{"id":19530,"date":"2024-10-22T23:48:03","date_gmt":"2024-10-22T14:48:03","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19530"},"modified":"2024-10-22T23:49:35","modified_gmt":"2024-10-22T14:49:35","slug":"calvin-hela-iha-naktuka-kalan-estuda-uza-lampra-tanba-la-asesu-eletrisidade-ba-eskola-lao-oras-rua-no-hakur-mota","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/10\/22\/calvin-hela-iha-naktuka-kalan-estuda-uza-lampra-tanba-la-asesu-eletrisidade-ba-eskola-lao-oras-rua-no-hakur-mota\/","title":{"rendered":"Calvin Hela Iha Naktuka, Kalan Estuda Uza Lampra Tanba La Asesu Eletrisidade, Ba Eskola Lao Oras Rua no Hakur Mota"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen:&nbsp; Umbelina dos Reis<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Kalan nakukun, laiha naroman, se iha osan hola lampra hodi leno, karik laiha osan, uza deit kamii hodi sunu, no karik hasoru nakukun deit iha tempu kalan. Ida ne\u2019e mak situasaun maluk sira iha Naktuka hasoru, bainhira rai komesa nakaras, idak-idak hahu sunu sira nia kamii ou halakan lampra ne\u2019ebe sira hola iha loza baratu.<\/p>\n\n\n\n<p>Rai nakukun, bainhira hateke ba leten fitun naroman nabilan, rona mos grilo ka kriket nia lian duni malu, rai hakmatek tanba ema idak-idak iha nia uma laran, balun tur konta ist\u00f3ria, balun toba sedu tanba loron tomak halo serbisu iha toos &nbsp;no natar laran. Balun dapur ahi klaak sei lakan, karik sira foin tein.<\/p>\n\n\n\n<p>Ekipa Neon Metin iha oras tuku 7:00 kalan lao hakat bee matan ida, hodi lao tesik ba Calvin Taec idade 13, estudante klasse 3 nia uma, hodi hare besik nia kondisaun iha tempu kalan bainhira estuda.<\/p>\n\n\n\n<p>Aihun boot iha uma, portaun ne\u2019ebe haleu nia uma laos halo husi besi hanesan riku sira, maibe halo husi akadirihun nia ai, sira halo nune, atu animal sira labele tama ba sira nia kintal. Calvin ho nia mama papa sente hakfodak oituan, bainhira ami to\u2019o iha sira nia uma, karik sira hanoin ema sira ne\u2019ebe husi ne\u2019ebe? Tanbasa kalan mai lori sasan boot sira, sira mai halo sa? Tanba iha fatin izoladu dalabarak jornalista sira nungka hakbesik ba sira, tanba sira kahur oituan ho tauk.<\/p>\n\n\n\n<p>Maibe tauk nee lakon lalais deit, bainhira ami to\u2019o koalia halimar ho sira, no sente buat hotu prontu atu entrevista ho sira.<\/p>\n\n\n\n<p>Calvin nia uma laos uma luxu, uma uza batako no piku, kuaze modelnu uma sira atu hanesan, iha meza kiik iha uma laran, fatin ne\u2019e mak Calvin uza hodi estuda ho nia alin. Nia hahu lee nia livru Lafaek ne\u2019ebe nia simu iha eskola, nia loke nia lampra hodi leno ba livru, nia le neneik konaba ist\u00f3ria.<\/p>\n\n\n\n<p>Ba Neon Metin Calvin haktuir, uza deit lampra hodi leno, se pilla mate, nia la kontinua estuda. Tanba lampra ne\u2019ebe nia iha, uza deit solar panel katak tempu loron, sira habai iha loron. Sente nakukun duni maske uza ona lampra tanba la naroman hanesan ahi sira ne\u2019ebe lakan iha vila, kondisaun ida ne\u2019e sente la justu ba Calvin ho nia kolega sira ne\u2019ebe moris iha fatin izoladu, la hanesan labarik sira ne\u2019ebe&nbsp; moris iha vila laran.<\/p>\n\n\n\n<p>Calvin hela iha bairu Naktuka,&nbsp; Aldeia Manan, suku Bene-Ufe, Sub-Rejiaun Nitibe,&nbsp; no Rejiaun Administrativu Espesi\u00e1l Oekussi Ambeno, (RAEOA), eskola iha Ensinu Basiku Citrana haktuir , dadersan hadeer iha tuku 5:00, &nbsp;hafoin nia ba kuru bee iha posu hodi haris, la haluha nia mama prepara sasoru ba sira hodi han, sasoro tanan deit mak sira han, maske nune\u2019e sira agradese hodi ense sira nia kabun.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha oras tuku 6:00 dadersan Calvin ho nia alin lao sai husi uma hodi ba Citrana, lao oras rua nia laran, no sei to\u2019o iha eskola oras tuku 8:00 dader. Calvin ho uniforma kinur, uza sapatu tuan atu nakles ona, ho meas tuan ida. Iha Naktuka labarik sira hatene ona oras, sira barak sei hasoru malu iha estrada, no sira sei lao hamutuk, halai hamutuk, hamansa hamutuk hodi lao ba eskola. Balun uza deit sinelus hodi ba eskola, kaer deit kadernu oan ho lapis ida.<\/p>\n\n\n\n<p>Calvin haktuir ba Neon Metin, loron-loron tenke hakat mota, maibe bainhira udan boot hakur Mota Noel Besi, dalaruma kalsa ka faru tenke bokong, sira mos tenke hasai sapatu hodi tama ba bee laran. Sira sei kiik maibe sira luta ona hodi hasoru risku sira, hodi atinje sira nia mehi.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"750\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19533\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin.jpg 1000w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-300x225.jpg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-768x576.jpg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-560x420.jpg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-80x60.jpg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-100x75.jpg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-180x135.jpg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-238x178.jpg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-640x480.jpg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/calvin-681x511.jpg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\"><em>Calvin ho nia alin mane lao ba eskola, liuhusi dalan mota nian. [Foto: Zevonia | 15.10.2024]<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Karik udan &nbsp;boot mota tun,&nbsp; ami &nbsp;mos tenki hakur mota maka ba eskola, dalaruma bin no maun sira ajuda lori ami hakur mota ba eskola,&#8221; dehan &nbsp;Calvin Taec ba Neon Metin, iha nia rezidensia &nbsp;Naktuka, Domingo, 13\/10.<\/p>\n\n\n\n<p>Maske hasoru susar oin-oin, maibe ida nee la hamate nia vontade atu estuda no ba eskola. Nia gosta aprende lingua tetum no Portugues no nia iha mehi boot hakarak sai Polisia nune\u2019e bele fo seguransa ba nia familia iha Naktuka, tanba sira hela besik fronteira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ha\u2019u nia mehi ba futuru hakarak tebes sai polisia hodi salva hau nia familia no hau nia rai,&#8221; nia espresa nia mehi.<\/p>\n\n\n\n<p>Eletrisidade ne\u2019ebe to\u2019o ohin loron sira la asesu, sa tan atu asesu informasaun liuhusi televizaun, internet deit linha la diak. Sira moris izoladu duni maske Timor ukun an ona tinan 25.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ami laiha eletrisidade, tempu kalan ami estuda uza enerjia solar\/tenaga surya, ou uza lampra deit,&nbsp; maib\u00e9&nbsp; karik pilla mate ami la estuda.&#8221; Hateten Calvin Taec.<\/p>\n\n\n\n<p>Rut Sila nudar Calvin nia mama ba Neon Metin nia hateten komunidade iha Naktuka ne&#8217;e moris iha \u00e1rea izoladu teb-tebes, laiha li\u00f1a eletrisidade, dook hosi sentru saude no edukasaun, maib\u00e9 oan sira hakarak tenke ba eskola.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan labarik sira ba eskola la&#8217;o dook loos, sira hakat mota mak foin ba eskola,&nbsp; bainhira udan tun mota boot mos oan sira nafatin ba eskola, tanba sira hakarak aprende no luta ba sira nian futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>Hodi sobrevive ba moris uma laran nian, Rut loron-loron faan moda, hudi no manu iha merkadu iha Citrana, hetan deit $5.00, nee mos la to\u2019o hodi sosa oan sira nia nesesidade,<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cAmi iha \u00e1rea Naktuka listrik mos laiha, osan laiha, entaun dalaruma ami lori sasan ka modo tahan lori ba familia sira ne&#8217;eb\u00e9 faan minarai sira ne&#8217;e hodi troka, nune&#8217;e ami bele sunu. Dalaruma oan sira uza center\/lampra mak estuda iha tempu kalan.&#8221; Rut sila espresa kondisaun real ne\u2019ebe sira hasoru.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"768\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-1024x768.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19532\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-1024x768.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-300x225.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-768x576.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-1536x1152.jpeg 1536w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-2048x1536.jpeg 2048w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-560x420.jpeg 560w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-80x60.jpeg 80w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-100x75.jpeg 100w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-180x135.jpeg 180w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-238x178.jpeg 238w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-640x480.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/WhatsApp-Image-2024-10-22-at-23.42.57-681x511.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>Rut ho Lucas nudar Calcin nia papa ho mama. [Foto: Umbe | 14.10.2024]\n\n\n\n<p>Lucas Taec, Calvin nia papa halo moris hanesan to\u2019os nain, nia konfesa moris iha Naktuka ne\u2019e hasoru susar oin-oin, maibe pasensia deit hodi hala\u2019o moris. Nia espera nain ulun sira iha Dili bele mai hare besik sira nia moris iha Naktuka.<\/p>\n\n\n\n<p>Sentru Saude dook husi Naktuka, tanba iha fali Betila iha mota sorin, maibe Lucas dehan ne\u2019e la sufsiente. Iha tinan 2013, governu fo apoiu enerjia solar ba sentru saude, maibe tanba uza iha tempu naruk, ekipamentu ne\u2019e aat hotu ona.<\/p>\n\n\n\n<p>Nu\u2019udar aman ne\u2019ebe preokupa ho seguransa ba oan sira ba eskola, karik nia lian ne\u2019ebe hato\u2019o ba governu, hodi harii eskola no sentru saude iha Naktuka, nune\u2019e bele tulun sira la lao dook ba sentru saude, no oan sira mos sente seguru.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen:&nbsp; Umbelina dos Reis Kalan nakukun, laiha naroman, se iha osan hola lampra hodi leno, karik laiha osan, uza deit kamii hodi sunu, no karik hasoru nakukun deit iha tempu kalan. Ida ne\u2019e mak situasaun maluk sira iha Naktuka hasoru, bainhira rai komesa nakaras, idak-idak hahu sunu sira nia kamii ou halakan lampra ne\u2019ebe sira [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":19536,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-19530","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19530","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19530"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19530\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19537,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19530\/revisions\/19537"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19536"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19530"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19530"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19530"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}