{"id":19486,"date":"2024-10-16T09:13:10","date_gmt":"2024-10-16T00:13:10","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19486"},"modified":"2024-10-16T09:16:45","modified_gmt":"2024-10-16T00:16:45","slug":"ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/","title":{"rendered":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua ne\u2019e sai menus hafoin ida-idak man\u00e1n nia objetivu hafoin Suharto monu. Parte ida tanba definisaun objetivu luta nia ba kurtu prazu de\u2019it, la\u2019\u00f3s ba longu prazu.&nbsp; Maib\u00e9 ida ne\u2019e laaplikavel ba Titi Irawati Supardi, ko\u00f1esidu ho TI. Bainhira hetan konvite husi Yayasan HAK atu apoiu kampa\u00f1a referendu iha situasaun nakonu ho ameasa oinoin ba moris, lah\u00f3 hanoin rurua Titi partisipa iha momentu desizivu no ist\u00f3riku hamutuk povu maubere iha D\u00edli. Titi nia luta la\u2019\u00f3s de\u2019it ba demokratizasaun iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste maib\u00e9 m\u00f3s kontinua f\u00f3 nia solidariedade iha prosesu rekonstrusaun nasaun foun. Nia la hatudu de\u2019it iha liafuan maib\u00e9 m\u00f3s iha pr\u00e1tika, desde Ju\u00f1u 1999 nia mai hela, moris no to\u2019o nia iis kotu iha Ospit\u00e1l Nasional Guido Valadares iha 4 Outubru 2024 hanesan buibere ida ne\u2019eb\u00e9 hadomi liu rai doben ne\u2019e no servi ba umanidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi moris iha Yogyakarta, Indon\u00e9zia, 16 Outubru 1955. Tinan ida hafoin kontinua nia estudu iha Fakuldade Psikolojia Universidade Gadjah Mada (UGM), Titi hah\u00fa envolve-an iha movimentu anti rejime ditadura Suharto desde 1976. Nia partisipa iha manifestasoins, liuliu iha <em>Dewan Mahasiswa<\/em> (Konsellu Estudantes) UGM no <em>Gerakan Mahasiswa Nasional Indon<\/em><em>esia<\/em><em> <\/em>(Movimentu Estudante Nasion\u00e1l Indon\u00e9zia \u2013 GMNI). Iha 1978 bainhira milit\u00e1r Indon\u00e9zia harahun movimentu estudantil, Titi tenke subar tanba nia atividade iha GMNI.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin remata nia estudu psikolojia iha UGM iha 1983, Titi muda ba Jakarta hodi serbisu nu\u2019udar jornalista. Titi serbisu nu\u2019udar jornalista iha revista feto, ho naran <em>Sarinah <\/em>to\u2019o tinan 1995<em>. <\/em>Iha Jakarta, Titi kontinua envolve iha atividade kontra rejime Orde Baru. Nu\u2019udar jornalista, ho esp\u00edritu ativista no konxi\u00e9nsia pol\u00edtika ne\u2019eb\u00e9 nia hetan iha universidade, Titi halo kontaktu ho organizasaun n\u00e3o-governamental &nbsp;sira ne\u2019eb\u00e9 luta ba direitu povu nian hasoru rejime ditadura Suharto, &nbsp;hanesan Kalyanamitra, <em>Yayasan Lembaga Konsumen <\/em>(Fundasaun ba Direitu Konsumidores \u2013 YLK), <em>Solidaritas Perempuan<\/em> (Solidaridade Feto), <em>Wahana Lingkungan Hidup<\/em> (Institutu Meiu Ambiente \u2013 WALHI), <em>Yayasan Lembaga Bantuan Hukum Indon\u00e9zia<\/em> (Fundasaun Institutu Asist\u00e9nsia Legal Indon\u00e9zia \u2013 YLBHI), <em>Lembaga Bantuan Hukum<\/em> (Institutu Asist\u00e9nsia Leg\u00e1l \u2013 LBH) Jakarta. Aleinde iha ligasaun, Titi sai volunt\u00e1riu ba organizasaun sira ne\u2019e nu\u2019udar&nbsp; kontribuisaun ba luta hasoru rejime Suharto ba realizasaun demokratizasaun iha Indon\u00e9zia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Istoriadora Ita Fatia Nadia, Titi nia kolega iha UGM no iha Kalyanamitra f\u00f3 sasin ba nia partisipasaun iha luta hasoru rejime Suharto iha Jakarta iha serim\u00f3nia funerariu iha Jogjakarta:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Titi ho ha\u2019u, ami luta hamutuk desde 1990, la\u2019\u00f3s de\u2019it nu\u2019udar jornalista, nia jornalista ne\u2019eb\u00e9 espesi\u00e1l, tanba Titi nu\u2019udar jornalista foti kestoins viol\u00e9nsia hasoru feto iha dekada 1990. Iha tempu ne\u2019eb\u00e1 kestaun sira ne\u2019e ema nunka f\u00f3-sai ka sai parte husi kestaun hanesan ohinloron. Maib\u00e9, Titi nu\u2019udar jornalista feto barani ona f\u00f3-sai kestoins viol\u00e9nsia hasoru feto, nia hakerek iha revista Sarinah ho r\u00fabrika espesi\u00e1l ho naran Perspektif.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi nia envolvimentu iha movimentu kontra ditadura Suharto ikusmai divulga violasaun direitus umanus ne\u2019eb\u00e9 milit\u00e1r indon\u00e9ziu halo hasoru Timor-Leste, no kona-ba povu Maubere nia luta libertasaun nasion\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 povu Indon\u00e9zia barak mak la hatene tanba rejime Suharto taka metin \u201cPropinsi Timor Timur\u201d no m\u00eddia sira labele f\u00f3-sai iha not\u00edsias. Nu\u2019udar sidadaun Indon\u00e9zia, Titi iha konxi\u00e9nsia haktuir iha Konstituisaun Rep\u00fablika Indon\u00e9zia 1945 hakerek momoos kona-ba direitu povu hotu-hotu iha mundu tomak ba ukun-an. Konxi\u00e9nsia ne\u2019e dudu nia atu envolve nu\u2019udar volunt\u00e1ria ba <em>The Joint Committee for the Defense of East Timor <\/em>ne\u2019eb\u00e9 ONG sira, hanesan YLBHI, ELSAM, Pijar no seluk-seluk tan estabelese liutiha akontesimentu \u201cMassacre Santa Cruz\u201d. Titi rasik hatene masakre ne\u2019e husi jornalista estranjeiru ida ne\u2019eb\u00e9 hatudu fotografias kona-ba akontesimentu ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha <em>Joint Committee for the Defense of East Timor<\/em>, ne&#8217;eb\u00e9 lidera husi Sra. Ade Rostina Sitompul Titi nia knaar iha Sekretariadu mak f\u00f3 apoiu ba Timor-oan sira ne\u2019eb\u00e9 rejime Suharto lori ba tribun\u00e1l tanba sira-nia partisipasaun pol\u00edtika iha luta ba ukun rasik-an, apoiu ba prizoneirus pol\u00edtikus Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 kastigu iha Jakarta no sidade seluk iha Indon\u00e9zia. Ekipa ne\u2019eb\u00e9 servisu ba sekretariadu mak prepara nesesidade akuzadu sira iha tribun\u00e1l, prizoneirus sira iha prizaun Cipinang, Jakarta, no vizita prizoneirus ne\u2019eb\u00e9 moras no baixa iha ospit\u00e1l. Sira-nia tarefa seluk mak tau matan ba kondisaun estudantes Timor ne\u2019eb\u00e9 eskola iha Indon\u00e9zia no m\u00f3s f\u00f3 apoiu loj\u00edstiku bainhira Timor-oan sira halo manifestasaun kona-ba direitu auto-determinasaun no independ\u00e9nsia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi mak buka ema ne\u2019eb\u00e9 kura Komandante Supremu Xanana Gusm\u00e3o nia liman ne\u2019eb\u00e9 tohar tanba &nbsp;joga futebol iha prizaun Cipinang. &nbsp;Maski Xanana Gusm\u00e3o hetan ona tratamentu iha ospit\u00e1l Carolus, maib\u00e9 nia liman kontinua moras no nia liman sorin sai ki\u2019ik fali. Prizoneiru seluk, Jo\u00e3o Camara, atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Minist\u00e9riu Negosius Estranjeirus no Kooperasaun (MNEC) husu Joint Committee atu buka ema ida ne\u2019eb\u00e9 bele kura Xanana Gusm\u00e3o nia liman. Titi hetan duni ema ida ne\u2019eb\u00e9 bele kumu no kura ruin ne\u2019eb\u00e9 tohar. Bainhira kumu dala rua ka tolu, Sr. Xanana Gusm\u00e3o sente nia liman la moras ona. (Iha 2000, bainhira Titi hasoru Xanana Gusm\u00e3o iha eskrit\u00f3riu Yayasan HAK, nia dehan, nia ruin dala ruma sei sente moras).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi utilizasa nia asesibilidade ba prizoneiru hodi fasilita jornalista no ativista direitus umanus no ativista solidariedade husi rai seluk atu hasoru prizoneirus pol\u00edtikus tanba governu Indon\u00e9zia bandu ema estranjeiru vizita prizaun bainhira lahetan autorizasaun husi Minist\u00e9riu Justisa. Titi hetan dalan ba jornalistas no ativistas solidariedade husi Olanda, Inglaterra, Japaun no rai seluk bele hetan lisensa vizita prizoneirus. Entre sira, Titi f\u00f3 apoiu ba Kerry Brogan husi Amnesty International (London) no Sr. Takashi Suzuki husi Japan Coalition for East Timor. &nbsp;Atividade ne\u2019e hala\u2019o to\u2019o in\u00edsiu tinan 1999. Dala ida jornalista ida lahetan lisensa atu vizita prizoneiru sira no husu ba prizoneiru Ahmad Taufik husi AJI mak halo entrevista ho Xanana Gusm\u00e3o, depois rezultadu husi entrevista f\u00f3 tuir ba Titi mak lori-sai.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ativista pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia no solidariedade ba Timor-Leste Tri Agus Siswanto Siswowihardjo ne\u2019eb\u00e9 sai m\u00f3s prizoneiru hamutuk ho Ahmad Taufik, Eko Maryadi ho Danang husi AJI hateten katak Titi mak vizitante regul\u00e1r ba Prizaun iha Salemba, Cipinang no Cirebon, iha nia p\u00e1jina media sosi\u00e1l nia hateten:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Ami-nia nesesidade hotu-hotu husi hahan, livru, to\u2019o nesesidade partikul\u00e1r eis jornalista Sarinah mak lori. Mana TI ema pasiensia liu hasoru Danang ne\u2019eb\u00e9 konsidera nu\u2019udar nia sobri\u00f1u no ami na\u2019in-tolu konsidera nu\u2019udar labarik nakar. Aleinde pasiensia nia m\u00f3s gosta halo k\u00f3miku. Bainhira vizita regular ba Cipinang, TI dala ida lori-sai karta segredu husi Xanana Gusm\u00e3o ba ema ida iha li\u2019ur.<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tinan 1994, Governu Indon\u00e9zia taka revista <em>Tempo<\/em>, <em>Detik<\/em>, no <em>Editor <\/em>tanba kritika ba rejime Orde Baru. Jornalista sira harii organizasaun Aliansi Jurnalis Independen (AJI) hodi luta ba direitu jornalista no liberdade imprensa. Titi m\u00f3s sai membru organizasaun ne\u2019e. Iha AJI, Titi &nbsp;&nbsp;simu responsabilidade hodi tau matan ba jornalista sira ne\u2019eb\u00e9 kastigu iha prizaun tanba sira-nia atividade ba produsaun no distribuisaun informasaun, hanesan Ahmad Taufik, Eko Mulyadi, Danang Wardoyo, no m\u00f3s Tri Agus Siswanto Siswowihardjo (TASS). Hafoin rejime Orde Baru taka m\u00eddia <em>Tempo<\/em>, <em>Editor <\/em>no <em>Detik<\/em>, Titi hamutuk ho Wardah Hafidz (<em>Urban Poor Consortium<\/em>), Ruth Indiah Rahayu, Ita Fatia Nadia, Sita Aripurnami Kayam no Julia Suryakusuma harii <em>Kelompok Perempuan untuk Kebebasan Pers<\/em> (KPKP).&nbsp; Hah\u00fa husi tinan 1995 rejime Suharto kaer ema barak ne\u2019eb\u00e9 luta ba sira-nia direitu, hanesan traballadores ne\u2019eb\u00e9 luta ba sira-nia sal\u00e1riu, kampon\u00e9s sira no ema kiak iha sidade sira ne\u2019eb\u00e9 luta kontra eviksaun, estudantes no ativistas ne\u2019eb\u00e9 luta ba demokratizasaun. Titi hola parte nu\u2019udar volunt\u00e1ria iha <em>Tim Relawan untuk Kemanusiaan <\/em>(TRuK \u2013 Ekipa Volunt\u00e1riu ba Umanidade), ne\u2019eb\u00e9 lidera husi Padre Sandyawan Sumardi, SJ.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ativista Nia Sjarifudin haree import\u00e1nsia husi vizita ba prizaun sira iha nia p\u00e1jina media sosi\u00e1l. Tuir nia, vizita sira ne\u2019e mak hamosu enkontru regul\u00e1r halibur ativista hanesan nia ho ativista ne\u2019eb\u00e9 ho profisaun jornalista&nbsp; no ho nia maluk sira mak halo enkontru movimentu pro demokrasia iha tempu ne\u2019eba sai boot liu no dezenvolve liut\u00e1n kontra rejime <em>Orde Baru<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tinan 1996 Titi la servisu ona iha revista <em>Sarinah<\/em>, Goenawan Mohamad (fundad\u00f3r no xefe redasaun revista <em>Tempo<\/em>), f\u00f3 responsabilidade ba Titi nu\u2019udar koordenadora ba programa formasaun jornalista iha <em>Institut Studi Arus Informasi<\/em> (ISAI, <em>Institute for the <\/em><em>Studies on <\/em><em>Free Flow of Informa<\/em><em>tion<\/em>), ne\u2019eb\u00e9 nia foin hari no lidera. ISAI f\u00f3 formasaun ba estudantes universit\u00e1riu husi Indon\u00e9zia tomak, ne\u2019eb\u00e9 sempre hatama mat\u00e9ria kona-ba violasaun direitus humanus iha Timor-Leste no povu Maubere nia luta ba Libertasaun Nasion\u00e1l. Ba aprezentasaun mat\u00e9ria ida ne\u2019e kolabora ho <em>the Joint Committ\u00e9 for the Defense of East Timor<\/em> (no ikusfali <em>F<\/em><em>orum Solidaritas Rakyat Indonesia untuk Timor-Lorosa\u2019e<\/em>\/FORTILOS ), tanba iha tempu hanesan Titi nafatin servisu volunt\u00e1riu ba organizasaun ne\u2019e. Filme Max Stahl kona-ba Santa Cruz &nbsp;nu\u2019udar mat\u00e9ria prisip\u00e1l ida iha formasaun ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ISAI f\u00f3 oportunidade espesi\u00e1l ba ativista Timor-Leste bele partisipa iha programa ida ne\u2019e maski sira la prienxe rekizitus. Titi hamutuk ho nia maluk sira iha ISAI konvida Mariano Sabino Lopes, atu\u00e1l Vise-Primeiru no Prezidente Partidu Demokr\u00e1tiku no Virg\u00edlio da Silva Guterres, atu\u00e1l Proved\u00f3r Direitus Umanus no Justisa husi RENETIL atu partisipa iha programa formasaun jornalista ne\u2019eb\u00e9 tuir loloos f\u00f3 de\u2019it ba jorn\u00e1l estudante universit\u00e1ria ne\u2019eb\u00e9 selesionadu husi universidade sira iha Indon\u00e9zia tomak. Tempu ne\u2019eb\u00e1 timor-oan na\u2019in-rua ne\u2019e seidauk iha jorn\u00e1l ka revista. Liutiha programa formasaun ne\u2019e, ISAI organiza Mariano no Virgilio halo estajiu iha m\u00eddia boot iha Indon\u00e9zia: Virg\u00edlio iha <em>The Jakarta Post<\/em> no Mariano ba <em>Tempo Interaktif<\/em> (versaun <em>on-line<\/em> husi revista <em>Tempo<\/em>). Estajiu nu\u2019udar parte husi aplikasaun matenek ne\u2019eb\u00e9 sira simu husi formasaun iha pr\u00e1tika m\u00eddia imprime no <em>online<\/em>, no m\u00f3s f\u00f3 meius ba sira atu bele kontaktu ho Rezist\u00e9nsia iha Timor-Leste atu bele f\u00f3-sai informasaun husi Rezist\u00e9nsia iha Timor-Leste ba li\u2019ur liuhusi obra jornal\u00edstika. Virgilio no Mariano nia servisu hetan apresiasaun boot husi redat\u00f3r <em>Tempo<\/em> no <em>The Jakarta Post<\/em>. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Akompa\u00f1amentu no dedikasaun ne\u2019eb\u00e9 Titi f\u00f3 ba ativista Timoroan na\u2019in-rua, Virgilio Guterres reko\u00f1ese katak Titi mak halo nia laran monu ba mundu jornalizmu no hetan auto konfiansa sai jornalista. &nbsp;Iha Jakarta, Virgilio ne\u2019eb\u00e9 m\u00f3s alumni Cipinang, tan razaun seguransa nia la kontaktu nia fam\u00edlia iha Timor besik tinan sanulu. &nbsp;Iha tempu la\u2019o rai nian, Virg\u00edlio depende ba Titi no Ade Rosentina Sitompul ne\u2019eb\u00e9 nia konsidera nu\u2019udar nia bin sira ne\u2019eb\u00e9 sustenta nia moris.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin fasilita formasaun ba ativista timoroan na\u2019in-rua husi RENETIL, nu\u2019udar koordenadora formasaun iha ISAI &nbsp;Titi ba hasoru Xanana Gusm\u00e3o iha Prizaun Cipinang hodi husu saida mak ISAI bele halo tan atu tulun rezist\u00e9nsia Timor-Leste. Xanana husu ba ISAI atu f\u00f3 formasaun jornalizmu ba estudante timoroan atu bele kontra narativa dominante husi rejime <em>Orde Baru<\/em>. ISAI kolabora ho RENETIL no FORTILOS (ne\u2019eb\u00e9 harii hodi kontinua servisu <em>The Joint Committee<\/em> ba advokasia direitu auto-determinasaun no apoiu organizasaun Resist\u00e9nsia Timorense iha Indon\u00e9zia) f\u00f3 formasaun jornalizmu ba estudante Timor-oan sira ne\u2019eb\u00e9 estuda iha Jawa. Ap\u00f3s formasaun ne\u2019e, &nbsp;RENETIL inisia revista <em>Talitakum<\/em> ne\u2019eb\u00e9 hah\u00fa publika iha Yogyakarta no kontinua iha D\u00edli depoizde Indon\u00e9zia sai husi Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tinan 1996 iha militar indon\u00e9ziu ida halo violensia seksu\u00e1l ba feto Timor-oan ida iha Ermera tanba ninia ligasaun ho guerrilleiru FALINTIL. Iha Jakarta, Titi hola parte iha ekipa ida ne\u2019eb\u00e9 hari husi organizasaun oioin (grupu feto sira, estudantes, organizasaun direitus umanus, nst.) hodi halo manifestasaun ba Komisaun Nasional Direitus Humanus Indon\u00e9zia (Komisi Nasional Hak Asasi Manusia \u2013 Komnas HAM) hodi ejize atu halo investigasaun ba atrosidade ne\u2019e no organiza reuniaun p\u00fablika hodi informa ema barak kona-ba akontesimentu ida ne\u2019e (membru ida husi Komnas HAM, Sr. Clementino Amaral m\u00f3s ko\u00e1lia iha eventu ne\u2019e). Asaun ne\u2019e hetan susesu, no governu Indon\u00e9zia halo prosesu ba krime ida ne\u2019e no aut\u00f3r ba violasaun ne\u2019e hetan kastigu.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 1998 FORTILOS halo publikasaun regul\u00e1r <em>Avante!<\/em> ne\u2019eb\u00e9 disemina informasaun kona-ba situasaun iha Timor-Leste ho objetivu atu informa ba p\u00fabliku Indon\u00e9zia kona-ba luta Timor-Leste ba auto-determinasaun no independ\u00e9nsia. Titi nia kna\u2019ar mak sai responsavel no editora <em>&nbsp;<\/em>ba publikasaun ne\u2019e. <em>Avante<\/em> hakerek ho bahasa Indon\u00e9zia, distribui iha Indon\u00e9zia no Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira estudante timoroan halo manifestasaun iha Jakarta, nu\u2019udar ativista FORTILOS, no liuhusi ISAI no AJI &nbsp;Titi halo kontatu ho jornalista Indon\u00e9zia no estranjeiru, no m\u00f3s m\u00eddia \u201cilegal\u201d ne\u2019eb\u00e9 publika husi grupu pro-demokrasia sira, atu bele halo kobertura no asegura katak publika duni notisias ida ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 1998 liuhusi FORTILOS, Titi f\u00f3 apoiu ba FRONTPETIL (<em>Front Nasional Pemuda Timor-Lest<\/em>e) nu\u2019udar koligasaun ida husi organizasaun oi-oin pro-independ\u00e9nsia Timor-Leste (RENETIL, AST, DPP IMPETTU, Moris Dame, Ikatan Mahasiswa Muslim Timor Timur, nst.) ne\u2019eb\u00e9 harii hodi organiza manifestasaun 12 Ju\u00f1u 1998 iha Minist\u00e9riu Negosius Estranjeirus Indon\u00e9zia (Departemen Luar Negeri), Pejambon, Jakarta. Liuhusi FORTILOS f\u00f3 apoiu organiza manifestasaun oi-oin iha per\u00edodu ne\u2019e hodi ejize Referendu iha Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hafoin Prezidente B.J. Habibie f\u00f3-sai \u201copsaun rua\u201d ba solusaun problema Timor iha loron 27 Janeiru 1999, Titi kontatu Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Komnas HAM (Komisi Nasional Hak Asasi Manusia) Sr. Asmara Nababan husu nia bele fasilita formasaun kona-ba m\u00eddia advokasi kona-ba informasaun relasiona ho Referendu ba povu Timor iha rai laran. Informasaun ne\u2019e importante tebes ba povu tanba durante okupasaun sira moris iha ditadura milit\u00e1r Indon\u00e9zia nia okos. Formasaun jornalista ne\u2019e realiza iha Dili durante semana rua iha fulan Marsu 1999, nu\u2019udar kolaborasaun entre Komnas HAM, Yayasan HAK, FORTILOS no ISAI. Partisipa iha formasaun ida ne\u2019e maka ativista sira husi <em>Dewan Solidaritas Mahasiswa Pelajar dan Pemuda Timor Timur <\/em>(DSMPTT), <em>Forum Sarjana Pro-Referendum Timor-Leste <\/em>(FORSAREPETIL), Yayasan HAK, Fokupers no seluk tan. Hotu tiha formasaun ne\u2019e, Yayasan HAK bele forma ekipa ida atu publika buletim ho naran \u201cDireitu\u201d&nbsp; no FOKUPERS publika boletim ho naran \u201cBabadok\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Liu tiha formasaun, Diret\u00f3r HAK, Sr. Aniceto Guterres Lopes (atu\u00e1l Deputadu husi Bankada FRETILIN) no Jest\u00f3r Programa Yayasan HAK, Sr. Jos\u00e9 Lu\u00eds de Oliveira (atu\u00e1l diret\u00f3r AJAR), husu ba FORTILOS atu bele haruka ema sira-ne\u2019eb\u00e9 mak bele f\u00f3 apoio ba Yayasan HAK iha Dili durante prosesu Referendu. Titi rezigna-an husi ISAI no hamutuk ho Hilmar Farid (atu\u00e1l Diret\u00f3r Jer\u00e1l Kultura, Minist\u00e9riu Edukasaun &amp; Kultura Indon\u00e9zia)&nbsp; mai Timor ba apoiu HAK hala\u2019o programa advokasia no apoiu ba Timor-oan sira ne\u2019eb\u00e9 hetan persegisaun. Kolega sira seluk iha Jakarta prepara buat barak ba apoiu Timor-Leste, inklui organiza rekruta volunt\u00e1riu sira atu halo atividade monitorizasaun ba prosesu Referendu no atividade umanit\u00e1ria ba ajuda refujiadu sira ne\u2019eb\u00e9 halai husi sira-nia hela fatin tanba viol\u00e9nsia husi milisia pro-Indon\u00e9zia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Yayasan HAK Titi f\u00f3 apoiu ba Divizaun Advokasia, ne\u2019eb\u00e9 lidera husi Sr. Joaquim Fonseca (atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l RENETIL no &nbsp;eis Ambassad\u00f3r Timor-Leste ba Reinu Unidu) hakerek no halo <em>editing<\/em> relat\u00f3riu violasaun direitus umanus husi monitorizasaun no m\u00f3s husi informasaun ne\u2019eb\u00e9 v\u00edtima sira hato\u2019o ba HAK. HAK distribui relat\u00f3riu sira ne\u2019e ba organizasaun direitus humanus iha nasaun barak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi m\u00f3s halo kontaktu ho m\u00eddia oioin iha Indon\u00e9zia atu &nbsp;bele divulga informasaun kona-ba situasaun direitus umanus ne\u2019eb\u00e9 haruka ba sira. M\u00eddia ne\u2019eb\u00e9 konsege f\u00f3 sai informasaun sira-ne\u2019e maka hanesan: m\u00eddia imprime <em>Tempo<\/em>, <em>D&amp;R<\/em>, no jorn\u00e1l <em>The Jakarta Post<\/em>, m\u00eddia eletr\u00f3nika Radio 68H iha Jakarta, Radio Giga FM iha Surabaya, no m\u00eddia on-line ilegal <em>Matebean<\/em> no <em>Siar<\/em> \u2013 ne\u2019eb\u00e9 organiza klandestinamente husi ekipa konjunta ativista Indon\u00e9zia no Timor-Leste. Durante ninia misaun apoia Yayasan HAK, Titi regularmente haruka ninia jorn\u00e1l di\u00e1riu (catatan harian) hodi publika iha m\u00eddia online MateBEAN ho naran kodigu Pratiwi. Titi m\u00f3s f\u00f3 apoiu ba publikasaun boletim Direito (HAK) no Babadok (FOKUPERS).&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira FORTILOS hamutuk ho <em>Timor Relawan un<\/em><em>t<\/em><em>uk Kemanusi<\/em>an haruka <em>\u201cMisi Kemanusiaan Indon\u00e9zia untuk Timor-Leste\u201d <\/em>(Misaun Umanit\u00e1ria Indon\u00e9zia ba Timor-Leste) kompostu husi estudante no joven volunt\u00e1riu husi Indon\u00e9zia hodi hala\u2019o atividade f\u00f3 tulun ba refujiadu sira-ne\u2019eb\u00e9 halai husi sira-nia hela fatin tanba viol\u00e9nsia husi grupos armados anti-independ\u00e9nsia, Titi mak f\u00f3 apoiu &nbsp;atu sira bele halo servisu di\u2019ak iha Yayasan HAK, FOKUPERS no Institutu Maun Alin Iha Kristu (ISMAIK), Dare, ne\u2019eb\u00e9 lidera husi Irm\u00e3 Lourdes (Mana Lou).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Timoroan barak husik ona D\u00edli sai refujiadu hafoin f\u00f3 nia votus iha referendu. N\u00fameru ne\u2019e aumenta tan molok&nbsp; Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l ONU Koffi Anan anunsia rezultadu referendu. Iha 3 Setembru 1999, ativista husi Yayasan HAK, FORTILOS no Misi Kemanusiaan untuk Timor-Leste halo enkontru atu deside se atu husik edif\u00edsiu HAK ka lae. Desizaun mak tenke kontinua halo serbisu atu f\u00f3-sai informasaun ba li\u2019ur tanba l\u00edder ida-idak husi CNRT husik ona sidade D\u00edli, se husik tan edif\u00edsiu HAK laiha tan instituisaun ida ne\u2019eb\u00e9 kontinua f\u00f3-sai informasaun violasaun direitus umanus ba rai-li\u2019ur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 5 Setembru 1999, iha informasaun katak ema atu mai asalta Yayasan HAK iha Farol. Ativista sira halo preparasaun atu hasoru atake husi mil\u00edsia, inklui liga eletrisidade ba moru (besi), fakar mina no foremungu iha eskada ba andar leten, deut ai-manas atu fakar ba mil\u00edsia sira nia matan, prepara ai-dona nu\u2019udar meius ne\u2019eb\u00e9 foti atu f\u00f3 biban bele kontaktu pol\u00edsia ONU nian bele mai salva.&nbsp; Iha tuku 9 kalan, milit\u00e1r Indon\u00e9zia no mil\u00edsia sira hah\u00fa tiru edif\u00edsiu Yayasan HAK nia husi husi uma sorin, atu\u00e1l edif\u00edsiu Embaixada Indon\u00e9zia tiru edif\u00edsiu HAK no husi estrada (rezid\u00e9nsi Mari Alkatiri nia oin). Milit\u00e1r no Milisia tiru Yayasan HAK durante oras tolu nia laran, husi tuku 9-12 kalan. Hah\u00fa kedas bainhira Milit\u00e1r no mil\u00edsia tiru Yayasan HAK nia edif\u00edsiu Joaquim da Fonseca, halo komunikasaun ho Colin Stewart husi UNAMET hodi informa kona-ba atake ne\u2019e, no husu intervensaun hodi hapara atake ne\u2019e, sidadaun estranjeiru na\u2019in-rua, ida husi Reinu Unidu no ida seluk husi Estadus Unidus, m\u00f3s sei mate hamutuk ho timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 servisu iha HAK no volunt\u00e1riu sira husi Indon\u00e9zia. Rona katak iha edif\u00edsiu HAK iha sidadaun estranjeiru na\u2019in-rua, UNAMET ezije kedas kontigen Lorosa\u2019e husi POLRI mai halo intervensaun no hapara kedas atake iha Yayasan HAK, no lori hotu-hotu iha ed\u00edfisiu Yayasan HAK ba kuart\u00e9l pol\u00edsia Indon\u00e9zia (POLDA), atu\u00e1l Akademia PNTL. Iha kedas kalan ne\u2019e, bainhira kontingen Lorosa\u2019e POLRI nian mai halo intervensaun ba mil\u00edsia nia atake iha HAK, sira hakarak atu lori de\u2019it mak sidadaun estranjeitu na\u2019in-rua hamutuk ho ativista sira husi Indon\u00e9zia ba POLDA, no husik timoroan sira iha edif\u00edsiu Yayasan HAK. Maib\u00e9 sidadaun estranjeiru na\u2019in-rua ne\u2019e no m\u00f3s ativista sira husi Indon\u00e9zia hatete ba POLRI katak sira rasik m\u00f3s sei la ba POLDA bainhira POLRI lakohi lori m\u00f3s timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 iha edif\u00edsiu Yayasan HAK. IKusmai, POLRI konkorda atu lori m\u00f3s timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 iha edif\u00edsiu Yayasan HAK ba POLDA.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 6 Setembru, kolega sira husi <em>Tim Relawaun untuk Kemanusiaan<\/em> konsege aluga aviaun husi Bali hodi mai evakua ativista Timoroan no Indon\u00e9zia ba Bali. Iha POLDA bainhira pol\u00edsia Indon\u00e9zia hateten katak aviaun ne\u2019e atu mai evakua de\u2019it ativista Indon\u00e9zia, Titi ho nia maluk sira hatan katak se Timoroan ne\u2019eb\u00e9 ami serbisu hamutuk la ba ho sira, sira m\u00f3s sei la ba. Ikusmai pol\u00edsia konkorda atu ativista timoroan hotu ba hamutuk ho ativista husi Indon\u00e9zia evakua ba Denpasar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Judith da Concei\u00e7\u00e3o husi FOKUPERS no ativista klandestina ne\u2019eb\u00e9 hela iha Timor no la ba estuda iha Indon\u00e9zia durante tempu okupasaun hateten katak nia haree ho nia matan rasik Titi no kolega sira husi FORTILOS nia prezensa iha Timor halo nia hatene afinal iha m\u00f3s ema indon\u00e9ziu sira ne\u2019eb\u00e9 luta ba Timor-Leste nia independ\u00e9nsia halo nia fiar liut\u00e1n katak Timor-Leste nia independ\u00e9nsia ne\u2019e kestaun tempu de\u2019it ona.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Jakarta FORTILOS m\u00f3s f\u00f3 apoiu ba timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 sai refujiadu hafoin referendu hodi fila hikas mai Timor-Leste, liuhusi UNHCR no IOM. Apoiu hato\u2019o liuhusi ekipa CNRT iha Jakarta ne\u2019eb\u00e9 responsabiliza ba asuntu ida ne\u2019e.&nbsp; Hamutuk ho organizasaun sira seluk, FORTILOS m\u00f3s mobiliza ajuda umanit\u00e1ria no konsege halibur sasan sira nesesidade b\u00e1zika ne\u2019eb\u00e9 haruka ba Timor-Leste ho aviaun Hercules TNI-AU ida iha fulan Fevereiru 2020. Apoiu aviaun Hercules TNI-AU ne\u2019e konsege hetan tanba Ibu Ade Rostina Sitompul mak husu Ibu Shinta Nuriyah, Prezidente Abdurrahman Wahid \u201cGus Dur\u201d nia kaben nia apoiu hodi ko\u2019alia ho Prezidente Gus Dur. Ho aviaun ida ne\u2019e Titi fila fali mai Dili depois de viol\u00e9nsia Setembru 1999. Husi nee\u2019 Titi Irawati fila fali mai Timor-Leste no deside hela iha D\u00edli&nbsp; to\u2019o nia hakotu iis.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha Timor-Leste Titi f\u00f3 apoiu ba Yayasan HAK, FOKUPERS, Institutu Sahe, La\u2019o Hamutuk, Asosiasaun Jornalista Timor-Leste (AJTL), <em>Timor-Leste Media Development Centre<\/em> (TLMDC) no organizasaun sira seluk kona-ba programa direitus humanus, direitus feto sira, publikasaun, m\u00eddia no jornalizmu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi tinan 2003 Titi hola parte iha Movimentu Kontra Okupasaun Tasi Timor (MKOTT) no kontinua ativu iha kampa\u00f1a fronteira tasi timor nian to\u2019oTimor-Leste hetan duni li\u00f1a klaran nu\u2019udar fronteira ho Australia iha Tasi Timor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi servisu ba CAVR iha parte informasaun p\u00fablika nian, Pat Walsh, ativista direitus umanus husi Australia hateten iha m\u00eddia sosi\u00e1l katak Titi hetan respeitu husi v\u00edtima violasaun direitus umanus iha Timor-Leste nu\u2019udar ema indon\u00e9zia ne\u2019eb\u00e9 reko\u00f1ese verdade no halo buat ruma atu kura, lahanesan governu iha Jakarta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi faan nia uma no rai iha Jakarta no deside mai hela iha Dili no harii uma ki\u2019ik ida iha Marconi. Ba Titi nia kolega sira, uma ne\u2019e ko\u00f1esidu ho rumah kucing, tanba Titi hakiak busa barak. Titi nia domin ba balada no aihoris oinseluk liu tanba nia konsidera nu\u2019udar nia maluk m\u00f3s ne\u2019eb\u00e9 presiza halo tratamentu hanesan umanu. Busa sira iha uma Marconi Titi bolu <em>anak-anak berbulu<\/em> (labarik sira makfulun). Tuir Zesopol Caminha, Titi nia belun di\u2019ak desde iha Jakarta hateten katak iha tinan balun, Titi boikota Fundasaun Haburas no Asosiasaun HAK tanba duni hotu busa atu labele mai vizita iha edif\u00edsiu rua ne\u2019e. Nune\u2019e m\u00f3s boikota Timor Plaza tanba tesi ai hodi harii edif\u00edsiu no loja sira. Titi boikota liuhusi lamosu iha edif\u00edsiu rua no Timor Plaza ba tempu naruk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi sai inisiadora ida ba harii Fokupers nia Creche iha Marconi hodi tau matan ba labarik sira atu nune\u2019e feto bele iha tempu hala\u2019o atividade seluk no halo tarefa ne\u2019eb\u00e9 konsidera nu\u2019udar dom\u00e9stika no id\u00e9ntiku nu\u2019udar feto nia sai servisu p\u00fabliku iha ne\u2019eb\u00e9 feto no&nbsp; mane iha responsabilidade hanesan hanesan hodi tau matan ba oan.&nbsp; Titi propoin atu creche ne\u2019e bele tau matan m\u00f3s labarik sira ne\u2019eb\u00e9 hela besik iha creche. Bainhira vizita merkadu sira hanesan Taibesi no Komoro, Titi sempre iha mehi se iha organizasaun ruma bele tau matan labarik sira ne\u2019eb\u00e9 tuir inan ba faan sasan iha merkadu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eis diretora FOKUPERS, Rosi de Sousa, f\u00f3 hanoin hikas Titi nia kontribuisaun bainhira serbisu hamutuk ba tempu naruk iha funebre, iha Asosiasaun HAK, Farol:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Mana TI m\u00f3s iha kontribuisaun boot ba apoiu Uma Mahon, apoiu oins\u00e1 dezenvolve serbisu sira atu apoiu sobrevivente sira viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru. Mana TI m\u00f3s hamutuk dezenvolve oins\u00e1 atu halo atividade hamoris creche, hanesan knua ba labarik ne\u2019eb\u00e9 FOKUPERS iha hodi f\u00f3 edukasaun sedu ba labarik sira lah\u00f3-viol\u00e9nsia. Ideia barak hamutuk diskusaun atu halo atividades barak iha creche FOKUPERS nian.&#8221;<br><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zevonia Vieira, atu\u00e1l Prezidente Assosiasaun Jornalista Timor-Leste ko\u2019alia kona-ba oins\u00e1 nia hah\u00fa aprende sai jornalista iha funebre iha Asosiasaun HAK, Farol:<em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Ha\u2019u aprende jornalizmu radio husi mana Titi. Loron-loron nia hanorin ha\u2019u oins\u00e1 sai jornalista ba radio nia, hakerek ist\u00f3ria, halo feature. Ha\u2019u jornalista tanba m\u00f3s mana TI nia ilmu ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 mai ha\u2019u. Nia hanorin la\u2019\u00f3s entre mestre ho alunu. Nia hanesan kolega hanorin. Nia hanorin kalma, dalaruma siak hanesan inan. Nia hirus ne\u2019e atu halo ita aprende sai jornalista loloos.&#8221; <\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zevonia hatutan katak Titi enkoraja nia ho Salina Hanjan Corbafo atu aprende portug\u00e9s:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Imi na\u2019in-rua ne\u2019e ema Timor maib\u00e9 lahatene ko\u2019alia portug\u00e9s. Ha\u2019u ema java maib\u00e9 ko\u2019alia portug\u00e9s di\u2019ak liu imi.&#8221; <\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi ejize Zevonia no Salina atu ba buka kursu portug\u00e9s hodi aprende. Maib\u00e9 sira rua la konsege tuir kursu. Bainhira hasoru malu fali, Titi husu se hetan ona kursu ka lae, tanba nia n\u00edvel portug\u00e9s sa\u2019e ba beibeik tan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Esteviana Amaral ne\u2019eb\u00e9 serbisu hamutuk ho Titi iha Knua Halibur Memoria Sahe f\u00f3 sasin ba sira rua nia amizade iha funebre, &nbsp;iha Asosiasaun HAK, Farol:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Ha\u2019u komesa forma fam\u00edlia. Ema ne\u2019eb\u00e9 sempre motiva tebes ha\u2019u. Ha\u2019u foin primeira vez isin-rua, ita seidauk kompriende. Nia sempre f\u00f3 hanoin kona-ba oins\u00e1 bebe boot mai sei sai matenek. Este han saida. Ha\u2019u foin temi aban nia lori mai ona. Hahan ne\u2019eb\u00e9 di\u2019ak ba labarik nia kakutak nia sempre lori mai ha\u2019u atu han. Ne\u2019e di\u2019ak ba bebe no ba o nia sa\u00fade. Ema ne\u2019eb\u00e9 sempre f\u00f3 atensaun ba ha\u2019u bainhira ha\u2019u nia bebe iha ha\u2019u-nia kanotak.<\/em>&#8220;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi envolve iha Comiss\u00e3o de Pesquisa e Elabora\u00e7\u00e3o da Hist\u00f3ria da Luta da Mulher Timor ne\u2019eb\u00e9 halibur sasin sira husi protagonista luta libertasaun nasion\u00e1l kona-ba feto ninia partisipasaun iha rezist\u00e9nsia hasoru okupasaun Indon\u00e9zia. Husi knaar koletiva hamutuk ho timoroan sira seluk publika livru Buibere Hamriik Ukun Rasik-An ne\u2019eb\u00e9 lansa husi Prezidente da Rep\u00fablika Francisco Guterres L\u00fa Olo iha 10 Ju\u00f1u 2020 iha Pal\u00e1siu Prezidente Rep\u00fablika. Titi envolve m\u00f3s iha projetu ist\u00f3ria or\u00e1l ne\u2019eb\u00e9 inisia husi fam\u00edlia Reis&nbsp; hodi halibur mem\u00f3ria kona-ba Vicente Reis \u201cSahe\u201d ne\u2019eb\u00e9 sei publika iha livru biografia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Organiza\u00e7\u00e3o Popular da Mulher Timor (OPMT) hato\u2019o sira-nia reko\u00f1esimentu ba Titi Irawati:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Ami-nia Querida Kamarada Titi. Ami laiha liafuan murak atu agradese ba ita boot nia kontribuisaun mai Timor-Leste nia Ukun Rasik-An, no m\u00f3s espesi\u00e1l ba OPMT, agradese ba tulun ona iha susesu ba hakerek livru \u201cBuibere Hamriik Ukun Rasik-An.&#8221;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi sempre promove moris saud\u00e1vel liuhusi prepara hahan no promove yoga. Iha p\u00e1jina facebook sempre promove ai-han ne\u2019eb\u00e9 saud\u00e1vel no atrai ema atu tuir yoga. Titi nia mestre yoga husi Dili Yoga, Andre, hakerek iha nia facebook:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Mana TI estudante yoga ida ne\u2019eb\u00e9 halo estudante sira hamnasa too klase remata, tanba de\u2019it foin halo pose ida, foto-foto. Mana TI ema ne\u2019eb\u00e9 laran di\u2019ak no domin na\u2019in, luta m\u00f3s ba Rai Timor-Leste ida ne\u2019e.&#8221; <\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Husi Titi no nia kaben Nugroho Katjasungkana f\u00f3 lisaun murak kona-ba fam\u00edlia. Titi ho Nugroho deside atu laiha oan no nia oan mak nia kolega sira nia oan. Kolega besik sira nia oan mak sai sira rua nia oan hotu. Konseitu fam\u00edlia ne\u2019eb\u00e9 dalabarak dezafia konseitu fam\u00edlia Timor no doutrina kat\u00f3lika ninian ne\u2019eb\u00e9 sempre kestiona modelu fam\u00edlia ida ne\u2019e ne\u2019eb\u00e9 estra\u00f1u tebes ba timoroan barak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba kolega timoroan ne\u2019eb\u00e9 uluk luta hamutuk nia iha Indon\u00e9zia no hafoin Timor-Leste independente hetan pozisaun pol\u00edtika maib\u00e9 latuir prins\u00edpius no valores libertasaun nasion\u00e1l nian Titi konsidera kolega sira ne\u2019e halo traisaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha 2016, Estadu Timor-Leste kondekora Titi ho \u201cOrdem de Timor-Leste\u201d \u2013 Medalha, ne\u2019eb\u00e9 atribui ba Titi Irawati, tanba ninia kontribuisaun ne\u2019eb\u00e9 f\u00f3 benef\u00edsiu ba Pa\u00eds no timoroan no ba umanidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba Titi nia kontribuisaun ba Timor-Leste, atu\u00e1l Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l Fretilin no eis Primeiru Ministru Mari Alkatiri entrega bandeira nasion\u00e1l Rep\u00fablika Demokr\u00e1tika Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 hasae dahuluk iha 28 Novembru 1975 no bandeira FRETILIN reprezenta hun ba estadu direitu demokr\u00e1tiku ba Nugroho Katjasungkana iha funebre iha Marconi:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Simbolu mak ne\u2019e, ha\u2019u mak hamriik iha ne\u2019ee, entrega rua ne\u2019e hotu (bandeiras) tanba ne\u2019e ha\u2019u-nia obrigasaun, la\u2019\u00f3s direitu, tanba prosesu rua ne\u2019e hotu Nug ho Titi partisipa.<\/em>&#8220;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Solidariedade internasion\u00e1l ba kauza Timor-Leste nian barak no forte tebes iha luta ba libertasaun nasion\u00e1l no ap\u00f3s independ\u00e9nsia. Maib\u00e9, ida ne\u2019eb\u00e9 mai serbisu iha Timor iha tempu dif\u00edsil iha prosesu referendu no deside hela iha Timor hodi faan nia uma moris hanesan ema Timor iha kondisaun ne\u2019eb\u00e9 mukit hodi harii Timor-Leste husi akudesan, lahusik timor iha situasaun dif\u00edsil hanesan 1999 no krize 2006\/2007, nia hili terus hamutuk ho povu iha situasaun saida de\u2019it mak iha oin,&nbsp; Titi sai ezemplu esepsion\u00e1l ida.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha serim\u00f3nia funerario iha Jogjakarta ne\u2019eb\u00e9 Titi nia isin hakoi iha nian inan no aman nia sorin, Ita Fatia Nadia ho emosaun hateten:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Titi ne\u2019e eroina ida, lutadora ida. Saida mak sai nia kompromisu, nia integridade hamutuk ho nia kaben Nugroho atu hela no luta hamutuk ho povu Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 foin ukun rasik-an, ne\u2019e kompromisu forte ida ba umanidade. Kompromisu ne\u2019eb\u00e9 ema estraordin\u00e1ria sira mak iha. Titi no Nugroho hateten ha\u2019u sei luta hamutuk ho povu Timor-Lest ene\u2019eb\u00e9 foin hetan ninia independ\u00e9nsia no sira hela no hili moris iha Timor-Leste ba interese justisa no interese umanidade no direitus umanus. Titi ema lutadora ida, ha\u2019u sai sasin desde 1990, ami nunka haluha kona-ba umanidade. Nia moris simples tebes. Nia dedika nia moris atu luta ba umanidade. Nia ema lutadora. Nia nunka hanoin kona-ba nia-an rasik.<\/em>&#8220;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha deklarasaun Sekret\u00e1riu Jer\u00e1l RENETIL no kolega serbisu iha Yayasan HAK, Joaquim Fonseca hateten iha funebre iha Asosiasaun HAK:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;<em>Rai ida ne\u2019e la\u2019\u00f3s nia moris fatin maib\u00e9 nia deside adopta Timor-Leste hanesan ninia rai rasik. Ita hotu iha ne\u2019e reprezenta Timoroan sira seluk atu dehan katak Timor m\u00f3s adopta nia, foti nia hanesan nia oan feto ida. La\u2019\u00f3s de\u2019it ita mak lakon maib\u00e9 Timor m\u00f3s lakon nia.<\/em>&#8220;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Solidariedade Indon\u00e9zia ba Timor-Leste ne\u2019eb\u00e9 forte no Titi harii relasaun fam\u00edlia ho ativista timoroan sira iha Indon\u00e9zia ne\u2019eb\u00e9 luta m\u00f3s ba demokratizasaun Indon\u00e9zia, Virgilio Guterres hateten katak Titi ho no kolega solidariedade sira iha Indon\u00e9zia halo timoroan ba Indon\u00e9zia hanesan m\u00f3s sira-nia rai. Demokratizasaun ne\u2019eb\u00e9 atinji iha Indon\u00e9zia nu\u2019udar parte ida husi Timor-Leste nian, tanba timoroan m\u00f3s partisipa iha luta ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Titi Irawati husik nia ain-leut ne\u2019eb\u00e9 kuda metin iha rai Timor no ema sei labele apaga iha ist\u00f3ria Timor-Leste nian katak iha Buibere ida husi Indon\u00e9zia ne\u2019eb\u00e9 hili mai hela iha Timor, moris no mate hanesan ema Timor ba Timor-Leste ida buras liu ba jerasaun atu\u00e1l no vendouras. Titi Irawati kontribui ba Timor-Leste nia independ\u00e9nsia no ap\u00f3s Independ\u00e9nsia, nia laharee katak solidariedade ba Timor to\u2019o de\u2019it hafoin Timor-Leste hetan ninia independ\u00e9nsia maib\u00e9 bele harii Timor-Leste ida ne\u2019eb\u00e9 alternativa husi modelu dezenvolvimentu dominante. Maski mehi boot ne\u2019e seidauk atinji maib\u00e9 nia husik lisaun barak atu banati. Titi la ko\u2019alia ho teoria oioin maib\u00e9 nia hatudu ezemplu liuhusi pr\u00e1tika. Ba Titi nia dedikasaun ba Timor-Leste no ba umanidade, iha dalen Kurdi hateten <em>sahid ne merin<\/em> ba buibere Titi Irawati, katak eroina nunka mate.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":19487,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[30,1],"tags":[],"class_list":["post-19486","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-memoria","category-uncategorized"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t<!-- All in One SEO 4.9.8 - aioseo.com -->\n\t<meta name=\"description\" content=\"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua\" \/>\n\t<meta name=\"robots\" content=\"max-image-preview:large\" \/>\n\t<meta name=\"author\" content=\"Ato &quot;Lekinawa&quot; da Costa\"\/>\n\t<meta name=\"google-site-verification\" content=\"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o\" \/>\n\t<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/\" \/>\n\t<meta name=\"generator\" content=\"All in One SEO (AIOSEO) 4.9.8\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:site_name\" content=\"Neon Metin Online - Media RENETIL\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:title\" content=\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:description\" content=\"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:secure_url\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"666\" \/>\n\t\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"674\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:published_time\" content=\"2024-10-16T00:13:10+00:00\" \/>\n\t\t<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-10-16T00:16:45+00:00\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:title\" content=\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:description\" content=\"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua\" \/>\n\t\t<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg\" \/>\n\t\t<script type=\"application\/ld+json\" class=\"aioseo-schema\">\n\t\t\t{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"BlogPosting\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#blogposting\",\"name\":\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online\",\"headline\":\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/10\\\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg\",\"width\":666,\"height\":674,\"caption\":\"Saudoza Titi Irawati Suparti (16 Outubru 1955 - 4 Outubru 2024)\"},\"datePublished\":\"2024-10-16T09:13:10+09:00\",\"dateModified\":\"2024-10-16T09:16:45+09:00\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#webpage\"},\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#webpage\"},\"articleSection\":\"Memoria, Uncategorized\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#breadcrumblist\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/uncategorized\\\/#listItem\",\"name\":\"Uncategorized\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/uncategorized\\\/#listItem\",\"position\":2,\"name\":\"Uncategorized\",\"item\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/uncategorized\\\/\",\"nextItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#listItem\",\"name\":\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida\"},\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin#listItem\",\"name\":\"Home\"}},{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#listItem\",\"position\":3,\"name\":\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida\",\"previousItem\":{\"@type\":\"ListItem\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/category\\\/uncategorized\\\/#listItem\",\"name\":\"Uncategorized\"}}]},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/\",\"name\":\"Ato \\\"Lekinawa\\\" da Costa\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#authorImage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/57f19810ff4147be7c1ddef5e87769389d21330eb9d2c7cf51e6c1164d42684a?s=96&d=mm&r=g\",\"width\":96,\"height\":96,\"caption\":\"Ato \\\"Lekinawa\\\" da Costa\"}},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#webpage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/\",\"name\":\"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online\",\"description\":\"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\\u00e9zia nian no movimentu independ\\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\\u00e9zia hamosu estrat\\u00e9jia ida ne\\u2019eb\\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\\u00e9zia uza r\\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\\u00e9zia no independ\\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#breadcrumblist\"},\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"creator\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/author\\\/ato-lekinawa\\\/#author\"},\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/10\\\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#mainImage\",\"width\":666,\"height\":674,\"caption\":\"Saudoza Titi Irawati Suparti (16 Outubru 1955 - 4 Outubru 2024)\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/2024\\\/10\\\/16\\\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\\\/#mainImage\"},\"datePublished\":\"2024-10-16T09:13:10+09:00\",\"dateModified\":\"2024-10-16T09:16:45+09:00\"},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/\",\"name\":\"Neon Metin Online\",\"description\":\"Media RENETIL\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/neonmetin.info\\\/buletin\\\/#organization\"}}]}\n\t\t<\/script>\n\t\t<!-- All in One SEO -->\n\n","aioseo_head_json":{"title":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online","description":"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua","canonical_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/","robots":"max-image-preview:large","keywords":"","webmasterTools":{"google-site-verification":"google-site-verification=-mH3uc7Bcgb0gvMzZQ5NlS91jgSZvLB0kFNTiGRZl1o","miscellaneous":""},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"BlogPosting","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#blogposting","name":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online","headline":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida","author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg","width":666,"height":674,"caption":"Saudoza Titi Irawati Suparti (16 Outubru 1955 - 4 Outubru 2024)"},"datePublished":"2024-10-16T09:13:10+09:00","dateModified":"2024-10-16T09:16:45+09:00","inLanguage":"en-US","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#webpage"},"isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#webpage"},"articleSection":"Memoria, Uncategorized"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#breadcrumblist","itemListElement":[{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/#listItem","name":"Uncategorized"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/#listItem","position":2,"name":"Uncategorized","item":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/","nextItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#listItem","name":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida"},"previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin#listItem","name":"Home"}},{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#listItem","position":3,"name":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida","previousItem":{"@type":"ListItem","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/#listItem","name":"Uncategorized"}}]},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/","name":"Ato \"Lekinawa\" da Costa","image":{"@type":"ImageObject","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#authorImage","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/57f19810ff4147be7c1ddef5e87769389d21330eb9d2c7cf51e6c1164d42684a?s=96&d=mm&r=g","width":96,"height":96,"caption":"Ato \"Lekinawa\" da Costa"}},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#webpage","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/","name":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online","description":"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua","inLanguage":"en-US","isPartOf":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#breadcrumblist"},"author":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"creator":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/author\/ato-lekinawa\/#author"},"image":{"@type":"ImageObject","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#mainImage","width":666,"height":674,"caption":"Saudoza Titi Irawati Suparti (16 Outubru 1955 - 4 Outubru 2024)"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/#mainImage"},"datePublished":"2024-10-16T09:13:10+09:00","dateModified":"2024-10-16T09:16:45+09:00"},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#website","url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/","name":"Neon Metin Online","description":"Media RENETIL","inLanguage":"en-US","publisher":{"@id":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/#organization"}}]},"og:locale":"en_US","og:site_name":"Neon Metin Online - Media RENETIL","og:type":"article","og:title":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online","og:description":"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua","og:url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/","og:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg","og:image:secure_url":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg","og:image:width":666,"og:image:height":674,"article:published_time":"2024-10-16T00:13:10+00:00","article:modified_time":"2024-10-16T00:16:45+00:00","twitter:card":"summary_large_image","twitter:title":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida - Neon Metin Online","twitter:description":"By Nuno Rodriguez Tchailoro, Peskizad\u00f3r Independente Interasaun movimentu pro-demokratizasaun Indon\u00e9zia nian no movimentu independ\u00e9nsia Timor-Leste iha Indon\u00e9zia hamosu estrat\u00e9jia ida ne\u2019eb\u00e9 tuir ativista sira bolu Timor-Leste no Indon\u00e9zia uza r\u00f3-ahi ida ho destinu ketak-ketak, demokrasia iha Indon\u00e9zia no independ\u00e9nsia ba Timor-Leste, hasoru inimigu komun ida de\u2019it mak rejime ditadura Suharto. Infelizmente, interasaun entre movimentu rua","twitter:image":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-16-at-8.56.39-AM.jpeg"},"aioseo_meta_data":{"post_id":"19486","title":null,"description":null,"keywords":null,"keyphrases":{"focus":{"keyphrase":"","score":0,"analysis":{"keyphraseInTitle":{"score":0,"maxScore":9,"error":1}}},"additional":[]},"primary_term":null,"canonical_url":null,"og_title":null,"og_description":null,"og_object_type":"default","og_image_type":"default","og_image_url":null,"og_image_width":null,"og_image_height":null,"og_image_custom_url":null,"og_image_custom_fields":null,"og_video":"","og_custom_url":null,"og_article_section":null,"og_article_tags":null,"twitter_use_og":false,"twitter_card":"default","twitter_image_type":"default","twitter_image_url":null,"twitter_image_custom_url":null,"twitter_image_custom_fields":null,"twitter_title":null,"twitter_description":null,"schema":{"blockGraphs":[],"customGraphs":[],"default":{"data":{"Article":[],"Course":[],"Dataset":[],"FAQPage":[],"Movie":[],"Person":[],"Product":[],"ProductReview":[],"Car":[],"Recipe":[],"Service":[],"SoftwareApplication":[],"WebPage":[]},"graphName":"BlogPosting","isEnabled":true},"graphs":[]},"schema_type":"default","schema_type_options":null,"pillar_content":false,"robots_default":true,"robots_noindex":false,"robots_noarchive":false,"robots_nosnippet":false,"robots_nofollow":false,"robots_noimageindex":false,"robots_noodp":false,"robots_notranslate":false,"robots_max_snippet":"-1","robots_max_videopreview":"-1","robots_max_imagepreview":"large","priority":null,"frequency":"default","local_seo":null,"breadcrumb_settings":null,"limit_modified_date":false,"ai":null,"created":"2024-10-16 00:13:11","updated":"2025-06-04 15:50:49","seo_analyzer_scan_date":null},"aioseo_breadcrumb":"<div class=\"aioseo-breadcrumbs\"><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\" title=\"Home\">Home<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\t<a href=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/\" title=\"Uncategorized\">Uncategorized<\/a>\n\t\t<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb-separator\">&raquo;<\/span><span class=\"aioseo-breadcrumb\">\n\t\t\tBa Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida\n\t\t<\/span><\/div>","aioseo_breadcrumb_json":[{"label":"Home","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin"},{"label":"Uncategorized","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/category\/uncategorized\/"},{"label":"Ba Timor-Leste Titi Irawati Fila, Moris No Mate Hanesan Buibere Ida","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/16\/ba-timor-leste-titi-irawati-fila-moris-no-mate-hanesan-buibere-ida\/"}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19486","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19486"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19486\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19488,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19486\/revisions\/19488"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19487"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19486"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19486"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19486"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}