{"id":19715,"date":"2024-11-21T02:03:10","date_gmt":"2024-11-20T17:03:10","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19715"},"modified":"2024-11-21T02:03:12","modified_gmt":"2024-11-20T17:03:12","slug":"bai-loron-naruk-no-bee-matan-maran-iha-lauana-letefoho-fo-impaktu-ba-kualidade-no-produsaun-kafe-tun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/11\/21\/bai-loron-naruk-no-bee-matan-maran-iha-lauana-letefoho-fo-impaktu-ba-kualidade-no-produsaun-kafe-tun\/","title":{"rendered":"Bai-Loron Naruk no Bee Matan Maran Iha Lauana-Letefoho, Fo Impaktu Ba Kualidade no Produsaun Kafe Tun"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Filomena da Conceicao<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Mudansa KIim\u00e1tika ne&#8217;ebe akontese iha global, fo impaktu ba illa kiik sira hanesan Timor-Leste,&nbsp; hetan afeita tanba level udan la mai tuir nia tempu. Problema ne\u2019e fo impaktu ba setor produtivu sira, liu-liu to\u2019os nain sira ne\u2019ebe produs ai-han<\/p>\n\n\n\n<p>Situasuan ne\u2019e afeta mos ba to\u2019os nain sira ne\u2019ebe kuda no produs kaf\u00e9 iha Lete-Foho Munisipiu Ermera, tanba bee matan sira hahu maran iha suku Lauana,<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Suku Lauana, postu administrativu Lete-Foho, Miguel Gomes Maia &nbsp;hateten &nbsp;mudansa klim\u00e1tika ne&#8217;ebe akontese liuhusi bailoron naruk, afeita tebes ba komunidade grupu agrikultor sira iha suku Lauana, &nbsp;tanba komunidade sira enfrenta problema Bee matan Maran no produtu produsaun kafe menus.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hau atu relata deit kona-ba situasaun no kondisaun real ne&#8217;ebe mak suku Lauana rasik hasoru liu-liu liga ba mudansa klim\u00e1tika ne&#8217;ebe akontese liuhusi bai-loron naruk ne&#8217;e,&nbsp; afeta tebes&nbsp; ba Bee matan maran no plantasaun ne&#8217;ebe moris ladiak, liu-liu ba plantasaun kafe sira,&#8221; dehan Xefe suku Launa ba jornalista sira iha sede suku Launa, Tersa 19\/11<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ai-horis sira ne&#8217;ebe uluk iha tuan ona, no dezenvolvimentu balun hanesan eletrisidade ne&#8217;ebe mai estraga ai-horis sira barak liu, liu-liu ai-Samtuku, monu sai hotu entaun afeita ba komunidade sira nia produsaun liu-liu kafe menus ba beibeik, tanba ne&#8217;e husu ba governu, atu haree problema sira ne&#8217;ebe maka komunidade iha suku Lauana hasoru hela ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Husu governu atu bele halo orientasaun ruma para ba iha tekniku extensionista sira atu bele servisu ekipa hodi bele mobiliza nafatin, komunidade sira hodi bele hasa&#8217;e produsaun agrikultura iha rai laran liu-liu platasaun kafe,&#8221; Xefe Suku Launa husu ba governu.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, relasaun ho situasaun mudansa klim\u00e1tika ne&#8217;ebe akontese hakarak husu ba Ministeiru agrikultura atu &nbsp;bele suporta komunidade sira liuhusi rehabilitasaun kafe atu labele para hodi komunidade sira bele kuidadu fali sira nia plantasaun, liu-liu ba iha produtu kafe, tanba komunidade iha ne\u2019e maioria kuda maka produtu kafe.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hanesan autoridade lok\u00e1l ami nafatin fahe informasaun ba komunidade atu bele adapta an ba problema mudansa klim\u00e1tika ne&#8217;ebe kada tinan ami sempre f\u00f3 hatene ba komunidade sira atu kontinua kuda ai-oan sira ba iha Bee matan sira ne&#8217;ebe fornese bee,&#8221; Nia Esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p>Autoridade lok\u00e1l ne&#8217;e mos husu tan ba governu, ba futuru&nbsp; governu bele&nbsp; apoiu nafatin komunidade grupu agrikultorres sira liuhusi rehabilitasaun bibeirus sira, apoiu nafatin ba komunidade sira atu nune&#8217;e, sira bele tau no&nbsp; kuda fali ai-horis sira ne&#8217;ebe menus ona.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Fatin hanesan, sekretariu suku Lauana Lucio Soares &nbsp;mos hateten, &nbsp;hakarak halo komparasaun mundansa klim\u00e1tika entre tempu uluk no agora ne&#8217;e, &nbsp;iha diferensia ne&#8217;ebe boot tebes, tanba tempu uluk udan sempre mai tuir nia tempu, maibe ohin loron iha diferensia boot tebes, udan mai la tuir ona nia tempu nune&#8217;e produtu hirak ne&#8217;ebe komunidade sira kuda ne&#8217;e la fo rezultadu ne&#8217;ebe maka diak ba &nbsp;grupu agrikultores sira iha suku Lauana.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita ko&#8217;alia kona-ba mudansa klim\u00e1tika ita haree diferensia boot liu, &nbsp;tanba iha tinan 1979 udan ne&#8217;e mai iha nia tempu, maibe ohin loron udan mai la tuir fali tempu ona no buat hotu ne&#8217;ebe mak ita kuda la iha rezultadu, atu kuda deit ai-farina no kontas mos laiha rezultadu no kafe mos la fo fuan diak&#8221;, dehan Lucio<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba Kafe ne&#8217;e presiza mahon, mais agora ai-Samtuku tohar hotu ona, nune&#8217;e laiha&nbsp; ai sira atu fo mahon ba kafe no&nbsp; produtu sira seluk&nbsp; hanesan kontas no talas sira,&nbsp; maske gruvernu sira fasilita ai-kafe hodi fahe ba komunidade atu kuda, maibe lahanesan ho ai-Samtuku tanba la dura, nune&#8217;e laiha produtu seluk ba komunidade atu garante maibe kafe deit mak lori benefsiu boot ba komunidade sira.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Kafe lori benefisiu boot ba komunidade maske komunidade sira&nbsp; kada tinan&nbsp; halo kultura barak, maibe sira nia uma halo nafatin, ne&#8217;ebe uma iha ne&#8217;e mesak&nbsp; diak deit, entaun rahabilitasaun kafe ne&#8217;e nia&nbsp; benefisiu&nbsp; boot liu, &nbsp;tanba hahan ka buat hotu ne&#8217;ebe sira presiza bele husu ba kafe tanba toos laiha,&#8221;Nia informa.<\/p>\n\n\n\n<p>Entretantu iha&nbsp; Suku Lauana, Postu Administrativu Lete-foho Munis\u00edpiu Ermera &nbsp;iha 52 km, ho nian aldeia hamutuk 10&nbsp; no tot\u00e1l populasaun hamutuk 3.959 kompostu husi Uma kain 991, &nbsp;Mane 1989 no feto 1970 no komunidade hirak ne&#8217;e&nbsp;&nbsp; maioria moris ho sekt\u00f3r agrikultura.<\/p>\n\n\n\n<p>Progama media tour ne&#8217;e realiza tanba Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa&#8217;e (AJTL), servisu hamutuk ho OXFAM Iha Timor-Leste no hetan apoiu fundus husi Oxfam Hongkong.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Filomena da Conceicao Mudansa KIim\u00e1tika ne&#8217;ebe akontese iha global, fo impaktu ba illa kiik sira hanesan Timor-Leste,&nbsp; hetan afeita tanba level udan la mai tuir nia tempu. Problema ne\u2019e fo impaktu ba setor produtivu sira, liu-liu to\u2019os nain sira ne\u2019ebe produs ai-han Situasuan ne\u2019e afeta mos ba to\u2019os nain sira ne\u2019ebe kuda no produs [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":19721,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-19715","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19715","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19715"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19715\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19723,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19715\/revisions\/19723"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19721"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19715"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19715"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19715"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}