{"id":19903,"date":"2024-12-09T14:33:11","date_gmt":"2024-12-09T05:33:11","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=19903"},"modified":"2024-12-09T15:27:07","modified_gmt":"2024-12-09T06:27:07","slug":"publik-questiona-independensia-kak-komisariu-rui-lakohi-fo-komentariu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2024\/12\/09\/publik-questiona-independensia-kak-komisariu-rui-lakohi-fo-komentariu\/","title":{"rendered":"Publik Questiona Independensia KAK, Komisariu Rui Lakohi Fo Komentariu"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen Ekipa Neon Metin<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ohin (9\/12), mundo tomak selebra Loron Internasional kontra Korupsaun. Timor-Leste selebra loron ne\u2019e ba dala 12 ona, no Komisaun Anti Korupsaun halao serbisu tinan 14 ona. Maski atinji ona susesu balun maibe esforsu atu kontinua mantein atinjimentu ne\u2019e hafoer tiha ona ho prosesu hili Komisariu KAK, Rui Pereira dos Santos, nudar militante no membru Komisaun Juridisaun CNRT nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha seminar loron ohin nian ho tema, \u201cKompromisu&nbsp; Estadu Hodi Luta Kontra Korupsaun ba Prosperiedade Povu Nian\u201d, hodi Selebra Loron Internasioal Anti Korupsaun nian, Jornalista Neon Metin husu perguntas ba Komisariu Rui kona ba asuntu independensia KAK nian. Maibe Komisariu <em>Rui dehan, \u201cHau labele responde ba ida ne\u2019e\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Independensia instituisaun KAK ho ninia lideransa questionavel tebes duni no bainhira kontinua hanesan ne\u2019e sei hamosu diskonfiansa publik nian ba instituisaun ida ne\u2019e. Saida mak publik questiona ne\u2019e iha razaun tanba instituisaun ida ne\u2019e harii ho serbisu espesifiku atu kombate korupsaun, no salva povu nia riku soin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Konvensaun Nasoens Unidas Nian ba Kombate Korupsaun (UNCAC) nia artigu balun espesfikamente koalia kona ba independensia orgaun no pesoal sira ne\u2019ebe serbisu hodi kombate korupsaun. UNCAC ne\u2019e Timor-Leste asina iha 2003, no ratifika hosi Parlamentu Nasional iha 2008, maibe implementasaun sira lao ses hosi saida mak estadu aseita tuir padraun internasional nian na kombate korupsaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">UNCAC nia artigu 36 dehan nune<em>,\u201d<\/em><em>Estadu parte ida-idak tenke, tuir prinsipius fundamental sistema legal estadu nian, garante existensia hosi orgaun ida ka orgaun sira ka ema ne\u2019ebe serbisu ba kombate korupsaun liu hosi exekusaun lei. Orgaun ne\u2019e ka orgaun sira ne\u2019e ka ema ne\u2019ebe halo serbisu tenke garante sira nesesariu independensia, tuir prinsipius fundamental sistema legal estadu nian, hodi bele halao sira nia funsaun efetivamente no la iha influensia. Ema sira ne\u2019ebe serbisu iha orgaun ne\u2019e ka orgaun sira ne\u2019e tenke formasaun apropriadu no iha rekursu ba halao sira nia serbisu.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Independensia tuir UNCAC ne\u2019e refere ba livre hosi influensia politika, ekonomia, no presaun sosial sira ne\u2019ebe bele kompremete sira nia imparsialidade ka prosesu foti desizaun. Objetivu hosi independensia KAK nian ne\u2019e atu garante katak esforsu ba kombate korupsaun mak sai nudar objetivu, atu efetivu liu, no mantein konfiansa publik nian, justu no konfiavel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dubidas Neon Metin nian ba independensia KAK hahu kedas hosi prosesu kandidatura. Iha loron dahuluk (17\/08), bainhira Komisariu Rui tama kantor, Neon Metin manda karta no husu kedas atu halo podcast ho Komisariu hodi koalia kona asuntu ne\u2019ebe liga ho eleisaun no serbisu kombate korupsaun nian. Xefe Redasaun hetan komunikasaun hosi Komisariu via telefone hodi hatete katak agora dadaun Komisariu seidauk sei foka lai ba serbisu internal no fo tempu fulan ida nune\u2019e mak halo podcast ho Neon Metin. Liu tiha fulan ida, Xefe Redasaun Neon Metin manda fali mensajen hosi Whatsapp husu fali tempu ba podcast, maibe Komisariu Rui haree deit no la fo resposta ruma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jornalista Neon Metin ne\u2019ebe hasoru Komisariu Rui husu perguntas kona ba involvementu Komisariu Rui nian iha Partidu CNRT. Komisariu Rui la nega ida ne\u2019e, Rui mos nudar komisariu ida iha partidu CNRT laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cIha partidu hau laos membru CPN (Komisaun Politiku Nasional), hanesan Komisariu deit. Komisariu iha ne\u2019eb\u00e1 ne\u2019e hanesan ema profisonal, ne\u2019e laos komisariu mesak deit. O nia maun Silveiro Pinto mos iha ne\u2019eb\u00e1 hotu, ema lubuk boot iha ne\u2019eb\u00e1 hotu, ne\u2019e membru KAP baibain la tur iha estrutura,\u201d Komisariu KAK, Rui Pereira esplika.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rui mos hatutan dehan <em>\u201cKomisariu ne\u2019e ema kikoan ida. Desde partidu hari, ami nu\u2019udar ema profisional iha ne\u2019eb\u00e1, saida maka sira presiza ami fo apoiu, laos tama iha estrutura inti partidu nia. Ne\u2019e lae, ne\u2019e hanesan membru KJP baibain.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oinsa Komisariu Rui esplika katak nia ema professional iha partidu se iha nia Facebook nia publika foto sira ne\u2019ebe laos serbisu professional nian maibe involvementu ninian iha kampana CNRT nian tempu liuba? Karik Rui atu dehan katak nia nudar ema professional partidu CNRT nian, laos professional nudar jurista ka seluk.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"683\" src=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM.jpeg\" alt=\"\" class=\"wp-image-19905\" srcset=\"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM.jpeg 1024w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM-300x200.jpeg 300w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM-768x512.jpeg 768w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM-630x420.jpeg 630w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM-640x427.jpeg 640w, https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-09-at-2.15.30-PM-681x454.jpeg 681w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maski Rui Pereira sai ona Komisariu KAK maibe publik kontinua kestiona kona ba imparsialidade Komisariu KAK tan nia mai hosi partidu CNRT. Karik bankada governo nian iha Parlamentu Nasional mos haree vantajen hosi hili ema ne\u2019ebe asosia ho partidu CNRT.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cBuat ne\u2019eb\u00e9 publiku preokupa mak ne\u2019e, ema se deit bele ba, maibe ema ne\u2019eb\u00e9 ba tenke priense rekezitus ne\u2019eb\u00e9 lei ejiji. Iha artigu 8 alinea 2 husi lei numeiru 8\/2009 ne\u2019eb\u00e9 altera tiha ona, ho lei numeiru 1\/2024, iha ne\u2019eba rekezitu elejibilidade ne\u2019e tenke ema ne\u2019eb\u00e9 indepedente no imparsial, la asosia ho partidu politiku ruma\u201d, Luis Sampaio, eis-Komisariu KAK esplika (21\/06).&nbsp;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tuir Luis maski governu propoin ona ema ne\u2019ebe iha afiliasaun ba partidu, Parlamentu Nasional iha kompetensia atu verifika, estuda, analiza figura ne\u2019eb\u00e9 governu lori ba ho ninia meritu professional.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maibe sertamente nudar komisariu ida iha partidu CNRT fo vantajen liu ba Rui hodi hetan previlejiu sai nudar Komisariu KAK. Opurtunidade ne\u2019e la fasil ba hirak ne\u2019ebe mak laos iha afiliasaun ho CNRT. Deputadu sira ne\u2019ebe apoio governo, hosi partidu CNRT ho PD, halo esforsu hotu-hotu hodi lori Rui ba sai Komisariu KAK, inklui halo mudansa ba Lei n\u00fa.8\/2009 15 Jullu kona ba Komisaun Anti Korupsaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Antes ne\u2019e, kandidatura Rui nian governo hatama iha 5 Marsu 2024 nudar kandidatu uniku, maibe tuir Lei ne\u2019ebe seidauk altera ne\u2019e Parlamentu Nasional labele hili Komisariu KAK bainhira prezensa deputadu sira iha la to\u2019o 49. Ho nune\u2019e governo aprova fali proposta mudansa ba Lei n\u00fa.8\/2009 15 Jullu iha 27 Marsu 2024. Ho mudansa ne\u2019e la presija ona prezensa deputadu nain 49 hodi hili Komisariu KAK, presija deit deputadu nain 33 deit naton ona. Esforsu ba halo mudansa ne\u2019e mos liu hosi Plenaria Extraordinari, hodi halo diskusaun ba mudansa lei ne\u2019ebe governo hatama Iha 12 Abril 2024. President da Republika, Jose Ramos Horta, promulga tiha mudansa ba lei ne\u2019e 13 Maiu 2024.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maski Rui eleje ona no halao ona funsaun maibe prosesu hili Komisariu ne\u2019e rasik nakonu tiha ona ho tendensia politik no mos violasaun ba Lei KAK rasik ne\u2019ebe hatete katak governo tenke husu ba Parlamentu Nasional atu hili fila fali Komisariu KAK kleur liu loron 30 nia laran molok mandatu komisariu nian ramata.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oras ne\u2019e dadaun independensia lideransa Komisariu KAK nian sai preokupasaun bo\u2019ot publik ninian. Iha Facebook CAC ninian (18 Abril 2024), Pontu Fokal ba Konvensaun Nasoens Unidas Kontra Korupsaun (UNCAC), Alexandre Freitas, nudar mos staf KAK nian, kestiona tiha ona imparsialidade Komisariu CAC bainhira Parlamentu Nasional hili deit ho maioria absoluta. Alexandre mos hatete katak alterasaun ba Lei n\u00fa.8\/2009 15 Jullu ne\u2019e rasik la konsidera ona prinsipiu independensia orgaun prevensaun korupsaun nian nudar hatete iha Artigu 6, pontu 2, no artigu 36 UNCAC nian, no mos artigu 3 no mos artigu 8 pontu 2 Lei n\u00fa.8\/2009 ne\u2019ebe hatete momoos katak, \u201c<em>Kandidatu komis\u00e1riu KAK tenki reku\u00f1esidu ninia independ\u00e9nsia no imparsialidade ne\u2019eb\u00e9 ho niv\u00e9l \u00e1s\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Parlamentu Nasional la preokupa ho preokupasaun publik nian, sosiedade civil ka peritu sira nian. Ba Parlamentu Nasional CAC tenke halao sira nia funsaun tan paradu tiha ona tinan ida liu. Ho nune\u2019e, ho mudansa sira mak fo benefisiu ba partidu governu nian, Parlamentu Nasional konsege aprova alterasaun lei no halo eleisaun ba Komisariu KAK, pakote uniku. Rui Pereira Soares eleje nudar Komisariu KAK iha Parlamentu Nasional, 26 Junho 2024 ho votus 41, hosi Bankada CNRT, PD ho KHUNTO.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hosi FRETILIN, partidu opozisaun iha Parlamentu Nasional hatete katak lei la dehan katak Komisariu KAK labele mai hosi Partidu, maibe lei koalia kona ba independensia no imparsialidade. Iha dubidas katak Komisariu KAK eleitu sei halo nia serbisu ho independente no imparsial.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cHau hatene nia (Rui Pereira.red) membru Komisaun Judisiariu Partidu CNRT nian. Klaru lei la dehan Komisariu labele mai hosi partidu, maibe lei hateten deit kona-ba indepedensia no imparsialidade. Portantu se nia ema partidu nian, tanba sira maka maioria iha Parlamentu Nasional, depois maka ita haree nia lalaok, nia ne\u2019e indepedente no imparsial kalae?. O que certu nia ema partidu. Nia membru komisaun juridiku partidu CNRT nian. Hau laiha grantia&nbsp; ida katak nia sei imparsial no indepedente iha nian servisu\u201d, Presidente Bankada FRETILIN, Aniceto Guterres esplika<\/em><em> ba Neon Metin iha Parlamentu Nasion\u00e1l (19\/06).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Deklarasaun Bankada FRETILIN nian iha loron eleisaun ba Komisariu KAK mos hatete katak, artigu 11. (g) Lei no.1\/2024 de 8 de Maio ne\u2019ebe altera hosi Lei no.8\/2009 de 15 Jullu, lei KAK nian ne\u2019e hafraku funsaun Komis\u00e1riu KAK tanba Komisariu KAK bele hetan ezonerasaun hosi Parlamentu Nasion\u00e1l bainhira nia promove investigasaun ruma hasoru membru Governu ka lideransa Partidu sira ne\u2019eb\u00e9 hola parte iha&nbsp; maioria Parlamentar ka iha Governu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Argumentu ida ne\u2019e mak desde kedas inisiu halo Bankada FRETILIN kontra idea hosi CNRT ne\u2019eb\u00e9 elemina rekezitu minimu iha lei anteri\u00f3r hodi kontra natureza KAK nian hanesan polisia krimin\u00e1l ida atu halo investigasaun ba krimi korrupsaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Forum ONG Timor-Leste (FONGTIL) rasik iha preokupasaun relasiona prosesu hili Komisariu KAK iha tempu ne\u2019eba tan lori tempu naruk tebes, besik tinan ida liu no ida ne\u2019e fo impaktu ba servisus KAK nian. Kandidatura ne\u2019ebe propoin hosi governu mos nakonu ho tendensia politika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cSente triste oituan tanba governu tuir lei ne&#8217;eb\u00e9 sira proposta ba kandidartura lori ba Parlamentu, maibe ita hatene kuandu too ona ba Parlamentu, ida ne&#8217;e prosesu politiku ona. Ami hanoin katak prosesu ida akontese ona ne\u2019e kumplikadu oituan. Uza mekanismu tuan ne&#8217;e diak liu, tanba bele hetan apoiu husi instituisaun indepedente ida ne&#8217;ebe mak lobi, halo aproximasaun sira hodi hetan apoi\u0173 mai husi bankada hotu-hotu. Nune\u2019e bele fo nia kbit ba komisariu ne&#8217;e atu bele halao nia kna&#8217;ar ne&#8217;ebe indepedente no profisional\u201d, Diretur Exekutivu FONGTIL, Valentin da Costa Pinto esplika <\/em><em>ba Neon Metin (17\/06).<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">FONGTIL mos sujere atu kandidatura ba Komisariu KAK bele loke konkursu. Labele liuhosi nomeasaun partidu. Nakloke ba ema hotu, atu ema ne&#8217;eb\u00e9 prienxe rekejitus bele aplika depois mak PN f\u00f3 teste atu ida. Sira ne&#8217;eb\u00e9 pasa tenke aprezenta nia vizaun, misaun no estratejia politika kombate korupsaun ne&#8217;e oins\u00e1, depois mak PN hili s\u00e9 mak merese sai komisariu CAC.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eis-Komisariu KAK, Luis Sampaio mos propoin atu kargu ne\u2019eb\u00e9 ho pezu boot no iha espetativa bo\u2019ot hosi publiku nian ba sira diak liu iha nia prosesu propriu. Luis hanoin diak liu halo alterasaun ba prosesu kandidatura atu nune\u2019e bele hetan ne\u2019ebe diak no iha kredibilidade as hodi lidera KAK.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u201cHalo alterasaun no bele loke espasu atu harii komisaun ad-hoc, hanesan provizoriu deit, ho ema nain 5 ka 7, bele mai husi ema professional sira, akademista, sosiedade sivil, ema sira ne\u2019eb\u00e9 iha konesimentu ba seitor justisa, husi deputadu sira ho governu nia ema rasik. Sira ne\u2019e bele sai ekipa juri ida atu halo selesaun ka taes. No prosesu ne\u2019e loke ba publiku atu timoroan sira ne\u2019eb\u00e9 iha interese hakarak ho vontade duni atu aplika ba pozisaun ne\u2019e.&nbsp; Prosesu selesaun ba dalan rua,&nbsp; bele entrevista husi ekipa ida ohin temi ne\u2019e, atu hetan figura ne\u2019eb\u00e9 maka tuir lei haruka ne\u2019e, aliende nia konesimentu professional nia meritu nia integridade nia relasaun ho sosial politika ne\u2019e oinsa.&nbsp; Depois lori figura sira ne\u2019e ba parlamentu nasional atu hetan lejitimidade, atu aprova tanba liuhusi prosesu ida seletivu no rigor. Ho ida ne\u2019e mak sira lori ba plenaria PN atu fo posse.\u201d<\/em><em><\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Index korupsaun Timor-Leste nian konsidera menus bainhira kompara ho nasaun seluk. Persepsaun Index Korupsaun nian (CPI) iha 2023 hatudu katak Timor-Leste tama iha numeru 70 hosi nasaun total 180 ho pontus 43 hosi 100. Dezafiu ida ne\u2019ebe konsidera iha index ne\u2019e mak dezafiu institusional hanesan saida mak akontese ho negosiasaun kona ba hili komisariu KAK nian no mos inatividade iha KAK tan la iha lideransa ba tempu naruk nia laran. Maski nune\u2019e Timor-Leste halo avansu ida liu hosi aprovasaun ba Lei Mekanizmu ba Kombate no Prevene Korupsaun (Lei no.7\/2020).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Ekipa Neon Metin Ohin (9\/12), mundo tomak selebra Loron Internasional kontra Korupsaun. Timor-Leste selebra loron ne\u2019e ba dala 12 ona, no Komisaun Anti Korupsaun halao serbisu tinan 14 ona. Maski atinji ona susesu balun maibe esforsu atu kontinua mantein atinjimentu ne\u2019e hafoer tiha ona ho prosesu hili Komisariu KAK, Rui Pereira dos Santos, nudar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":19904,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11,63],"tags":[],"class_list":["post-19903","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19903","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19903"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19903\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19907,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19903\/revisions\/19907"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/19904"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}