{"id":19517,"date":"2024-12-12T22:35:27","date_gmt":"2024-12-12T13:35:27","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19517"},"modified":"2025-04-24T08:00:23","modified_gmt":"2025-04-23T23:00:23","slug":"feto-fronteira-iha-naktuka-nia-istoria-luta-ba-sira-nia-moris-kiak-dalaruma-sente-moris-la-seguru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/12\/12\/feto-fronteira-iha-naktuka-nia-istoria-luta-ba-sira-nia-moris-kiak-dalaruma-sente-moris-la-seguru\/","title":{"rendered":"Feto Fronteira Iha Naktuka nia Ist\u00f3ria, Luta Ba Sira nia Moris Kiak, Dalaruma Sente Moris La Seguru"},"content":{"rendered":"\n<p>Reportajen Filomena da Conceicao<\/p>\n\n\n\n<p>Naktuka dok husi sidade, rai izoladu parte husi Rejiaun Administrativa Espesial Oe-cusse Ambeno (RAEOA), kuaze oras 3 resin hakat to\u2019o natar Nakutak, ne\u2019ebe fronteira ho Oepoli parte Nusa Tenggara Timur (NTT) Indonesia.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin ho ekipa lao hakat mota, tanba bai-loron mota mos maran, hafasil ekipa bele lao hakat kareta, maibe tempu udan, la fasil atu hakat ho kareta, ida ne\u2019e mos fo risku ba ema hotu ne\u2019ebe hela iha Naktuka, sira sei la hakur mota mai Citrana, tanba mota boot.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekipa Neon Metin hateke besik kondisaun moris komunidade iha Naktuka, ne\u2019ebe moris nudar to\u2019os nain, lao ain tanan, kabala lipa, no la haluha sira tenke mama malus, antes lao hakat ba to\u2019os, hodi hein sira hare, tanba tauk Karau ka bibi ba estraga sira nia hare.<\/p>\n\n\n\n<p>Loron tiru makaas ba kulit, kosar sulin maibe la hamate esperitu ekipa hodi lao tuir natar sira, hakur mota kiik, tama ai-laran tuan sira, hodi ba to\u2019o iha Maria Bellu nia natar. Baraka simplis halo husi Tali Tahan, besik bee matan, halo anin fresku hu mai ami nia oin, sente hakmatek los iha fatin nee.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin hahu entrevista ho Maria, iha baraka laran, ho hamnasa maibe nia brani atu koalia hateke ba Kamera, tanba susar atu koalia tetum, Maria deside koalia Baekenu, no hetan tulun husi Ajanu husi Rede ba Rai, hodi tradus ba Tetum.<\/p>\n\n\n\n<p>Maria idade 76, hela area Betila, suku Beneufe, Postu Administrativu N\u00ective&nbsp; (RAEOA), idade la produtivu ona, maibe nia f\u00edziku sei produtivu, karik joven bele lakon ho nia, loron serbisu natar, lorokraik ba faan modo, kalan hein natar. Serbisu ne\u2019ebe todan ba nia, tanba menus deskansa, maibe moris mak nunee, nia tenke halo.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hau hela iha Betila lorloron hau sempre mai iha fatin ne&#8217;e, hodi hein hau nia natar, &nbsp;toos no hahan sira neebe hau kuda mak batar, lakeru no modo Sira hodi buka Osan&#8221;,&nbsp; Maria konta ba Neon Mentin iha Naktuka, Domingu\/13\/10.<\/p>\n\n\n\n<p>Kondisaun moris ne\u2019ebe Maria hala\u2019o, hodi luta nia moris no nia kaben ne\u2019ebe ne\u2019ebe kondisaun sa\u00fade la dun diak, iha tempu agora, halo nia sente tauk, tanba sira hela besik fronteira, maibe Maria tetu ba mai, nia tenke koko brani, lao loron no kalan tau matan ba natar ho nia toos, tanba rai Naktuka mak nia bikan ho kanoru.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hau nia Natar nee besik loos fronteira, no dalruma hau tauk mai iha hau nia natar, no toos maib\u00e9 hau nafatin brani tanba liuhusi kuda modo nee mak bele ajuda hau nia moris, no hetan osan ba oan sira nia eskola, maibe buat neebe halo hau tauk liu mak karik sira bele mai baku ami tanba hau nia laen difesiensia matan&#8221;, tenik Maria<\/p>\n\n\n\n<p>Ema sira moris iha Naktuka, ema ne\u2019ebe ho ekonomia kiik ka moris kiak, atu faan sira nia ba malu, karik susar oituan, dalaruma sira truka deit ho bua no malus, masin ka buat seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Modo hirak neebe Hau kuda dalaruma lori ba faan ema la sosa hau uza hodi troka deit ba bua ho malus&nbsp; ka masin &nbsp;sira tanba iha ne&#8217;e ema susar tebes atu sosa ita modo sira&#8221; Nia haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p>Informasaun ne\u2019ebe fulan hira nia laran Maria rona konaba rai Naktuka ne\u2019ebe governu monta ona destaka iha natar laran, nia preokupa karik sei lakon sira nia natar iha loron ida? Maria moris kbiit laek, mukit no dook husi asesu informasaun, no sentru sa\u00fade. Nia haraik-an ba governu Timor-Leste, atu la entrega Naktua ba Indonesia, tanba rai nee mak fo moris ba sira tempu naruk<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ami lakohi governu Timor entrega Naktuka ba Indonesia, tanba Naktuka hanesan bikan no kanuru ida ba ami nia moris, no liuhusi natar sira nee&nbsp; ami mak bele fo eskola ba ami nia oan sira, no nesesidade lor-loron nian&#8221;, Maria hato\u2019o ho esperansa boot.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia husu ba governu, atu kria dezenvolvimentu ba sira nia suku liuhusi&nbsp; hadia estrada, kria lina eletrisidade no loke postu saude neebe besik ba sira, atu sira bele asesu besik.<\/p>\n\n\n\n<p>Maria iha oan nain&nbsp; lima, nain ida forma&nbsp; ona familia no nain 4 mak&nbsp; dadaun ne&#8217;e sei halao nia estudu.<\/p>\n\n\n\n<p>Terezinha Ellu idade 47,&nbsp; hela iha Betila, suku Beneufe haktuir kada loron lao oras rua hodi to\u2019o iha natar Naktuka, hakur mota tanba nia hela iha Citrana.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"747\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-19520\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok.png 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-300x224.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-768x574.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-562x420.png 562w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-80x60.png 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-100x75.png 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-180x135.png 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-238x178.png 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-640x478.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Tere-ok-681x509.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Terezinha Ellu moris toos nain iha Naktuka, hamoos hela nia natar. [Foto: Zevonia | 15.10.2024]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hau sai husi uma tuku 7:00 dadersan, no to\u2019o iha nee tuku 9 dadeer, hau servisu husi dadeer too lokraik, no dalaruma hau la fila ba uma, &nbsp;hamutuk ho oan sira, ami toba deit iha natar laran&#8217;, dehan Terezinha.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan hare neebe sira kuda, tempu diak sira hetan too karon 9,3&nbsp; no balun fa\u2019an iha Oe-cusse vila hodi haree oan sira nia eskola, no balun tein hodi han.<\/p>\n\n\n\n<p>Terezeinha mos sente tauk hela besik fronteira, tanba tinan hirak liuba, akontese konflitu no ema oho malu iha natar, maske nune sira kontinua halai natar.<\/p>\n\n\n\n<p>Naktuka fatin ne\u2019ebe izoladu, laiha ahi, estrada aat, sentru saude, edukasaun dook husi sira, sa tan sira la asesu informasaun.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cIha tempu udan bainhira moras, sira labele ba postu sa\u00fade, tanba mota boot, nune&#8217;e, besik tempu udan sira sosa kedas ai moruk hodi salva sira nia vida.<\/p>\n\n\n\n<p>Istoria seluk husi Jacinta Coel Tinan idade 57, hela iha Citrana, Neon Metin lao hakat ba nia to\u2019os laran, ne\u2019ebe nakonu ho aifuan no modo tahan, ekipa Neon Metin lao besik oras ida, hodi to\u2019o iha nia toos laran.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"749\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-19521\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok.png 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-300x225.png 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-768x575.png 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-561x420.png 561w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-80x60.png 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-100x75.png 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-180x135.png 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-238x178.png 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-640x479.png 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Jacinta-ok-681x510.png 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><strong><em>Jacinta Coel toos nain iha Naktuka, hamrik hela iha nia baraka laran. [Foto: Zevonia | 15.10.2024]<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Manu fuik no animal sira seluk hatudu sira nia lian ho ritmu oin-oin, ai laran tuan, bee matan haleu nia to\u2019os. Baraka ida iha to\u2019os laran, bebak ho luan 120 metru, nahe biti iha leten, ho sumasu ne\u2019ebe hahu mihis ona, hatoba hela nia be-oan kiik iha leten. Sana ho bikan sira tara iha laran hamutuk, nune sira bele tein hodi han meudia no kalan.<\/p>\n\n\n\n<p>Konaba sente seguru ka lae, ba Neon Metin nia dehan sente seguru oiutan, tanba dook husi postu Tentara Indonesia, entaun nia preokupa liu kondisaun estrada no postu sa\u00fade ne\u2019ebe dook husi sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hau lorloron mai iha ne&#8217;e, hodi hamoos toos no kuda modo hanesan baria, kanku, aifarina no modo sira seluk. Husi Citrana mai iha ne&#8217;e ami lao durante oras rua, no hau sai husi uma tuku 6:00, &nbsp;too iha ne&#8217;e tuku 8:00, &nbsp;hau mai hamoos hotu tiha toos, dalaruma hau fila too kalan, no modo sira neebe hau kuda ema mai hola hau fa\u2019an maibe karik ema la hola hau lori ba uma ami han deit&#8221;, dehan Jacinta<\/p>\n\n\n\n<p>Modo sira ne\u2019ebe Nia faan dalaruma hetan deit 50 cent no $1.00 dolar hodi sosa kaffe, masin midar, no uza ba nesesidade seluk uma laran nian.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ba merkadu faan aifarina tahan, brinjela, aidila funan no modo. Husi faan nee ami hetan $5.00 dolar no ami ba mai selu selu $3.00. Ba merkadu ami lakon tan mak iha, tanba selu kareta karun nune&#8217;e hetan oituan deit&#8221;, Jacinta Konta ba Neon Metin.<\/p>\n\n\n\n<p>Jacinta sente susar mak dook husi merkadu no ospit\u00e1l, maske iha Citrana eletrisidade iha maibe lao ba ospit\u00e1l iha Betila dook tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>Jacinta moris nu\u2019udar to\u2019os nain, iha oan nain 6, feto 4, mane 2. Entre oan nain nee, nain rua remata ona iha universidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin halo entrevista ho Prezidente RAEOA, Rogerio Lobato hodi husu planu RAEOA nian, hodi dezenvolve husi Citrana to\u2019o Naktuka, Rogerio hatan ba Neon Metin katak, RAEOA iha planu ona atu hadia estrada no dezenvolve Citrana hodi hatan ba komunidade sira nia preokupasaun.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Filomena da Conceicao Naktuka dok husi sidade, rai izoladu parte husi Rejiaun Administrativa Espesial Oe-cusse Ambeno (RAEOA), kuaze oras 3 resin hakat to\u2019o natar Nakutak, ne\u2019ebe fronteira ho Oepoli parte Nusa Tenggara Timur (NTT) Indonesia. Neon Metin ho ekipa lao hakat mota, tanba bai-loron mota mos maran, hafasil ekipa bele lao hakat kareta, maibe [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":19522,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-19517","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19517","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19517"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19517\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20514,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19517\/revisions\/20514"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19522"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19517"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19517"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19517"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}