{"id":18948,"date":"2024-07-29T22:26:48","date_gmt":"2024-07-29T13:26:48","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=18948"},"modified":"2024-07-29T22:26:50","modified_gmt":"2024-07-29T13:26:50","slug":"evita-sunu-rai-arbiru-grupu-moris-foun-kuda-lehe-habokur-rai-no-fo-benefisiu-ekonomia-uma-laran","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/07\/29\/evita-sunu-rai-arbiru-grupu-moris-foun-kuda-lehe-habokur-rai-no-fo-benefisiu-ekonomia-uma-laran\/","title":{"rendered":"Evita Sunu Rai Arbiru, Grupu Moris Foun Kuda Lehe, Habokur Rai no Fo Benef\u00edsiu Ekonomia Uma Laran"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen Filomena da Concei\u00e7\u00e3o<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kuda Lehe, hodi evita hahalok ema nian hodi sunu rai, bainhira Lehe nia fuan, fasil ba to\u2019os nain sira atu fukit tanba mamar, no nia hanesan adubu org\u00e1niku. Cecilia ne\u2019ebe lidera grupu Moris Foun, nu\u2019udar ativista ambiente nian, esplika benef\u00edsiu husi kuda Lehe no benef\u00edsiu ba to\u2019os nain no rai.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mudansa klimatika ne\u2019ebe akontese tanba hahalok rai boot sira nian hodi produs emisaun no polusaun boot, sira halo rai illa kiik sira fo hetan afeta ba krizi klim\u00e1tika ne\u2019e, aumenta tan ema nia hahalok sunu rai no tesi ai-arbiru sein solusaun, hamosu problema boot liut\u00e1n, liu-liu ba ema kiak sira nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Situasaun ne\u2019e halo Maria Cesilia ne\u2019ebe lidera grupu Moris Foun, ne\u2019ebe harii iha tinan 2014, iha Aldeia Sara-Ida, Suku Baguia Posto Administrativu Quelicai, munis\u00edpiu Baucau iha inisiativa hodi kuda Lehe. Alende ne\u2019e sira kuda mos sabraka,\u00a0 buah naga, marungi, cacao, salak, Kiara no ai oan sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maria Cesilia haktuir objetivu harii grupu ne&#8217;e, atu proteje ambiente liuliu atu evita an husi sunu rai. Nune&#8217;e grupu MF deside hodi kuda Lehe, ne&#8217;ebe fasilita husi NGO FAO komesa husi tinan 2016 to&#8217;o ohin loron, tanba hakarak halo rai bokur no buras, presiza kuda ai oan barak atu nune&#8217;e bele proteje ambiente, objetivu seluk mak bele hetan osan oituan ba ekonomia uma laran no mos haree ba oan sira-nia&nbsp; estudu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Benefisiu ne&#8217;eb\u00e9 ami hetan husi kuda lehe ne&#8217;e, mak evita ita nia-an sunu rai, tanba bainhira kuda ona lehe, nia f\u00f3 fuan, ita kuu hotu nia fuan. Ita presiza fukit de\u2019it nia abut no husik nia tahan sira bele dodok iha rai, hodi sai ona adubu org\u00e1niku. Nune&#8217;e to\u2019o tempu kuda batar, kuda deit ona iha leten la presiza sunu tan rai. Rezultadu husi lehe ne&#8217;eb\u00e9 ami kuda durante ne&#8217;e mak balun ami fa\u2019an\u201d<\/em>, dehan Cesilia<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nu\u2019udar ativista nia dehan nafatin promove produtu lokal Timor nian, atu evita ita nia hahalok sira husi sunu rai arbiru no tenke kuda lehe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Grupu Moris Foun hamutuk ema na&#8217;in 18 pesoas, feto na&#8217;in 15 no mane nain 3 ne\u2019ebe nia sentru iha iha&nbsp; Aldeia Sara-Ida, Suco Baguia Posto-Administrativo Quelicai Munic\u00edpio Baucau.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Juleta da Concei\u00e7\u00e3o nu\u2019udar to\u2019os nain haktuir lehe hanesan produtu lokal Timor nian, ne&#8217;ebe nia ko\u00f1ese dezde nia moris mai, no gosta konsumu tanba bele halo nia bosu kleur. Lehe ne&#8217;e hanesan ai-han ida ne&#8217;eb\u00e9&nbsp; ko\u00f1ese dezde tempu Portuguesa, ho lian materna katak &#8220;Gala&#8221; nia rasik&nbsp; gosta atu konsumu, no nafatin kuda to&#8217;o ohin loron, tanba hahan refere tulun tebes sira-nia fam\u00edlia iha tempu okupasaun Indonesia to&#8217;o ohin loron.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Prosesu kuda lehe, ami hah\u00fa kuda\u00a0 iha fulan Dezembru hamutuk ho batar molok udan monu rai,\u00a0 depoizde kuda ami hein to&#8217;o nia f\u00f3 fuan, no sempre\u00a0 fuan iha fulan Jullu to&#8217;o Agostu mak foin bele maran, depoiz de nia maran, ita kuu hotu tiha, husik nia tahan sira dodok rasik hodi bele halo bokur rai no la presiza Ita sunu rai no tesi ai tan&#8221;, <\/em>dehan Julieta.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1008\" height=\"490\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18951\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58.jpeg 1008w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58-300x146.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58-768x373.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58-864x420.jpeg 864w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58-640x311.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.33.58-681x331.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1008px) 100vw, 1008px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><em><strong>Lehe ne&#8217;ebe grupu Moris Foun kuda iha Quelicai. [Foto: Filomena | 29.07.2024]<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir prosesu atu konsumu lehe mos la fasil, tanba&nbsp; presiza oras barak hodi hoban iha bee hafoin bele konsumu, ba sira Lehe ne&#8217;e ai han lokal ne&#8217;eb\u00e9 diak tebes, maibe prosesu atu te\u2019in mak presiza lori oras barak no dala barak sira sempre uza 24 oras hafoin bele konsumu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Komparasaun Lehe entre tempu agora no tempu uluk la hanesan, tanba tempu uluk lehe moris arbiru, maibe tanba hahalok ema sira nian ne&#8217;eb\u00e9 sunu rai arbriu halo lehe\u00a0 sai lakon ba beibeik\u00a0 no ikus ita tenke kuda fali&#8221;,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Neon Metin halo entrevista ho Claudino Ninas Nabais nu\u2019udar peskizador husi Food and Agriculture Organization (FAO) haktuir, lehe hanesan parte ida husi pratika grupu agrikultura nian, ne\u2019ebe FAO dezenvolve atu bele responde ba mudansa klim\u00e1tika ne&#8217;eb\u00e9 akontese iha Timor, no nasaun lubuk&nbsp;&nbsp; ida ne&#8217;eb\u00e9 enfrenta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Mudansa klim\u00e1tika udan-been\u00a0 menus temperatura sa&#8217;e ne&#8217;e afeta ba Profision\u00e1l agr\u00edkola nian, entaun husi parte FAO\u00a0 tenta\u00a0 dezenvolve pr\u00e1tika agrikultura ida ne&#8217;eb\u00e9 introdus ba agrikultura atu sira reziliente hodi\u00a0 responde ba problema mudansa klimatika nian&#8221;,<\/em> dehan Peskizad\u00f3r FAO iha knaar fatin Comoro, 26\/07.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-1024x768.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-18952\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-1024x768.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35-681x511.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/WhatsApp-Image-2024-07-29-at-21.29.35.jpeg 1040w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong><em>Claudino Ninas Nabais nu\u2019udar peskizador husi Food and Agriculture Organization (FAO)<\/em><\/strong>. <strong>[Foto: Filomena | 29.07.2024]<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia dehan daudaun ne&#8217;e hamosu pakote teknolojia ne&#8217;eb\u00e9 ema bolu konservasaun agrikultura ne&#8217;eb\u00e9 iha mundu&nbsp; tomak,&nbsp; mak komesa implementa ona bainhira FAO&nbsp; introd\u00fas ida Klimatika, hodi harii intelij\u00e9nsia agrikultura ba mudansa klim\u00e1tika no konservasaun agrikultura, hanesan pakote teknolojia ne&#8217;eb\u00e9&nbsp; FAO promove iha mundu tomak, atu agrikultura sira bele aplika nune&#8217;e sira bele rejilensia kliente klimatika mundasa nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Iha Timor-Leste primeira vez ita koko atu bele introd\u00fas\u00a0 konservasaun agrikultura pr\u00e1tika ne&#8217;e, bele adapta Iha Timor-Leste, iha tinan 2013 ha&#8217;u mai hamutuk\u00a0 ho FAO tenta oins\u00e1 maka atu bele deze\u00f1a\u00a0 teknolojia konservasaun agrikultura ne&#8217;e hodi introd\u00fas ba prins\u00edpiu konservasaun agrikultura nian ne&#8217;eb\u00e9 dehan la sunu rai, la fila rai no tenke kuda legumes&#8221;, <\/em>dehan Claudino ba Neon Metin<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Prins\u00edpiu konservasaun agrikultura nian iha tolu mak hanesan la sunu, la fila no la lere no kuda legumes, ne\u2019e hanesan prins\u00edpiu importante, ne&#8217;eb\u00e9 kontra tebes ba pratika agrikultura tradision\u00e1l Timor nian, tanba dala barak abitua agrikult\u00f3r sira nian mak sunu rai no tesi ai arbiru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Legumes sira ne&#8217;eb\u00e9 mak ami koko kuda hamutuk ho batar mak hanesan koto moruk, fore metan, lehe koto, ne&#8217;eb\u00e9 ami koko hamutuk ho batar atu bele atu bele prorduz rai bokur, tanba ida ne&#8217;e mak durante tinan Ida tomak ami hamutuk ho agrikult\u00f3r sira iha nivel elevasaun ne&#8217;eb\u00e9 mak la hanesan. Legumes sira ne&#8217;eb\u00e9 ami kuda kompara ho lehe sente lehe diak liu, tanba lehe ninia kobertura no nani hodi taka rai ne&#8217;e kap\u00e1s tebes, bainhira ita liga ho dist\u00e1nsia ne&#8217;eb\u00e9 Ita rekomenda kuda fulan 3\u00a0 ka fulan 4, ita hamate tiha nia bele habokur rai lalais&#8221;,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Primeiru sira koko nia impaktu ba produtu seluk ne iha, mais depoizde detekta sira koko atu muda fali hodi kuda lehe banhira batar moris tiha, tanba ne&#8217;e sira aumenta ninia semana ba semana haat depoizde batar moris mak sira bele kuda lehe, atu nune&#8217;e bele koileta tiha batar mak husi lehe ne&#8217;e bele nani iha batar nia leet.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>&#8220;Iha parte seluk lehe ajuda tebes grupu agrikult\u00f3r sira, tanba taka rai no halo rai bele bokur, no ajuda komunidade sira la sunu ai arbiru, tanba batar kain sira ne&#8217;eb\u00e9 hamutuk ho lehe dodok ona iha toos laran no halo rai sai bokur. Durante ne&#8217;e, FAO distribui ona lehe ba 10 munisipiu, no munisipiu hirak ne&#8217;eb\u00e9 seidauk tama mak munisipiu Liquisa, Dil\u00ed RAEOA no produtu refere iha Karboidratu no prote\u00edna ba Konsumidora sira tanba lehe Ita konsidera produtu ne&#8217;eb\u00e9 iha prote\u00edna&#8221;.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Istoria ne\u2019e hakerek tanba nu\u2019udar projetu husi Jurnalismu Ambiental ne\u2019ebe apoiu fundus husi DW Academy Alemanha, kolabora ho Fundasaun Haburas.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Filomena da Concei\u00e7\u00e3o Kuda Lehe, hodi evita hahalok ema nian hodi sunu rai, bainhira Lehe nia fuan, fasil ba to\u2019os nain sira atu fukit tanba mamar, no nia hanesan adubu org\u00e1niku. Cecilia ne\u2019ebe lidera grupu Moris Foun, nu\u2019udar ativista ambiente nian, esplika benef\u00edsiu husi kuda Lehe no benef\u00edsiu ba to\u2019os nain no rai. Mudansa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":18950,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-18948","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18948","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=18948"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18948\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18953,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/18948\/revisions\/18953"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18950"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=18948"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=18948"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=18948"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}