dezenvolve-an no iha hela prosesu nia laran, maibe Timor-Leste sei iha oportunidade barak atu harii modelu dezenvolvimentu ida ho dezenvolvidu no sustent\u00e1vel, tuir modelu promosaun enerjia renovavel ne\u2019eb\u00e9 la f\u00f3 impaktu negativu ba komunidade lok\u00e1l no suporta deze\u00f1u dezenvolvimentu ne\u2019eb\u00e9 hamenus depend\u00e9nsia ba enerjia hodi proteje meiu ambiente\u201d <\/em>dehan Maria Cesilia, 12\/07.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan FM tulun prosesu dezenvolvimentu nasional ba klim\u00e1tika, &nbsp;hodi haklean prosesu adaptasaun no mitigasaun global. Respeita prins\u00edpiu adaptasaun no mitigasaun ida ne\u2019eb\u00e9 justu, respeita direitus umanus no kondisaun sosiu-kultural lokal nian, liga ho protesaun no jestaun sustentavel kona-ba rai, bee, ai-laran, enerjia, atmosfera no rikusoin natureza sira seluk. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Grupu Moris Foun (MF), harii iha tinan 2024 mai ho inisiativa rasik hodi kria grupu kompostu husi feto nai\u2019n 15 no mane 3, objetivu fahe ai-oan ba komunidade kada uma kain hodi proteje ba problema meiu ambiente liu-liu ba hahalok atividade umana ne\u2019eb\u00e9 tesi ai no sunu rai.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jornalista Neon Metin halo entrevista ho Eis Sekretariu Estadu Meiu Ambiente no ativista ambiental, Demetrio do Amaral de Carvalho, hodi konfirma kauza husi bee no mota maran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan kauza husi bee no mota maran laos tesi ai deit, maibe g\u00e1s estufa ne\u2019eb\u00e9 kontribui ba mudansa klim\u00e1tika, kompostu husi karbon dioksida no metana (methane).<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"712\" height=\"425\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1259\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA.jpg 712w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA-300x179.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA-704x420.jpg 704w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA-640x382.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/Demetrio-SEA-681x406.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 712px) 100vw, 712px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em><strong>Demetrio Amaral de Carvalho, Sekretariu Estadu Meioambiente (Foto: Santina L. da Costa)<\/strong><\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika bainhira montante g\u00e1s estuga sai maka\u2019as, g\u00e1s hirak ne\u2019e sai hanesan manta iha mundu leten ne\u2019eb\u00e9 hasa\u2019e temperatura iha okos, g\u00e1s ho estufa ne\u2019e nia funsaun atu prevene manas atu sai. Kontribuisaun seluk mai hosi sistema agrikultura (hakiak aninal) iha eskala boot, no sistema transportasaun ne\u2019eb\u00e9 depende ba petrol\u00edfero ka g\u00e1s, hanesan aviaun no kareta, hirak ne\u2019e kontriui maka\u2019as ba emisaun g\u00e1s no estufa.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta nia sistema ekolojiku iha kapasidade atu simu g\u00e1s estufa nee ho montante ki\u2019ik, tanba ai horis iha rai laran no iha tasi laran bele kaptura karbonu, maibe bainhira ema estraga ai laran ka estraga ai horis nia impaktu mak temperatura mundial sa\u2019e. Entaun fator lokal mak bainhira bee matan ruma mosu, tenke besik foho ka ai-laran tanba bee matan sei la akontese husi rai mak sa\u2019e mai maibe mai husi ai-laran no besik foho ruma. Entaun karik ema halo deslizamentu no suplay bee menus beik-beik nia sei muda sistema zona suplay bee ne\u2019e no ai-horis menus, entaun mudansa ne\u2019eb\u00e9 akontese 10 anos ba leten mak akontese erosaun udan boot rai halai\u201d, dehan, Deometrio do Amaral de Carvalho iha salaun CVTL, 26\/06.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia mos dehan karik ai-horis barak no buras, reorganiza fali ai-abut sira no bee ne\u2019e iha, tanba ai-horis nia funsaun mak hakiak bee bainhira udan boot, inklui hamenus bee erozaun. &nbsp;bainhira ema tesi ai, laos bee de\u2019it mak laiha, maibe halo \u00e1rea vulneravel liu hanesan rai halai, rai krekas no produsaun lakon.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir katak antes revolusaun ind\u00fastria beiala sira barak liu uza ind\u00fastria simples, entaun sira nia emisaun gas estufa ba atmosfera ne\u2019e la boot, tinan 10 liu ne\u2019e erozaun boot liu liga ho planeta bainhira loron tun nia manas tama iha rai. Halo temperatura rai manas normalmente husik fali manas ne\u2019e sai fali tanba gas barak liu entaun nia sa\u2019e hotu ba leten no balun tun fali.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAtu proteje impaktu mudansa klimatika ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 afeta ba komunidade, iha maneira rua ba diresaun impaktus kona-ba mudansa klimatika mak halo mitigasaun, ne\u2019eb\u00e9 refere ba asaun redugida akumulasaun kona-ba g\u00e1s iha uma verde. Adaptasaun refere ba minimiza impaktus kona-ba mudansa klimatika iha sosiedade\u201d, nia sujere.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Diret\u00f3r Ezekutivu Foundation Haburas, Hortencio Pedrito Vieira haktuir povu iha mundu tomak haree hela impaktu mudansa klim\u00e1tika, mudansa ki\u2019ik iha temperatura bele f\u00f3 impaktu maka\u2019as, inklui mudansa ba udan hanesan udan mai la tuir tempu, entaun halo bee matan sira menus\/maran no hamosu inundasaun bee sa\u2019e aumentan maka\u2019as no tempu bailoron naruk nomos bele estraga ba ai laran ka ins\u00e9ndiu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"715\" height=\"715\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18943\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1.jpeg 715w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1-300x300.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1-150x150.jpeg 150w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1-420x420.jpeg 420w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1-640x640.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-27-at-08.55.29-1-681x681.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 715px) 100vw, 715px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Diret\u00f3r Ezekutivu Foundation Haburas, Hortencio Pedrito Vieira. [Foto: Haburas Foundation]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cIha parte seluk, impaktu mudansa klimatika afeita mos ba turizmu la\u2019os de\u2019it liuhosi ninia influ\u00e9nsia ba destinu sira hanesan resife k\u00f3ral sira ne\u2019eb\u00e9 lakon dadaun, erosaun zona kosteira, no inundasaun no deslizamentu rai sira iha \u00e1rea urbana sira, tanba nia kapasidade atu hakuran kresimentu ekonomiku no rendimentu perkapita, tanba ne\u2019e afeta prokura turizmu nian\u201d, <\/em>dehan,Pedrito Vieira, iha iha salaun CVTL, 26\/06.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nune\u2019e nasaun presiza ema barak ne\u2019eb\u00e9 iha ko\u00f1esimentu kle\u2019an ba iha \u00e1rea ambient\u00e1l, atividade tesi ai horis buras loos, tanba atividade husi tesi ai ne\u2019e ema nia konesimentu kona-ba ambient\u00e1l mak menus tebes. Presiza iha formad\u00f3r ka edukad\u00f3r ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak hodi halo inportansia ba val\u00f3r ambient\u00e1l nian tuir sira-nia vontade, balun ne\u2019e tesi ai tanba atu kontinua sira-nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Komunidade ne\u2019eb\u00e9 laiha servisu regular, sira buka moris depende ba tesi ai atu fa\u2019an ba ema seluk hodi hetan osan. Entaun ida ne\u2019e problema sosi\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 presiza iha edukasaun kle\u2019an hodi hasa\u2019e sidadaun nia konesimentu atu bele adapta katak tesi ai arbiru ne\u2019e f\u00f3 impaktu ba nasaun liuhosi sira nia hahalok rasik. Aleinde edukasaun estadu tenke halo haforsa lei ne\u2019eb\u00e9 eziste ne\u2019e no implementa atu sidadaun sira bele hakruuk ba lei, maibe hasa\u2019e konsi\u00e9nsia ne\u2019e la\u2019os de\u2019it ba nivel komunidade maibe hasa\u2019e konsi\u00e9nsia ne\u2019e m\u00f3s ba governante sira. Katak sira-nia konesimentu menus tebes ba asuntu ambient\u00e1l, s\u00e9 ema-nia konesimentu menus ikus nafatin f\u00f3 impaktu ba ema nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cDurante ne\u2019e rekomendasaun lubuk ida mak ami levanta ona no hasoru Ministeriu relevante sira relasiona ho atividade hirak ne\u2019eb\u00e9 hamosu impaktu ba komunidade nia moris, no mos projetu boot sira ne\u2019eb\u00e9 loke iha estrada p\u00fabliku. Presiza halo estudu ambientais atu minimiza impaktu ambient\u00e1l ba komunidade sira, tanba durante ne\u2019e ladun iha monitorizasaun husi governu rasik entaun kompa\u00f1ia boot sira halo konstrusaun direita hasoru ambientais\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia konklui ukun-na\u2019in sira liu-liu Sekret\u00e1riu Estadu Ambiente no instituisaun estadu sira seluk hamutuk sosiedade sivil sei foti asaun no desizaun ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak no rigorozu hodi resolve ba impaktu mudansa klimatika ba jerasaun foun iha futuru, atu labele monu ba krize global mudansa klimatika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dadus husi Suco Abo Posto-Administrativo Quelicai Munic\u00edpio Baucau, total uma-kain hamutuk 501 no total populasaun hamutuk 2193 maioria sei halerik ba bee tanba impaktu mudansa klimatika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Istoria ne&#8217;e produs tanba kolaborasaun entre Haburas Foundation, Narasi TV no Neon Metin,  no hetan fundus husi DW Academy Alemanha <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tuku nen dadersan, wainhira manu hahu kokore, Leonilda Carvalho ho jerigen lao sai husi uma mais menus oras ida hodi hakat ba bee matan, atu kuru bee. Dalaruma nia tenke empresta vizinhu nia bee hodi ba tein. La kmaan ba nia, tanba kuru bee dook husi uma, no nia koidadu los bee hirak ne\u2019e, no [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18936,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-18934","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18934","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18934"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18934\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18946,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18934\/revisions\/18946"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18936"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18934"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18934"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18934"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}