{"id":20014,"date":"2025-01-08T18:14:22","date_gmt":"2025-01-08T09:14:22","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20014"},"modified":"2025-01-08T18:19:16","modified_gmt":"2025-01-08T09:19:16","slug":"rede-ba-rai-konsidera-aktu-seatou-destruisaun-uma-komunidade-iha-fomentu-ii-ilegal","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/01\/08\/rede-ba-rai-konsidera-aktu-seatou-destruisaun-uma-komunidade-iha-fomentu-ii-ilegal\/","title":{"rendered":"Rede ba Rai Konsidera Aktu SEATOU Destruisaun Uma Komunidade Iha Fomentu II Ilegal"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen\u00a0 Juvinal Cabral<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong><em>\u201cAgora dadauk maluk sira nia uma hetan destruisaun husi Sekretariu Estadu Asuntu Toponimia&nbsp; no Organizasaun Urbana (SEATOU), tanba saida mak ita uza termu destruisaun ita la uja despezu administrativu porque la tuir prosedimentu\u201d<\/em> dehan Julio da Silva, Advogado Rede ba Rai iha komunikandu imprensa, 08\/01\/2025, Farol.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Advogado ne\u2019e esplika kuandu despezu administrativu ne\u2019e kompetensia terras e propriedades sira iha prosedimentu ezemplu, presiza iha notifikasaun antes ne\u2019e sira iha ona identifikasaun, konsultasaun publiku no iha negosiasaun ikus liu mak kuandu situasaun hotu liu ona medida ida, la iha ona alternativa seluk mak tama iha despezu administrativu. Tanba ida ne\u2019e mak rede ba rai la uja termu despezu administrativu no aktu SEATOU sobu komunidade nia uma ne\u2019e ilegal, hahalok kontra ema nia vontade danifikasaun tuir termus lei ne\u2019e krimi, kuandu estraga sasan sem konsentimentu husi nain ida ne\u2019e mos krime ida nune\u2019e mak rede ba rai fo asistensia no akompanhamentu ba komunidade sira oinsa mak keixa krimi ne\u2019ebe komete husi SEATOU.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan Hortencio Pedro Vieira, Koordenador Nasional Rede ba rai informa ba komunidade se de\u2019it mak sente prezudika bele mai keixa iha rede ba rai hodi prosesa aproximasaun dalan legal nian.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u hakarak kritika makaas ba Germano, nia brandi demais ona Prezidenti da Republika mak ema numeru 1 ema hotu respeitu ne\u2019ebe ko\u2019alia nia la rona tiha ona, entaun ita konsidera katak ita nia prezidente Republika la iha tiha ona ema hanesan Germano preman, vandalizmo, brutalizmu estadu sei hakiak bandidu ida ne\u2019e la respeita ita nia PR se ita husik ida ne\u2019e Ministro no Primeiro Ministru mos laloos ona\u201d <\/em>dehan koordenador Rede ba Rai<\/p>\n\n\n\n<p>Kordenador Rede ba rai&nbsp; ne\u2019e dehan SEATOU sobu komunidade nia uma tuir nia hakarak de\u2019it ne\u2019e laos planu rasik, maibe konsellu ministru no Xanana mak iha kotuk atu haruka F-FDTL, PNTL lao ho SEATOU hodi ba halo terus ema.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cHa\u2019u hanoin ba povu nonok no sosiedade nonok ba pratika brutalidade ida ne\u2019e ha\u2019u hanoin ita la normal hotu ona, ita husik ema at&nbsp; mak jere nafatin ita nia estadu ida ne\u2019e\u201d<\/em> dehan Pedro<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan porta-voz Imaculada Gouveia Leite hateten destruisaun ka eviksaun forsada iha impaktu negativu no signifikativu ba komunidade sira no grupu vulneravel sira nia moris. Impaktu sira ne&#8217;e halu\u2019an liu tanba impaktu sosi\u00e1l, psik\u00f3logu, sa\u00fade no edukasaun liuliu destroi tiha ba moris grupu vulneravel sira hanesan feto, labarik, Idozu no ema ho defisiensia sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cRede ba Rai observa katak maneira destruisaun no eviksaun forsada akontese iha in\u00edsiu 2025, ne&#8217;eb\u00e9 hala&#8217;o husi SEATOU, sei nafatin kontinua ho atitude mak hanesan iha 2024, violentu, uza forsa, viola lei sira nomos direitus umanus. Iha kraik ami nia analiza detalla ba impaktu sira eviksaun iha in\u00edsiu 2025. Rede ba Rai hare katak Sekret\u00e1riu Estadu Asuntu Topon\u00edmia no Organizasaun Urbana (SEATOU) nia aktu hodi destroi komunidade uma kain 361 iha Fomento II, iha loron 2 Janeiru 2025, aktu sira mak hala&#8217;o ho violasaun sistem\u00e1tiku no planeadu, husi Nonu Governu ne&#8217;e hala&#8217;o hahalok sira vandalizmu no premanizmu tanba destroi ka sobu komunidade nia uma no hela fatin iha nia konsekuensia todan ba komunidade sira nia moris\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Porta-voz haktuir&nbsp; lakon sensu ba seguransa no estabilidade- komunidade sira mak lakon uma ka hela fatin, sira la\u2019os lakon deit hela fatin maib\u00e9 s\u00edra lakon m\u00f3s sensu ba seguransa no estabilidade, nud\u00e1r sidadaun ida iha nasaun RDTL. Grupu vulneravel nafatin enfrenta ameasa eviksaun iha futuru- komunidade ekonomikamente vulneravel bainhira sira lakon hela fatin, sira sei sai no kontinua ba hela iha fatin sira informal, hela iha mota laran ka mota ninin sira, iha ponte okos iha ne&#8217;eb\u00e9 sira nafatin enfrenta ameasa ba eviksaun no destruisaun mak kontinua iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cNonu Governu viola komunidade sira nia direitu ba hela fatin no direitu ba rai- destruisaun ba komunidade nia hela fatin no uma la ho prosedimentu legal, ne&#8217;e hamosu viola direitu hela fatin no rai ne&#8217;eb\u00e9 regula ona Konstituisaun RDTL, Lei ba Rai nu 13\/2017, Lei Expropriasaun nu.8\/2017 inklue Konvensaun no Paktu Internasion\u00e1l sira mak Governu Timor Leste asina no adopta ona. Lakon rendimentu lor-loron nian- grupu vulneravel sira maioria sira nia rendimentu mai husi peneira rai-henek, tetu lata no fa&#8217;an sasan sira ho ambulante, ho destruisaun ne&#8217;e lori sira nia moris sai susar liut\u00e1n atu asesu ba hetan ai-han no sustenta sira nia moris lor-loron nian. Labarik feto ho mane sira sei abandona eskola- destruisaun hanesan fo impaktu maka&#8217;as ba estudante sira, liuliu tempu atu\u00e1l iha ano eskolar foun ka estudante sira hah\u00fa atu tama fali eskola sira.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Porta-voz Rede ba rai hateten iha kazu sira hanesan ne&#8217;e estudante sira tenke abandona no sai husi eskola tanba sira tenke muda ba fatin foun no as vezes sentru edukasaun dook ka la adekuadu nia fasilidade sira, liuliu ba labarik feto sira no ema ho defisiensia. Impaktu ba j\u00e9neru- feto sira mak sai nud\u00e1r xefe familia ka iha responsabilidade save atu tau matan ba familia sira, bainhira iha destruisaun hanesan ne&#8217;e sira tenke muda ba hela iha fatin foun ka atu\u00e1l hela iha ponte CPLP nia okos, iha situasaun sira hanesan ne&#8217;e bele limita tiha sira nia asesu ba rekursu sira, rai no empregu ka servisu formal sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cExploitasaun husi autoridade SEATOU- destruisaun akontese iha Fomento II, iha 2 Janeiru 2025, bainhira SEATOU halo aktu destruisaun ne&#8217;e, maioria komunidade sira la marka prezensa tanba balu ba hare familia sira iha foho. Sira fila mai uma rahun tiha ona, ne&#8217;e halo sira trauma,&nbsp; hamosu pobreza liut\u00e1n tanba lakon sasan sira no uma hela fatin. Nune&#8217;e kontra direitu umanus, liuliu grupu vulneravel sira, sujeitu tiha ba exploitasaun husi Governu, tuir lolos estadu ida ne&#8217;e tenke proteje ninia emar ka nia povu nia direitu ba hela fatin no rai. Triste tebes husik hela povu sein iha kompensasaun ida mak apropriadu ka arranja fatin alternativa, hodi tahan komunidade sira ne&#8217;e husi tempu udan, loron no anin.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Rede ba Rai rekomenda bainhira estadu atu hasai ema husi nia rai ka hela fatin ne&#8217;e hahalok ne&#8217;eb\u00e9 iha impaktu todan tebes ba komunidade sira nia direitu, seguransa no moris loro-loron nian.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cTanba ne&#8217;e, tuir ita nia lei hakerek katak la bele hasai ema arbiru husi sira nia rai no hela fatin. Tanba ne&#8217;e ami rekomenda Governu iha direitu atu hasai komunidade iha situasaun balu de&#8217;it no tenke implementa prosesu atu hasai komunidade ho kuidadu tebes tuir lei nasion\u00e1l no internasion\u00e1l ne&#8217;eb\u00e9 vigora ona iha Timor Leste, liuliu lei nasion\u00e1l sira ne&#8217;eb\u00e9 regula despeju.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Porta-voz Imaculada esplika Konstituisaun RDTL Lei 13\/2017, Rejime Espesi\u00e1l Definisaun Titul\u00e1ridade Nain ba Rai, Lei 8\/2017, Lei Expropriasaun ba Utilidade P\u00fablika,&nbsp; Dekretu Lei 6\/2011 kona-ba kompensasaun ba despeju husi rai estadu<\/p>\n\n\n\n<p>Lei 1\/2003, Rejime Jur\u00eddiku kona-ba bein im\u00f3vel. Governu bele hasai obrigat\u00f3riu ema sira ne&#8217;eb\u00e9 okupa ileg\u00e1l dom\u00edniu privadu no dom\u00edniu p\u00fabliku estadu nian. Maib\u00e9 atu halo ida ne&#8217;e tenke iha desizaun leg\u00e1l katak rai ne&#8217;e pertense duni ba Estadu no estadu tenke tuir prosesu tomak ne&#8217;eb\u00e9 hakerek iha Lei 13\/2017.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir loloos SEATOU nia kompetensia atu mant\u00e9n espasu p\u00fabliku ne&#8217;eb\u00e9 m\u00f3s no ema hotu bele asesu ba. SEATOU laiha kompetensia atu implementa despeju administrativa ka deside rai ida ne&#8217;ebe mak pertense ba estadu ka area risku. Agora daudaun iha Dili laran SEATOU hasai ema barak husi sira nia rai no hela fatin ho esplikasaun katak rai ne&#8217;e tama iha &#8220;espasu p\u00fabliku&#8221;. Interpretasaun kona ba Espasu p\u00fabliku ne&#8217;e hanesan area ne&#8217;eb\u00e9 povu tomak asesu ba hanesan estrada, jard\u00edn, valeta leten.<\/p>\n\n\n\n<p>Rede ba rai husu Governu liuliu Ministeriu Justisa- tenke foti aksaun mak aproativu hodi proteje komunidade sira mak hela iha reasentamentu informal sira no prevene destruisaun ka eviksaun forsada, inklue mos reko\u00f1ese direitu ba rai, hodi fo protesaun legal, no garanate kompensasaun justu no oferese apoiu sosial xave sira.<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201cProvedor Direitos Humanos e Justi\u00e7a presiza estabelese Orgaun Supervizaun Independente-atu superviziona despeju sira ne&#8217;e garante katak prosesu hotu kumpre ba lei nasion\u00e1l no internasional ho forma mak transparente, umana no justu laos deit atu hamenus estragu sira, maib\u00e9 nee atu tulun harii konfiansa entre Governu ho nia sidadaun sira.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen\u00a0 Juvinal Cabral \u201cAgora dadauk maluk sira nia uma hetan destruisaun husi Sekretariu Estadu Asuntu Toponimia&nbsp; no Organizasaun Urbana (SEATOU), tanba saida mak ita uza termu destruisaun ita la uja despezu administrativu porque la tuir prosedimentu\u201d dehan Julio da Silva, Advogado Rede ba Rai iha komunikandu imprensa, 08\/01\/2025, Farol. Advogado ne\u2019e esplika kuandu despezu administrativu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20015,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20014","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20014","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20014"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20014\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20018,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20014\/revisions\/20018"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20015"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20014"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20014"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20014"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}