{"id":19507,"date":"2024-10-18T10:15:17","date_gmt":"2024-10-18T01:15:17","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19507"},"modified":"2024-10-18T10:15:34","modified_gmt":"2024-10-18T01:15:34","slug":"lao-hamutuk-investe-ba-agrikultura-sustentavel-hodi-asegura-ema-nia-direitu-ba-ai-han","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/18\/lao-hamutuk-investe-ba-agrikultura-sustentavel-hodi-asegura-ema-nia-direitu-ba-ai-han\/","title":{"rendered":"La\u2019o Hamutuk: Investe ba agrikultura sustent\u00e1vel hodi asegura ema nia direitu ba ai-han"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Zevonia Vieira <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho loron mundial ai-han ho tema <strong>Direitu ba ai-han atu hadi\u2019ak moris no futuru, ne\u2019ebe <\/strong>dehan katak asesu ba ai-han ne&#8217;e sai hanesan ema nia direitu, nune&#8217;e nasaun sira hotu tenke esforsu-an atu investe no prioritiza atividade produsaun ai-han ho nune\u2019e atu reziliente liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Liuhusi komunikadu imprensa ne\u2019ebe Neon Metin asesu husi La\u2019 Hamutuk relata katak loron mundi\u00e1l ai-han ne&#8217;e f\u00f3 hanoin m\u00f3s mai ita hotu katak povu Timor-Leste barak mak sei hasoru problema asesu ba ai-han ne&#8217;eb\u00e9 natoon no nutritivu, ne&#8217;eb\u00e9 sei f\u00f3 impaktu ba sira nia moris ohin loron no ba futuru. Fat\u00f3r boot balu ne&#8217;eb\u00e9 sai kauza ba problema kuran ai-han no malnutrisaun iha ita nia rain mak produsaun ai-han iha rai laran ne&#8217;eb\u00e9 seidauk m\u00e1simu no depend\u00e9nsia ba importasaun ai-han husi rai li\u2019ur ne&#8217;eb\u00e9 barak mak la ho nutrisaun di\u2019ak.<\/p>\n\n\n\n<p>Liu tiha tinan rua-nulu resin, governu Timor-Leste no parseiru dezenvolvimentu sira gasta ona osan tokon ba tokon ba set\u00f3r agrikultura, peska, peku\u00e1ria no floresta maib\u00e9 seidauk konsege asegura povu hotu nia direitu ba ai-han. Ami reko\u00f1ese katak governu no parseiru dezenvolvimentu sira implementa ona programa lubuk ida hodi dezenvolve set\u00f3r agrikultura hanesan harii irrigasaun, distribui trat\u00f3r, fahe fini no adubu sira, no tau extensionista iha area rural sira. Maib\u00e9, orientasaun programa sira ne&#8217;e barak liu mak ba hasa\u2019e produsaun foos no batar no seidauk f\u00f3 atensaun hanesan ba produtu lok\u00e1l seluk. Nud\u00e1r konseku\u00e9nsia, Timor-Leste agora la\u2019\u00f3s importa de\u2019it foos, maib\u00e9 importa m\u00f3s produtu seluk ne&#8217;eb\u00e9 antes ne&#8217;e ita nia agrikult\u00f3r sira prod\u00fas maka\u2019as hela, hanesan fehuk-ropa, liis no tomate ne&#8217;eb\u00e9 oras ne&#8217;e ita hatama tonelada-ba tonelada husi Indon\u00e9zia.<\/p>\n\n\n\n<p>Situasaun ida ne&#8217;e sai hanesan preokupasaun boot ba ita hotu tanba iha tempu hanesan ita nia area agrikultura menus ba beibeik tanba konverte ba harii infrastrutura f\u00edziku sira hanesan estrada, edif\u00edsiu, no hela fatin sira. &nbsp;Agrikult\u00f3r sira barak m\u00f3s mak idade aumenta ba beibeik no afeta ba sira nia produtividade. Ita m\u00f3s tenke hasoru impaktu boot husi mudansa Klimatika ba set\u00f3r agrikultura ne&#8217;eb\u00e9 sei aumenta ba beibeik.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Nune\u2019e iha oportunidade Loron Mundial Ai-han 2024 ne&#8217;e, ami hakarak hato\u2019o ami nia hanoin no rekomendasaun balu ba Governu kona-ba oins\u00e1 bele haforsa ita nian set\u00f3r agrikultura hodi asegura povu nia Direitu ba Ai-han ne&#8217;eb\u00e9 natoon ho nutritivu, tuir dalan ne&#8217;eb\u00e9 sustentavel. Iha \u00e1mbitu debate proposta Orsamentu Jer\u00e1l Estadu ba tinan 2025, ami espera katak rekomendasaun sira ne&#8217;e bele ajuda Governu no Parlamentu Nasion\u00e1l atu diskute ho kle\u2019an no aprova orsamentu ida ne&#8217;eb\u00e9 sensitivu ba problema sira ne&#8217;eb\u00e9 ita nia set\u00f3r agrikultura hasoru.<\/p>\n\n\n\n<p>Relasiona ho ida ne\u2019e La\u2019o Hamutuk hato\u2019o rekomendasaun ba governu atu konsidera katak, atu prioritiza Kapasitasaun no formasaun ba agrikult\u00f3r, peskad\u00f3r no hakiak animal sira atu hasa\u2019e produsaun no jestaun tuir dalan ne&#8217;eb\u00e9 sustent\u00e1vel. Kapasita m\u00f3s fam\u00edlia agrikult\u00f3r no peskad\u00f3r sira atu bele hadi\u2019ak sira nia moris liu husi diversifikasaun ekonomia ka fonte de rendimentu oin-oin.<\/p>\n\n\n\n<p>Rezolve problema falta bee ba agrikultura, liu-liu iha tempu bailoron, ne&#8217;eb\u00e9 afeta kuaze agrikult\u00f3r sira hotu. Ida ne&#8217;e bele hala\u2019o liu husi estabelese sistema irrigasaun eskala ki\u2019ik ka sistema kapturasaun bee iha foho sira hodi hamoris fali bee matan sira ne&#8217;eb\u00e9 sempre maran durante tempu bailoron nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Suporta grupu no neg\u00f3siu ki\u2019ik sira ne&#8217;eb\u00e9 halo prosesamentu ba produtu agrikultura atu iha asesu ba ekipamentu modernu sira nune&#8217;e bele hamosu produtu ne&#8217;eb\u00e9 kompetitivu ho produtu importadu sira. Ekipamentu sira ne&#8217;e inklui ekipamentu ba embalajen no ekipamentu hodi koko konte\u00fadu nutrisaun.<\/p>\n\n\n\n<p>Kria ambiente atu agrikult\u00f3r sira bele asesu di\u2019ak liu tan ba merkadu liu husi hadi\u2019ak estrada rural sira atu fasilita movimentu ba komunidade no sira nia produtu sira ba merkadu. Iha tempu hanesan limita importasaun ba produtu agrikultura ne&#8217;eb\u00e9 bele prod\u00fas ona iha rai laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Suporta nafatin peskad\u00f3r sira, ho fasilidade peskas ne&#8217;eb\u00e9 adekuadu no asesu ba merkadu ne&#8217;eb\u00e9 di\u2019ak liu no inkorpora produtu peska iha programa merenda eskol\u00e1r no Fornesimentu ai-han ba instituisaun p\u00fabliku sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Halo identifikasaun no kontrola produtu agrikultura la\u2019\u00f3s-foos ne&#8217;eb\u00e9 ita kontinua importa maske ita iha pot\u00e9nsia maka\u2019as ba produsaun iha rai laran, hanesan fehuk-ropa, ikan fresku no ikan maran, liis no tomate, ne&#8217;eb\u00e9 kontinua tama husi Belu-NTT tanba bele hamate produsaun rai laran. Suporta ita nia agrikult\u00f3r sira atu halo produsaun ba produtu sira ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>F\u00f3 prioridade orsamentu ba promove hortikultura, hakiak animal no hakiak ikan&nbsp; iha nivel uma kain atu bele prod\u00fas produtu ne&#8217;eb\u00e9 saud\u00e1vel no iha nutrisaun di\u2019ak ba fam\u00edlia,<\/p>\n\n\n\n<p>Promove diversifikasaun ai-han no konsiensilizasaun hodi muda kultura han, nud\u00e1r dalan ida hodi hamenus importasaun foos no promove ai-han lok\u00e1l seluk ne\u2019eb\u00e9 nutritivu liu.<\/p>\n\n\n\n<p>Promove agro-ekologia, uza rekursu lok\u00e1l atu hasa\u2019e produsaun liu husi dalan ne&#8217;eb\u00e9 la estraga meiu-ambiente no kontribui ba hadi\u2019ak Klimatika.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Zevonia Vieira Relasiona ho loron mundial ai-han ho tema Direitu ba ai-han atu hadi\u2019ak moris no futuru, ne\u2019ebe dehan katak asesu ba ai-han ne&#8217;e sai hanesan ema nia direitu, nune&#8217;e nasaun sira hotu tenke esforsu-an atu investe no prioritiza atividade produsaun ai-han ho nune\u2019e atu reziliente liu tan. Liuhusi komunikadu imprensa ne\u2019ebe Neon Metin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":12833,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-19507","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19507","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19507"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19507\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19509,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19507\/revisions\/19509"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12833"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19507"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19507"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19507"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}