{"id":20243,"date":"2025-02-20T23:10:00","date_gmt":"2025-02-20T14:10:00","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20243"},"modified":"2025-02-20T23:10:03","modified_gmt":"2025-02-20T14:10:03","slug":"fokupers-lansa-relatoriu-asesu-justisa-rai-no-propriedade-ba-vbj","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/02\/20\/fokupers-lansa-relatoriu-asesu-justisa-rai-no-propriedade-ba-vbj\/","title":{"rendered":"FOKUPERS Lansa relat\u00f3riu Asesu Justisa Rai no Propriedade Ba VBJ"},"content":{"rendered":"\n<p><strong><em>Reportajen David Costa<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>F\u00f3rum Komunikasaun Feto Timor-Leste, Fokupers, halo lansamentu ba relat\u00f3riu peskisa kona-ba&nbsp; Asesu ba Justisa, Rai no Propriedade ba Sobrevivente Viol\u00e9nsia Bazeia ba J\u00e9neru (VBJ)&nbsp; iha Timor-Leste. Tanba&nbsp; problematika ka fen\u00f3menu ida ne&#8217;ebe&nbsp; sobreviventes sira, parseirus, komunidade no sosiedade tomak tenke hatene atu bele hetan solusaun ida justu.<\/p>\n\n\n\n<p>Kurad\u00f3r F\u00f3rum Komunikasaun Feto Timor-Leste, Fokupers,&nbsp; Maria Domingas Fernandes Alves &#8220;Micato&#8221;, haksolok tebes ho Grasas wai&#8217;in hosi Leten As liu no mos ba oportunidade kmanek hosi parseirus ba desenvolvimentu OXFAM Timor-Leste no MISERIOR hamutuk ho Fokupers hala&#8217;o Peskisa kona-ba; &#8220;Asesu ba Justisa, Rai no Propriedade ba Sobrevivente Viol\u00e9nsia Bazeia ba J\u00e9nero iha Timor-Leste&#8221; Atu marka Loron Internasional ba Feto, loron 8 Fulan Marsu, ne eb\u00e9 selebra mundialmente.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e, Fokupers &#8211; F\u00f3rum Komunikasaun Feto Timor-Leste, hakarak marka eventu ist\u00f3riku ida iha tinan ida ne`e&nbsp; ho Kolokiu Lansamentu Relat\u00f3riu Peskisa Assesu ba Justisa, rai no proptiedade ba sobreviventes viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru iha Timor-Leste, tuir problematika ka fen\u00f3menu ida ne&#8217;ebe&nbsp; sobreviventes sira, parseirus, komunidade no sosiedade tomak tenke hatene atu bele hetan solusaun ida justu ba maluk sira ne&#8217;e<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Fokupers hetan apoiu finanseiru hosi OXFAM Timor-Leste no MISERIOR ba halo peskisa relevante tamba problema rua ne&#8217;ebe sai nu&#8217;udar m\u00f3s Direitu Konstitusional. Razaun ka motivu ba dala uluk mak oins\u00e1 Fokupers liga ka enkara ho problema asesu ba justisa bainhira hetan kualker tipu viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru. No segundu motivu ka razaun mak oins\u00e1 Fokupers tenki apoia sobreviventes sira ba defende sira nia direitu ba rai no propriedade bainhira familia ka fen no laen tenki fahe malu,&#8221; dehan Micato iha Conference Room Tower Fatuhada, Dili, Kinta 20\/02.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia hateten, husi Motivu ka razaun rua ne&#8217;e, hanesan Direitu Konstitusional ba sidadaun feto no mane iha Timor-Leste, tuir Artigo 16. (Universalidade no Igualdade), katak n\u00famero 1. Sidadaun hotu-hotu, feto ka mane hanesan ka iha igualdade no iha dever ka obrigasaun iha lei nia oin. Ema ida labele hetan diskriminasaun ho baze ba kor (kulit), rasa, estadu sivil, seksu, orijem, etnika, lian, pozisaun sosial ka situasaun ekon\u00f3mika, konviksoens pol\u00edtikas ka ideolojikas, relijiaun, instrusaun ka kondisaun fisika ka mental.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha No Artigo 17-Igualdade entre Feto no Mane iha situasaun sosial, pol\u00edtika, ekonomika no kultural. Har\u00e9 fali ba motivu ka razaun ba direitu rai no propriedade, mak haktuir mos iha KRDTL Konstituisaun iha artigo 54 ne eb\u00e9 ko&#8217;alia kona-ba direitu ba propriedade privada, katak sidadaun feto ka mane iha direitu ba propriedade privada, ka rai rasik, no bele mos transmite ka fahe ba se deit durante nia moris ka nia mate, tuir lei. Tamb\u00e1 ne&#8217;e mak objektivu no motivo ba FOKUPERS halao peskisa ida ne&#8217;e importante tebes no relevante hasoru problem\u00e1tika hirak ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ita hotu hatene katak viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9nero, nu&#8217;udar krise global, katak liu 70% Feto no Labarik Feto sofre ona kualker tipo de viol\u00e9nsia. Nune&#8217;e m\u00f3s Timor-Leste liu hosi Fokupers apoia tinan- tinan n\u00fameru ida ne&#8217;ebe signifikante ba Feto ne ebe sofre m\u00f3s tipo de viol\u00e9nsia,&#8221; Nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Nia esplika, Viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9nero iha Uma Mahon Fokupers ho numeru hamutuk 216 sobrevivente VBJ. Timor-L este ratifika Konvensaun Internasional sira inklui CEDAW, Konvensaun Kontra Forma Diskriminasaun hoto-hotu hasoru Feto,&nbsp; no hala&#8217;o ona nia obrigasaun nu&#8217;udar Estado hodi halo relat\u00f3riu no relat\u00f3riu sombra hosi Sosiedade Sivil ba Komit\u00e9 CEDAW peri\u00f3dilkamente, nune e mos ba Instrumentus legal ONU nian sira seluk to&#8217;o fali Fokupers rasik partisipa iha prosesu kordena no hakerek Lei Kontra Viol\u00e9nsia Dom\u00e9stika (KVD), maib\u00e9 viol\u00e9nsia hasoru feto no labarik feto sei akontese nafatin ho n\u00fameru ida nebe as. Tamb\u00e1 ne&#8217;e duni mak Peskisa ida ne&#8217;e importante tebes.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha Timor-Leste mesmu ke eziste sistema patriarkal no matrilineal iha direitu ba rai no propriedade ka ba rai kultura nian, maib\u00e9 sempre mosu desigualdade no mane mak sei iha lian ba determina ka iha desizaun ikus liu ba uza ka halo distribuisaun ba rai no propriedade iha familia nia laran.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#8220;Ami deseja katak Fokupers hamutuk ho Organizasaun sira seluk ne&#8217;ebe servisu iha area no apoiu ba sobreviventes viol\u00e9nsia bazeia ba j\u00e9neru bele uza estudu ida ne&#8217;e para resolve problema balun,&#8221; Nia esperansa.<\/p>\n\n\n\n<p>Kurad\u00f3r Fokupers mos agradese ba ekipa ne&#8217;eb\u00e9 halo estudu ho diak ho servisu ne&#8217;ebe kuidadu&nbsp; hodi bele hamosu peskiza ne&#8217;e no ikus remata ho rezultado relat\u00f3riu ida ne&#8217;ebe pertenente tebes. Ba intervenientes sira hah\u00fa hosi Lideres Komunitarius, Sosiedade Sivil balun, Autores Judiasiariu sira husi Municipio 4; Covalima, Baucau, Dili no Oe-Cusse.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&#8220;Ami deseja ba hotu-hotu ne&#8217;eb\u00e9 involve iha peskiza ida ne&#8217;e ba sira nia kontribuisaun ba sosiedade Timor-Leste liuliu ba Organizasaun sira ne&#8217;eb\u00e9 servisu iha \u00e1rea no problematika hanesan bele serve m\u00f3s nu&#8217;udar guia ida ba solusaun balun,&#8221; nnia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Deseja nafatin susessos ba peskisadores sira, intervenientes hotu liliu ba Lideransa Komunit\u00e1ria iha Munis\u00edpiu sira ne&#8217;ebe kontribui ona ideias iha pasiensia no koopera ho Fokupers hodi realiza estudu ba ema hotu&nbsp; nia nesesidade ho servisu diak no Kualidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha fatin hanesan Ministru Justisa S\u00e9rgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, hateten, iha Konstituisaun RDTL artigu 54.\u00b0 hateten katak &#8220;ema hotu-hotu sidadaun Timor-Leste iha direitu ba propriedade privadu&#8221;. Nune mos historia hatudu katak kultura Timor-Leste nian mos garante direitu ida ne&#8217;e. iha tempu beiala sira nian kedas iha Timor-Leste eziste tiha ona sistema tradisional rasik hodi regula ema nia direitu ba rai.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Sistema tradisional ne&#8217;e to&#8217;o ohin loron sei eziste nafatin. Ita hotu apresia ita nia beiala sira nia matenek hodi kria sistema ne&#8217;ebe iha hodi regula netik direitu rai iha komunidade, ne&#8217;e hatudu katak kultura hotu-hotu iha mundu ne&#8217;e mos sempre iha sistema Timor-Leste presiza sistema tradisional ida atu regula direitu nain ba rai. administrasaun rai ida ne&#8217;ebe simples, adekuado maib\u00e9 modernu hodi garante direitu ba rai ne&#8217;ebe iha&#8221; Nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p>Luta ba rai hanesan nasaun ida, Timor-Leste&nbsp; hetan tiha ona iha 1999. Ohin loron Timor-Leste sai&nbsp; soberania ida no sai hanesan nasaun. Ema hotu haksolok tan Timoroan rasik mak kaer kuda talin rain ne&#8217;e nian. Maib\u00e9 iha nasaun ne&#8217;e nia laran&nbsp; presiza defini atu f\u00f3 atribuisan no rekuinesementu direitu na&#8217;in ba rai ba sidadaun ida-idak.<\/p>\n\n\n\n<p>Tanba ne&#8217;e, estadu iha dever atu garante direitu fundamental ida ne&#8217;e ba nia povu. Tan ne&#8217;e importante atu hari sistema administrasaun rai ne\u2019ene adekuadu, simples no madernu hodi kontribui hametin direitu ba rai, hametin dezenvolvimentu no Estabilidade Nasional iha Timor-Leste.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen David Costa F\u00f3rum Komunikasaun Feto Timor-Leste, Fokupers, halo lansamentu ba relat\u00f3riu peskisa kona-ba&nbsp; Asesu ba Justisa, Rai no Propriedade ba Sobrevivente Viol\u00e9nsia Bazeia ba J\u00e9neru (VBJ)&nbsp; iha Timor-Leste. Tanba&nbsp; problematika ka fen\u00f3menu ida ne&#8217;ebe&nbsp; sobreviventes sira, parseirus, komunidade no sosiedade tomak tenke hatene atu bele hetan solusaun ida justu. Kurad\u00f3r F\u00f3rum Komunikasaun Feto Timor-Leste, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20244,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20243","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20243","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20243"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20243\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20246,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20243\/revisions\/20246"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20244"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20243"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20243"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20243"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}