{"id":20136,"date":"2025-02-03T17:07:22","date_gmt":"2025-02-03T08:07:22","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20136"},"modified":"2025-02-03T17:07:23","modified_gmt":"2025-02-03T08:07:23","slug":"komunidade-bobometo-raeoa-kontinua-muda-toos-ba-mai-tanba-rai-la-fo-produsaun-diak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/02\/03\/komunidade-bobometo-raeoa-kontinua-muda-toos-ba-mai-tanba-rai-la-fo-produsaun-diak\/","title":{"rendered":"Komunidade Bobometo &#8211; RAEOA Kontinua Muda Toos ba Mai, tanba Rai la f\u00f3 Produsaun Di&#8217;ak"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen Silvino Freitas <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade balun ne&#8217;eb\u00e9 pertense ba suku Bobometo Subrejiaun Oesilo Rejiaun Administrativu Oecusse Ambeno (RAEOA), nafatin uza modelu agrikultura subsistensia nune&#8217;e sira nia kultura halo toos maka sempre muda toos ba mai husi fatin ida ba fatin seluk, kestaun tanba rai nia bokur ne&#8217;eb\u00e9 sempre halo mudansa ba ai horis maka sira kuda iha toos laran, sira sempre lere tesi ai sira hodi kuda batar hare no produtu agrikola seluk tan, maib\u00e9 komunidade balun la&#8217;\u00f3s tesi de&#8217;it maib\u00e9 sira m\u00f3s iha inisiativa rasik hodi kuda fali ai oan ne&#8217;eb\u00e9 nia tahan bele fo buras ba rai.<\/p>\n\n\n\n<p>Sosiedade-sivil Asosiasaun Futuru Foin Sa&#8217;e Sustentabel (AFFOS) halo ona formasaun ba komunidade sira kona-ba oins\u00e1 atu halo toos iha uma hun, nune&#8217;e fo m\u00f3s informasaun sira kona-ba sunu rai estraga rai, enkuantu governu Rejiaun Administrativu Oecusse Ambeno (RAEOA) liu servisu agrikultura prepara fini ai oan ne&#8217;eb\u00e9 viveiru ona atu apoiu ba komunidade no grupu bazeia ba pedidu ne&#8217;eb\u00e9 sira hatama.<\/p>\n\n\n\n<p>Komunidade Domingos Elu husi aldeia Sabein dehan, sira halo toos ba mai ne&#8217;e nu&#8217;udar kultura ida tanba bazeia ba toos ne&#8217;eb\u00e9 sira halo kuandu la f\u00f3 fini di&#8217;ak ba aihan ne&#8217;eb\u00e9 sira kuda mak sira sei muda toos ida ba toos seluk atu bele hetan fini ne&#8217;eb\u00e9 di&#8217;ak ba sira nia produtu hare no batar inklui ai horis agrikola sira seluk.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Tinan ida ami halo iha fatin ida ne&#8217;eb\u00e9 nakonu ho ai, tinan oin fali ami tenke buka fali fatin seluk ne&#8217;eb\u00e9 nakonu ho ai atu bele lere hodi halo toos&#8221; dehan komunidade Domingos ba jornalista sira iha ninia hela fatin iha aldeia Sabein Bobometo, (24\/01).<\/p>\n\n\n\n<p>Domingos klarifika katak, maski sira lere toos ba maib\u00e9 sira kuda fali ai balun ba toos ne&#8217;eb\u00e9 sira lere ona nune&#8217;e ai sira ne&#8217;e boot sira bele uza fali ba toos iha tinan mai nune&#8217;e m\u00f3s kuandu sira kuda ona ai iha toos laran maka sira sei halo mos lutu atu animal sira labele estraga nune&#8217;e to&#8217;o tempu ai sira ne&#8217;eb\u00e9 sira kuda boot sira lere hodi sunu hikas atu kuda fali aihan balun.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ami atu kuda ai ne&#8217;e ami buka mak ai Gamal ne&#8217;e mak di&#8217;ak tanba nia tahan ne&#8217;e hanesan pupuk atu bele f\u00f3 buras ba ami nia batar no hare ne&#8217;ebe ami kuda&#8221; dehan Domingos.<\/p>\n\n\n\n<p>Sorin seluk komunidade Joaquim Bobo husi aldeia Sapikolen Suku Bobometo dehan, tempu ne&#8217;eb\u00e9 ba sira atu halo toos sira tenke muda toos ba mai atu sira bele hetan fini ne&#8217;eb\u00e9 di&#8217;ak tanba dalaruma rai nia bokur ne&#8217;eb\u00e9 diferente mak obriga sira tenke muda toos ba mai.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Seida&#8217;uk iha ema ruma ne&#8217;eb\u00e9 fo hatene ami katak muda toos ba mai ne&#8217;e di&#8217;ak ou lae&#8221; dehan Joaquim Bobo ba jornalista sira iha nia hela fatin Sapikolen Bobometo, (23\/01).<\/p>\n\n\n\n<p>Xefe Suku Bobometo Jose Labi Caet konsidera komunidade sira sempre muda sira nia toos ba mai tanba komunidade sira mak seida&#8217;uk iha kons\u00e9nsia, nune&#8217;e muda toos ba mai ne&#8217;e hanesan kultura ida ne&#8217;e komunidade sira sempre halo iha kada tinan.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Hahalok sira hanesan ne&#8217;e bele fo impaktu ba bee matan sira maran iha tempu bailoron&#8221; tenik Xefe Suku Bobometo Jose Labi Caet.<\/p>\n\n\n\n<p>Sosiedade-sivil Asosiasaun Futuru Foin Sa&#8217;e Sustentabel (AFFOS) ne&#8217;eb\u00e9 sempre halo intervensaun ba problema mud\u00e1nsa klim\u00e1tika halo ona intervensaun atu reduz karakteristika ba komunidade sira ne&#8217;eb\u00e9 halo toos muda ba mai no koko lori komunidade atu halo toos iha uma hun.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Iha tinan ida ne&#8217;e la&#8217;\u00f3s maioria atu halo toos ba mai maib\u00e9 sira konsentra ba toos uma hun, bainhira ita halo formasaun kona-ba konservasaun agrikultura ne&#8217;e ita esplika mos katak iha toos iha ita nia uma hun kada tinan ita fila rai no toos ne&#8217;eb\u00e9 ita sunu rai no la konserva rai entaun tinan primeiru ita sunu ne&#8217;e iha rezultadu di&#8217;ak ba hare no batar maib\u00e9 tinan tuir mai sei laiha ona rezultadu no toos uma hun ne&#8217;e ita bele fila rai no konserva m\u00f3s rai&#8221; informa Diret\u00f3r AFFOS Francisco Kato.<\/p>\n\n\n\n<p>Diret\u00f3r AFFOS ne&#8217;e dehan tan, atu reduz komunidade sira lere no sunu rai sira apoiu ona fini sira hanesan fehuk lehe, nune&#8217;e mos iha tinan 2023 AFFOS m\u00f3s apoiu ona plantasaun ne&#8217;eb\u00e9 ho valor ekonomiku maka nuu bua ne&#8217;e prinsipalmente atu kuda iha toos sira ne&#8217;eb\u00e9 besik bee matan.<\/p>\n\n\n\n<p>Ligadu ho muda toos ba mai ne&#8217;e jornalista sira dada lia ho Sekretaria Rejion\u00e1l ba Asuntu Agrikultura Peska no Floresta RAEOA Filomena Sila dehan, kona-ba programa reflorestasaun ne&#8217;e governu RAEOA prepara viveiru ai oan atu apoiu komunidade bele kuda fila fali ai ne&#8217;eb\u00e9 sira tesi hotu ona, maib\u00e9 ne&#8217;e depende fali ba sira nia pedidu husi komunidade ka grupu sira nian pedidu.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Iha tinan 2024 iha pedidu barak mai husi ita nia maluk iha Oecusse no pedidu balun mai husi igreja nian ekola no komunidade nian, nune&#8217;e ita koloka ai oan sira ne&#8217;eb\u00e9 bazeia ba sira nia pedidu nune&#8217;e ai oan sira ne&#8217;e bele kuda satan rai no proteje bee matan sira&#8221; dehan Sekretaria Rejion\u00e1l Asuntu Agrikultura RAEOA Filomena Sila.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia dehan tan, nune&#8217;e iha suku Bobometo rasik Floresta RAEOA apoiu ona ai oan liu rihun ida no tipu ai maka ai nitas no seluk tan, tuir sira nia pedidu, nune&#8217;e orsamentu ne&#8217;eb\u00e9 aloka ba agrikultura, hotikultura, kaf\u00e9, ai horis no industrializasaun iha anuais mak tot\u00e1l orsamentu 500.000 resin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Silvino Freitas Komunidade balun ne&#8217;eb\u00e9 pertense ba suku Bobometo Subrejiaun Oesilo Rejiaun Administrativu Oecusse Ambeno (RAEOA), nafatin uza modelu agrikultura subsistensia nune&#8217;e sira nia kultura halo toos maka sempre muda toos ba mai husi fatin ida ba fatin seluk, kestaun tanba rai nia bokur ne&#8217;eb\u00e9 sempre halo mudansa ba ai horis maka sira kuda [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20137,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[29],"tags":[],"class_list":["post-20136","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-meio-ambiente"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20136","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20136"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20136\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20139,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20136\/revisions\/20139"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20137"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20136"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20136"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20136"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}