{"id":20176,"date":"2025-02-12T22:49:49","date_gmt":"2025-02-12T13:49:49","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20176"},"modified":"2025-02-12T22:49:50","modified_gmt":"2025-02-12T13:49:50","slug":"relatoriu-banku-mundial-gastu-ba-despeza-publiku-barak-liu-setor-privadu-menus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/02\/12\/relatoriu-banku-mundial-gastu-ba-despeza-publiku-barak-liu-setor-privadu-menus\/","title":{"rendered":"Relatoriu Banku Mundial: Gastu Ba Despeza Publiku Barak Liu, Setor Privadu Menus"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen Juvinal Cabral<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pre-Lansamentu Timor-Leste Economic Report, Banku Mundial Timor-Leste nia relatoriu hatudu gastu ba despeza publiku ninian barak liu, no partisipasaun husi setor privadu menus loos kuaze investimentu barak liu husi setor publiku, estimativa minist\u00e9riu finansas to\u2019o tinan 2035,&nbsp; osan fundus petroliferu bilaun $18&nbsp; hotu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Amina Coulibaly, Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste hateten, Banku mMundial sempre produz relatoriu dala rua, ida iha fulan Janeiru no fulan Jullu ka Agosto, maibe iha tinan ida ne\u2019e foka &nbsp;espesial ba relatoriu ekonomika Timor-Leste ninian, kona ba orsamentu estadu mak lalaok nasaun ne\u2019e ba oin, ba nia governu no povu sira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cOinsa mak orsamentu ida ne\u2019e governu bele uja atu bele hadi\u2019a moris populasaun ninian, nomos oinsa hamosu rezultaddu ne\u2019ebe diak ba ninia ema sira. Aleinde ne\u2019e mos banku mundial relata oinsa governu gastu ka haloka orsamentu ida ne\u2019e, no tinan ida ne\u2019e mos interesante uituan tanba foin lalais Timor-Leste tama ona adezaun ba World Trade Organization (WTO), organizasaun ba komersiu ninian dalaruma iha fulan balun tan Timor-Leste bele tama ona ba ASEAN\u201d dehan Amina Coulibaly Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste iha Sala Enkontru&nbsp; Lecidere, 12\/02\/2025.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste ne\u2019e haktuir oportunidade ida ne\u2019e diak ba merkadu ne\u2019ebe sei nakloke luan liu tan ba Timor-Leste. Aleinde ne\u2019e mos mobilidade traballu ninian&nbsp; ne\u2019e komesa luan liu tan ba Timor-Leste. Maibe globalmente iha mos dezafiu balun ba Timor-Leste bele mos infrenta iha oin,&nbsp; dezafiu sira ne\u2019e mos sai oportunidade diak ba Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTanba saida mak ita nian fokus espesial ba relatoriu tinan ida ne\u2019e ninian. Ita ko\u2019alia kona ba despezas publiku, aktus publiku ninian tanba atu dehan de\u2019it katak simu $1.00&nbsp; ita gasta $8.00&nbsp; oinsa ita garantia sustentabilidade ba oin\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste ne\u2019e esplika relatoriu ida ne\u2019e atu hatudu oinsa estadu Timor-Leste ninian bele haloka ka gasta didiak orsamentu estadu ne\u2019ebe mak iha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta mos haree impaktu saida mak mosu kuandu ita gasta arbiru de\u2019it, tanba ita nia intensaun atu hadi\u2019a sistema saude, edukasaun nomos ki\u2019ak (pobreza)\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Amina Coulibaly dehan objetivu ikus liu husi relatoriu ida ne\u2019e mak atu fo hanoin netik ba nain ulun sira atu haree didiak gasta ho didiak atu bele garantia sustentabilidade orsamentu ba nasaun ida ne\u2019e lao ba oin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cSaida mak akontese iha kontestu lokal ninian ita mos tenke haree kontestu global ka mundial ninian, tanba ita koalia kona-ba kresimentu ekonomia dadauk ne\u2019e ita bele dehan diak oituan nia pursentu 2,6% kresimentu ekonomia Timor-Leste . Ita nia estimativa tinan tolu ba oin tan ne\u2019e to\u2019o bele tun fila fali 2,5 %,\u201d hateten Amina Coulibaly, Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia hatutan novidades diak mak inflasaun tun maibe presu ai-han aas nafatin, labele garantia tanba dadauk ne\u2019e tarefa aumenta depois tensaun sira iha geopolitika regional, global makas funu iha fatin-fatin entaun ne\u2019e afeita mos, inklui asuntu mudansa klimatika nia impaktu mos ba Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha 2023 inflasaun ekonomika lao kapas oituan sa\u2019e to\u2019o 3,5% kresimentu sa\u2019e tanba vizitante sira mai iha 2023 -2024 aumenta makaas. Ita nia estimativa katak ba tinan ida ne\u2019e to\u2019o 2027 sei aumenta liutan ou dalaruma tun fali to\u2019o 3,5% ou bele mantein iha posibilidade rua ne\u2019e,\u201ddehan Amina Coulibaly<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste ne\u2019e dehan gastu ba despeza publiku ninian bele dehan fraku la halimar tanba partisipasaun husi setor privadu ninian menus los kuaze investimentu barak liu husi setor publiku. Entaun setor privadu sira nia investimentu partisipasaun oituan loos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cDezafiu saida mak ita enfrenta iha ne\u2019e setor privadu fraku la kontribui ba kresimentu ekonomia ne\u2019e defisil la halimar. Tanba tuir loloos atu asegura kresimentu ida ne\u2019e setor privadu tenke iha oin governu apoiu ida ne\u2019e mak tenke lao, maibe iha ne\u2019e setor publiku ka governu sira mak domina liu kuaze 70% husi empregu ne\u2019e mai iha setor publiku ninian, menus liu iha setor privadu domina los husi governu\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aleinde ne\u2019e merkadu traballu 70% empregu ne\u2019e domina husi&nbsp; setor publiku ka governu nian tanba ida ne\u2019e mak fo sai relatoriu ida ne\u2019e atu nune\u2019e governu mos haree took lalaok ba oin ne\u2019e oinsa?, atu asegura gastus ba despeza publika ne\u2019e bele oin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIta iha defisil ba iha komersiu ninian depedensia makaas liu ba iha importasaun, exportasaun ba rai liur la iha loos durante ne\u2019e gantia de\u2019it ba ita nia mina-rai no kafe maibe produsaun dadauk ne\u2019e tun hotu xa tan ita hotu hatene katak Bayu-Undan produsaun ne\u2019e kuaze atu la iha tiha ona, kafe mos nia nivel produsaun tun loos ida ne\u2019e fo defisil ba ita nia komersiu\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste Sira nia haree ba prespetiva osan ninian ne\u2019e kresimentu setor privado kuaze 20% aumenta maibe laos ba investimentu hotu-hotu kuaze ba konsumu de\u2019it. Ne\u2019e tanba kestaun ida mak sistema finansia seidauk dezenvolve ho diak atu satan dezafiu sira ne\u2019ebe mai.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cEzekusaun orsamentu estadu ninian iha tinan kotuk ne\u2019e lao diak ida mak vizita Amo Papa nian mai Timor-Leste ezekusaun lais la halimar ba preparasaun sira, entermus ezekusaun kapas tebes ita kompara ho tinan lima ba kotuk tinan kotuk ne\u2019e lao ho kapas katak ita bele ezekuta orsamentu lao ho diak.\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste hateten&nbsp; despezas gastus la dun iha efisiensia dalaruma iha kestaun balun katak reseita husi impostu laos mina-rai ne\u2019e menus la halimar kiik los.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cProblema ida tan mak ita nia orsamentu ne\u2019e kuaze 80% ne\u2019e mai husi fundu petroliferu husi ita nia gastus, ita nia despezas hotu-hotu husi fundu petroliferu ninian. Ita nia despeza publiku ne\u2019e kresimentu depende makaas los ba iha fundu petroliferu ninian 80% maibe kada tinan orsamentu estadu bilaun $2.1&nbsp; dolares, ita hotu hatene katak dadaun ita nia osan bilaun $18&nbsp; husi fundu petroliferu ninian ne\u2019ebe ita kalkula took. Se tinan-tinan gasta bilaun&nbsp; $2.1 entaun ida bilaun $18&nbsp; ne\u2019e to\u2019o tinan hira?\u201ddehan Economist Banku Mundial Timor-Leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia informa governu tenke hanoin ona kria reforma balun, diversifikasaun balun atu bele asegura sustentabilidade fiskal ba Timor-leste ninian. Nune\u2019e mos ministeiru finansas fo sai katak previzaun estimativa to\u2019o tinan 2035&nbsp; osan fundus petroliferu bilaun $18&nbsp; hotu ona, tinan sanulu tan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Juvinal Cabral Pre-Lansamentu Timor-Leste Economic Report, Banku Mundial Timor-Leste nia relatoriu hatudu gastu ba despeza publiku ninian barak liu, no partisipasaun husi setor privadu menus loos kuaze investimentu barak liu husi setor publiku, estimativa minist\u00e9riu finansas to\u2019o tinan 2035,&nbsp; osan fundus petroliferu bilaun $18&nbsp; hotu. Amina Coulibaly, Senior Economist Banku Mundial Timor-Leste hateten, Banku [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20177,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20176","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20176","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20176"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20176\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20179,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20176\/revisions\/20179"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20177"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20176"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20176"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20176"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}