{"id":19011,"date":"2024-08-14T22:19:32","date_gmt":"2024-08-14T13:19:32","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19011"},"modified":"2024-08-14T22:20:40","modified_gmt":"2024-08-14T13:20:40","slug":"bee-matan-maran-obriga-domingas-husik-oan-nurak-toba-mesak-iha-uma-hodi-ba-kuru-bee","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/08\/14\/bee-matan-maran-obriga-domingas-husik-oan-nurak-toba-mesak-iha-uma-hodi-ba-kuru-bee\/","title":{"rendered":"Bee Matan Maran, Feto Sira Iha Sagadate Lao Distansia Dook Hodi Buka Bee Moos"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Joselina dos Santos<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bailoron naruk, bee matan maran maibe nesesidade obriga Domingas husik nia bebe toba mesak iha uma, hodi ba koru bee iha bee matan Du\u2019u-Ira. Problema seluk ne\u2019eb\u00e9 durante nia hasoru mak ba koru bee tuku 5:00 lokraik, fila husi bee matan derepente sidi balde monu nakfera, no bee iha masa nakfakar entaun pasiensia fila ho masa mamuk.<\/p>\n\n\n\n<p>Domingas Gusm\u00e3o (40), hatete tempu uluk bee matan maran, komunidade sira ba koru bee iha bee matan kuaze durante oras ida, maibe tan de\u2019it bee matan dook, entaun laen ho oan sira mak sempre tulun ba kuru bee, ema ida lalin masa rua ka tolu sente todan loos, tanba husi uma ba bee matan ne\u2019e lao tun de\u2019it, maibe fila husi bee matan ne\u2019e\u00a0 la\u2019o sa\u2019e fali rai lolon entaun hakarak ka lakohi tenke la\u2019o kuaze oras ida.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDurante ha\u2019u isin-rua, laen mak ajuda ha\u2019u, antes ba servisu prioridade primeiru mak bee entaun nia sai uma hah\u00fa husi tuku 5:00 dadersan madrugada, hafoin ba servisu, bainhira tama ona ba\u00a0 tempu bailoron naruk,, ami susar loos atu asesu ba bee entaun labarik sira ba eskola dala ruma sira la hariis\u00a0 maibe hamoos oin de\u2019it\u201d,<\/em> dehan, Domingas iha Aldeia Samagata, Suco Sagadate, Postu-Administrativo Laga Munic\u00edpio Baucau, 10\/10.<\/p>\n\n\n\n<p>Nu\u2019udar inan sente triste tebes, esperensia ne\u2019eb\u00e9 durante nia hasoru katak problema bee ne\u2019e sai&nbsp; difikuldade boot, tan bee nia husik nia oan ho vizi\u00f1u ka banin sira mak hein, pior liu bainhira vizi\u00f1u no banin sira ba to\u2019os ka natar obrigatoriu husik toba mesak iha uma laran, mak akontese bebe monu husi kama leten entaun mosu violensia entre fen no laen maibe pasi\u00e9nsia simu ho nonok agradese tanba bebe la hetan buat ruma.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cLiga ba problema bee ne\u2019eb\u00e9 hamosu violensia entre fen no laen, labarik monu no ema balun hapara eskola tan bee, nune komunidade hamutuk ho grupu KEJUSS mai ho inisiativa rasik hodi kee debu primeiru no haforsa bee matan, nia rezultadu mak bee lamaran maibe menus. Liuhosi rezultadu ida ne\u2019e grupu KEJUSS hamutuk ho NGO PERMATIL mai ho ideia ida hodi kontinua kee debu rua hamutuk tolu objetivu atu distribui ba komunidade aldeia rua ne\u2019eb\u00e9 hela besik\u201d<\/em> nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p>Foun-foun komunidade sira la komprende saida mak debu no benefisiu husi debu mak saida, nune\u2019e sira la satisfas ho grupu KEJUSS nia ideia, maibe no fim sira hetan konvite husi grupu KEJUSS katak komunidade sira tenke ba tuir treinamentu hodi rona informasaun kona-ba kee debu. Iha momentu ne\u2019e sira hetan esplikasaun klaru kona-ba prosesu kee debu&nbsp; no nia benefisiu, entaun komunidade hotu-hotu ba konsentra hamutuk iha bee matan hodi kee tanba lori vantajen lubuk ida ba komunidade hodi sustenta sira-nia moris maske kolen.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cAmi kontente tebes ho sira-nia programa ne\u2019e, maske liuhosi prosesu naruk no kuaze tinan ida ho balun, maibe rezultadu husi kee debu mak dadaun ne\u2019e ami uza iha bailoron naruk hodi konsumu ba nesesidade nomos kuda modo espera katak bailoron naruk bee sei la maran. Maibe sente triste tan maluk balun nafatin la\u2019o dook ba koru bee nomos sosa bee, tanba bee refere koserva de\u2019it ba komunidade balun de\u2019it laos maioria, espera katak ami nia preokupasun ne\u2019e to\u2019o iha parte governu hodi bele responde\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Inacia Manuela Pereira (27) anos, nu\u2019udar joven feto ne\u2019eb\u00e9 tuir lolos esforsu ba nia estudu iha futuru, maibe tan dook husi bee matan no eskola dook nia deside hapara nia estudu iha nivel Sekund\u00e1ria hodi ajuda nia ama hodi koru bee loron-loron, karik nia la ba koru bee nia ama sempre hirus no hakilar.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19013\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.30-1-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Inacia Manuela Pereira. [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u para eskola tan bee laiha nomos eskola dook, entaun ama ho apa sira suporta de\u2019it maske iha parte idafuan dodok bainhira lakon futuru, maibe ha\u2019u laele halo buat ida. Ema hotu hakarak susesu iha futuru maibe saida mak ita bele halo, dala ruma tuur mesak\u00a0 hamonu matan-wen, hakarak atu eskola no hanesan maluk joven sira seluk maibe antes atu ba eskola tenke ba koru bee uluk aat liu bee matan no eskola mos dook, entaun fila atu ba eskola oras liu ita obria aan ba mos tarde hela de\u2019it ikus tenke lakon vontade\u201d,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Angela da Costa Pereira, (80), haktuir uluk sira susar loos ba bee liu-liu bailoron naruk ba koru bee iha mota lao kuaze 30 minutu, karik hakarak hariis ka fase roupa entaun tenke lori ho kedas roupa hodi hariis no fase roupa. Maibe iha tempu udan entaun sira labele ba tanba mota tun, nune\u2019e tenke buka dalan seluk ba fali bee matan Lobular ne\u2019eb\u00e9 dook husi komunidade la\u2019o &nbsp;ho kilometru rua ho balun.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"943\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-1024x943.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19014\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-1024x943.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-300x276.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-768x708.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-456x420.jpeg 456w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-640x590.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31-681x627.jpeg 681w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.17.31.jpeg 1080w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Angela da Costa Pereira [Foto: Joselina]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cBainhira iha tempu udan boot no mota tun ami dala ruma tauk laba koru bee tanba la\u2019o mesak iha ai-bubur laran, entaun ami buka maneira seluk atu hetan bee mak tabun udan been liuhosi kesi ai-tahan ba nu\u2019u hun depois tau balde iha okos tabun hamutuk hodi konsumu, depois udan para mak ami kontinua ba koru bee, durante konsumu udan been laiha reasaun ruma tanba toman ona\u201d,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan, estudante Quibenia da C. Pereira (8), dadaun ne\u2019e hala\u2019o nia estudu iha 2 \u030a Ano iha Eskola Sagrado de Jesus Sagadate katak nia atividade kada loron mak ajuda inan aman koru bee, loron ida nia lalin masa ida ka rua, atividade koru bee dala ruma halo nia ba eskola la hariis nomos ba eskola tarde bei-beik.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19015\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04.jpeg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/WhatsApp-Image-2024-08-12-at-21.18.04-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Quibenia da C. Pereira (8). [Foto: Joselina] <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Abel J\u00f3se Pereira haktuir, nu\u2019udar xefe familia tenke halo mos servisu feto nian, karik iha uma laran mak bee laiha buka solusaun oinsa mak bele ajuda nia parseira hodi ba koru bee, labele dehan atividade uma laran ne\u2019e feto de\u2019it mak tenke halo maibe mane mos bele halo presiza tulun malu.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cDurante ne\u2019e ha\u2019u ajuda ha\u2019u-nia parseira ba koru no fase roupa tanba bee matan dook, dadersan tuku 5:00 madrugada ne\u2019e ha\u2019u komesa sai uma ba koru bee lalin masa walu ense tiha bee depois kesi ba ai mak leba mai uma hafoin ba serbisu\u201d,<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Responsabilidade Tekniku Klibur Estudante Juventude Suku Sagadae (KEJUSS), Raimundo Gusm\u00e3o Pereira katak knservasaun bee iha bee matan Ita-Milari hah\u00fa iha tinan 2021 no hetan rezultadu pozitivu, entaun bee ne\u2019e tau hamutuk iha tanki rezervatoriu iha fatin Daragua tinan 2022 hodi fornese ba komunidade uma kain haat, maibe la to\u2019o ba komunidade sira ne\u2019eb\u00e9 dook husi konservasaun bee, espera katak governu tau atensun ba problema bee iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk, Chefe Suco Sagadate, Postu-Administrativo Laga, Munic\u00edpio Baucau haktuir &nbsp;loos duni&nbsp; iha Suku Sagadate hamutuk aldeia sanulu resin ida (11), maibe aldeia rua mak seidauk asesu ba bee inklui eskola nomos Centro Sa\u00fade. Nune\u2019e nu\u2019udar autoridade sei esforsu nafatin ba komunidade nia preokupasaun, tanba dadaun ne\u2019e suku iha ona orsamentu oituan husi PNDS ne\u2019eb\u00e9 espesial ba bee, entaun agora hah\u00fa halo negosiasisaun hodi reabilta bee husi One-Bu\u2019u&nbsp; hodi distribui ba komunidade maibe tenke bazeia ba finansa.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u agradese ba grupu KEIJUSS no NGO PERMATIL ne\u2019eb\u00e9 mai ho matenek rasik liuhosi tekniku lokal halo konservasaun ba bee hodi oferese ona komunidade balun nu\u2019udar ema presiza tebes bee, ne\u2019e duni nu\u2019udar autoridade bazeia ba kbiitt ne\u2019eb\u00e9 iha, tanba bee maran ne\u2019e depende ba klima, nune\u2019e ami sei halo pedidu ba parte governu hodi bele konsidera no resolve\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Artigu ne\u2019e hakerek nu\u2019udar parte husi Media Tour ne\u2019ebe Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa\u2019e kolabora ho Oxfam iha Timor-Leste no hetan fundus husi Oxfam Hongkong<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Joselina dos Santos Bailoron naruk, bee matan maran maibe nesesidade obriga Domingas husik nia bebe toba mesak iha uma, hodi ba koru bee iha bee matan Du\u2019u-Ira. Problema seluk ne\u2019eb\u00e9 durante nia hasoru mak ba koru bee tuku 5:00 lokraik, fila husi bee matan derepente sidi balde monu nakfera, no bee iha masa nakfakar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":19016,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-19011","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19011","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19011"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19011\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19020,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19011\/revisions\/19020"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19016"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19011"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19011"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19011"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}