{"id":20344,"date":"2025-03-06T22:32:05","date_gmt":"2025-03-06T13:32:05","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20344"},"modified":"2025-03-06T22:33:18","modified_gmt":"2025-03-06T13:33:18","slug":"nain-ba-hatutan-lian-halerik-iha-suku-bobometo-oesilo-oecusse","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/03\/06\/nain-ba-hatutan-lian-halerik-iha-suku-bobometo-oesilo-oecusse\/","title":{"rendered":"Na\u2019in ba Hatutan Lian-Halerik Iha Suku Bobometo-Oesilo-Oecusse"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Kontributor <\/em><\/strong>Loy Vieira<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Loron nia temperatura hah\u00fa tuun neineik, rel\u00f3jiu nia ponteiru ki\u2019ik pauza iha n\u00fameru 16:30. \u00a0Ema hah\u00fa hakbesik an ba red\u00f3r portu D\u00edli. Hakbesik an ba r\u00f3 ne\u2019eb\u00e9 sadere-an iha portu Dili. Ema sira ne&#8217;e, barak liu koalia dalen &#8216;Baikeno&#8217; (Dalen husi Rejiaun Oecuse Ambeno)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha ami nia ekipa kobertura ne&#8217;eb\u00e9 kompostu husi jornalista na&#8217;in 18 inklui R\u00e1diu Televizaun Timor-Leste, ha&#8217;u mak to&#8217;o uluk portu D\u00edli, maski ha&#8217;u hatene oras viajen sei lori tan oras rua.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jornalista 18 husi kompostu husi r\u00e1diu, televizaun, jorn\u00e1l no online ba misaun ida, halibur komunidade nia preokupasaun kona-ba mudansa klim\u00e1tika iha aldeia Hoineno, suku Bobometo, sub-rejiaun Oesilo-Oecusse.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hakbesik an ba povu iha baze sai ona jornalista sira nia prins\u00edpiu ne&#8217;eb\u00e9 sira hakerek iha ajenda moris &#8216;sai lian ba lian -laek sira, hatutan povu nia lian ne&#8217;eb\u00e9 halerik ba problema sosi\u00e1l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">R\u00f3 Berlim-Ramelau, sadere an iha Portu D\u00edli, nafatin hein oras viajen nian (oras r\u00f3 viajen, 18:00).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha\u2019u hein minutu balun, ha&#8217;u-nia kolega sira nadodon mai ona. Ami hamutuk iha Portu Dili. Hasai foto hamutuk molok tama ba lenuk besi-asu \u2018R\u00f3\u2019 ne&#8217;eb\u00e9 loke luan ninia kotuk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Bruummmm&#8230;.bruummmm&#8221; r\u00f3 f\u00f3 sin\u00e1l, hanesan inan ida bolu ninia oan sira atu halibur malu, tanba oras besik ona atu la\u2019o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Ema hah\u00fa forma iha portu nia odamatan, hanesan nehek metan la&#8217;o tu-tuir malu. Pasajeiru ida-idak hatudu ninia Billete ba tripulantes hafoin tama ba r\u00f3 laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha\u2019u lori muxila (pasta tara kotuk boot), ropa durante loron 4 nian, nia todan 10kg. Iha pasta laran, nakonu ho kalsa, faru, manta no hah\u00e1n balun. Ema hare husi kotuk, hanesan forsa atu ba batalla de fogo \u2018tiru malu&#8217;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Antes tama ba r\u00f3 laran, ha&#8217;u-nia kolega Suzana Cardoso, diretora M\u00e9dia ONE Timor, lori ai-moruk antimo \u2018aimoruk Evita laran sa\u2019e\u2019, tanba nia bulelu bainhira sa&#8217;e r\u00f3.&nbsp; Ami na\u2019in rua fahe malu, hemu musan ida-idak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Brummmm&#8230;.brummm&#8221; r\u00f3 nia lian ikus, despede portu Dili, hodi nani iha wee k\u00f3r az\u00fal meer ne\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hau tuur besik janela r\u00f3 nian. Ha&#8217;u hateke husi janela ba li&#8217;ur, nakaras hah\u00fa dudu ses neineik naroman pedasuk iha sidade D\u00edli. Nakukun hah\u00fa falun nia liras ba portu Dili.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lenuk besi asu ho marka &#8216;Berlin Ramelau&#8217;,&nbsp; hasees an neineik husi nia sadere fatin. Nani iha tasi meer nia leten.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Laloran baku ba r\u00f3 lolon, ha&#8217;u sente hanesan inan ida ko&#8217;us no hamaus neineik&nbsp; ninia oan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira r\u00f3 hah\u00fa nani dok, portu Dili m\u00f3s dok ona husi hare, lotuk no malahuk to&#8217;o lakon husi fihir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tasi klaran, nakukun falun metin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Matan labele borus nakukun, hodi deskreve situasaun iha tasi leten. Tilun ne\u2019e rona de\u2019it mak laloran no r\u00f3 nia lian. Fitun m\u00f3s la leno borus kalohan metan ninia mahar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha nakukun nia falun, kalohan nabeen, hisik udan ba r\u00f3 leten. Malirin borus kulit.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Aii&#8230;kalan udan fali ne\u2019e, ita tama tiha ba laran.&#8221; Pasajeiru ne&#8217;eb\u00e9 ohin tuur iha Deck \u2018ro leten, bolu malu ba helik an iha r\u00f3 laran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha r\u00f3 laran, ema balun kehe an, labarik sira tanis tanba isin nurak la tahan temperatura r\u00f3 ne&#8217;eb\u00e9.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ina sira nia liman kaer metin surat tahan hodi kehe oan sira be toba dukur iha kosar-been nia lihun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Labarik sira manas, tenke kehe, se lae la dukur.&#8221; Inan ida ko&#8217;alia mai ha&#8217;u no kehe daudauk nia oan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha&#8217;u nia kolega jornalista sira, balun tuur joga karta, ao mezmu tempu habokon sira nia kakorok ho kaf\u00e9 &#8216;good day&#8217;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Joga lalais, merah metan foti ba, ha&#8217;u nian duki as la iha,&#8221; jornalista sira be joga karta ne\u2019e espresa ninia sentimentu taridu tanba karta jalan kaki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Balun seluk toba hanesan modelu pistola, tanba habit nia ain rua hodi sa&#8217;e ba leten.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mane sira hatama liman ba kelen leet hodi habit met-metin. Sira hamout an iha jard\u00edn mehi nian.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Brummmm&#8230;.brummmm&#8230;.&#8221; R\u00f3 ninia lian ikus molok sadere an ba portu Mahata-Oecusse.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ba pasajeiru hotu, ita to&#8217;o ona iha portu Mahata Oecuse&#8221; kapitaun r\u00f3 aviza husi Alto Falante (Toa), bainhira r\u00f3 sadere an ba portu portu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha&#8217;u dudu ses kurtina hateke husi janela sai ba li&#8217;ur. R\u00f3 haku&#8217;ak metin ona ba Portu Mahata.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ha&#8217;u hateke ba portu, ahi oan sira hamnasa hasoru pasajeiru sira ne&#8217;eb\u00e9 foin to&#8217;o Oecusse ho susesu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Udan been husi kalohan namtate tuun solur portu Kitahara ninia hirus matan. &nbsp;Pasajeiru balun seidauk bele tuun husi r\u00f3 tanba udan la f\u00f3 fatin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekipa Jornalista na&#8217;in 18 ho pasajeiru seluk tun husi r\u00f3, tur iha termin\u00e1l hodi hein karreta hilux ne&#8217;eb\u00e9 kolega Ambros f\u00f3 hatene antes (karreta aluger).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">sa&#8217;e hikas karreta grand Max husi portu ba&nbsp; bairro Oetulo km 1 husi Portu Mahata. Deskansa iha kolega alumni parlamentu foin-sa&#8217;e, Ambros, ninia uma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ambros Oecusse oan, fuk naruk, isin mutin ne&#8217;eb\u00e9 sai matadalan ba ekipa jornalista.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Situasaun iha Oecusse vila hanesan lalehan ki&#8217;ik ne\u2019eb\u00e9 haksubar an iha ne\u2019eb\u00e1. Estrada moos, matan la kapta lixu. Husi Oetulu karreta hilux halai tu-tuir malu. Udan suviska akompa\u00f1a viajen.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekipa ninia viajen husi Oetulu ba Oe-Silo, Bobometo, aldeia Hoineno. Lori minutu 45.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Viajen husi Oetulu, ekipa sei liuhosi estrada di&#8217;ak. Maib\u00e9 estrada di&#8217;ak ne\u2019e lakon neineik bainhira viajen hah\u00fa dook.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha dalan, matan ne&#8217;e hare de&#8217;it mak foho mamuk. Foho tanan ne&#8217;eb\u00e9 toba hakmatek hodi simu loron manas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dalan ba suku Bobometo sub-rejiaun Oesilo ne\u2019e mak ita foin deskreve no hatene tanba s\u00e1 mudansa klim\u00e1tika hanesan bailoron naruk no rai halai mosu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Rai mamuk ne&#8217;eb\u00e1 ne\u2019e, tanba komunidade sira halo toos la permanente&#8221; Oecusse oan, Ambros, esplika no hatudu ba foho molik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha aldeia Hoineno, ema sira hah\u00fa muda nia toman uluk. Ne\u2019eb\u00e1 uluk halo toos la permanente. Tanba sira konsiente, halo toos husi fatin ida ba fatin seluk sei hasa\u2019e produsaun agr\u00edkola.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Agora ami halo toos permanente. Ami hah\u00fa kuda ai-horis ba bee matan Lopes, la maran ona maski tempu bailoron naruk&#8221;, xefe aldeia Hoineno afirma.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekipa to&#8217;o iha Sede aldeia Hoineno. Jornalista ida-idak toba iha Tenda laran. Hodi hein loron matan dadeer.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha aldeia Hoineno, Toman lok\u00e1l ida mak halo toos la permanente, provoka erozaun no halo bee matan maran, tanba toos na&#8217;in lere ai hodi kuda produtu maib\u00e9 la kuda hikas (reflorestasaun).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9, hafoin NGO lok\u00e1l sira fahe informasaun kona-ba import\u00e1nsia husi ai, toos na&#8217;in kuida ambiente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aldeia Hoineno ne\u2019eb\u00e9 lokaliza iha suku Bobometo, Sub-Rejiaun Oesilo, Oe-Cusse Ambenu, iha uma kain hamutuk 185 ho tot\u00e1l populasaun 731.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To\u2019os na&#8217;in sira iha aldeia Hoineno, suku Bobometo halo to&#8217;os la permanente, prejudika ambiente tanba to\u2019os na&#8217;in tesi ai no sunu rai, husi fatin ida ba fatin seluk, hamosu erozaun, bailoron naruk no provoka bee matan maran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira \u00f3 hadomi ambiente, ambiente sei kuida \u00f3 nia moris, ambiente sei la kuida \u00f3 nia moris &nbsp;bainhira \u00f3 la hadomi nia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cUluk ema la kuda ai, udan mai, rai halai, ha&#8217;u m\u00f3s tenke husik fatin, ha&#8217;u la toba iha uma tanba ta&#8217;uk rai halai estraga uma.\u201d Afetadu Vincencio Caet, konta akontesimentu tinan 3 ba kotuk.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Problema seluk husi halo to\u2019os la permanente mak prejudika bee-matan maran iha tempu bailoron, ne\u2019eb\u00e9 akontese husi fulan Agusto to\u2019o Novembru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xefe aldeia Hoineno, koopera ho Asosiasaun Foinsae Futuru ba Sustentabilidade, organiza komunidade sira hodi kuda ai-gamal iha fatin risku ba erozaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cAmi halo tuir, avoo sira uluk halo to\u2019os la permanente, tanba ami fiar halo toos iha fatin foun, hatudu rezultadu di\u2019ak.\u201d Xefe aldeia, haktuir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bee maran la&#8217;os akontese de&#8217;it iha aldeia Hoineno maib\u00e9 akontese m\u00f3s iha aldeia Saben. Aldeia ne\u2019eb\u00e9 pertense m\u00f3s suku Bobometo, &nbsp;komunidade tenke la\u2019o dist\u00e1nsia kil\u00f3metru ida ho balun, la\u2019o durante minutu 45 hafoin lori bee husi bee-matan Oelbibone ba konsumu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">komunidade iha aldeia Saben depende de&#8217;it ba Bee-matan Oelbibone, hodi responde ba nesesidade uma fam\u00edlia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Geografikamente bee-matan Oelbibone lokaliza iha foho okos no komunidade hela iha foho leten. Difisil t\u00e9kniku Servisu Saneamentu-SAS Oecusse kanaliza bee husi bee-matan ba komunidade nia hela fatin.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha aldeia Saben, komunidade la kuda ai iha foho leten hodi prevene erozaun. To&#8217;os na&#8217;in iha Saben tesi no sunu rai hodi kuda batar no h\u00e1re rai-maran. Ida ne\u2019e, hahalok ne\u2019eb\u00e9 estraga ambiente no komunidade mak tenke simu nia konseku\u00e9nsia rasik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cHa\u2019u tenke mai hariis sedu, tanba bee-matan dook. Hariis iha tuku 6 dadeer nune\u2019e ha\u2019u labele tarde ba eskola.\u201d Estudante Sandra ko&#8217;alia nia realidade.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Iha tempu bailoron, komunidade balun iha aldeia Saben labele uza ona sintina tanba la iha bee moos atu garante ijiene.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cTempu bailoron ami sentina boot ne\u2019e iha ai-laran, ami la uza hariis-fatin tanba bee la iha atu uza. Labarik sira dala ruma kabun moras no isin katak tanba naran uza bee de&#8217;it.\u201d Abitante Maria Oki, espresa nia preokupasaun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Responsavel Servisu Agua No Saneamenu Rejional Oecuse, prev\u00ea osan ba reabilitasaun tanke konservat\u00f3ria no kanalizasaun bee-moos iha aldeia Hoineno, maib\u00e9 Parlametnu Nasional la aprova.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Maib\u00e9 t\u00e9kniku SAS Oecusse, koopera ho ONG lok\u00e1l hodi kanaliza no apoia tanke konservat\u00f3ria ba komunidade hodi utiliza.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cProblema bee-moos iha aldeia Saben ho Tumin ho Oeasilo Vila.&nbsp; Ne\u2019e problema ne&#8217;eb\u00e9 foka beibeik. Iha tinan 2020 no 2021 ita halo perfurasaun iha Noel-ekat, perfurasaun de&#8217;it, nia orsamentu dolar 300 resin, ami monta tanke distribuisaun ida iha aldeia Saben, maib\u00e9 nia servisu seidauk hotu.\u201d Xefe Departamentu SAS-Oecusse, Yosep Ilii, relata.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Durante ne\u2019e diresaun agrikultura rejion\u00e1l seidauk apoia viveirus ba aldeia Hoineno no Saben-suku Bobometo atu halo reflorestasaun, tanba xefe suku no aldeia sira, seidauk submete pedidu apoiu viveirus.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cIha ne\u2019e m\u00f3s iha viveirus diresaun agrikultura prepara ita hein de\u2019it kada grupu ka kada komunidade ne\u2019eb\u00e9 hakarak halo reflorestasaun, submete proposta hodi halo distribuisaun. Husu ba to&#8217;os-na&#8217;in labele muda toos muda ba mai tanba estraga ambiente. Komunidade tenke kuida ambiente.\u201d Sekret\u00e1ria rejion\u00e1l asuntu agrikultura, Filomena Sila, esklarese no rekomenda ba to\u2019os-na&#8217;in.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jornalista nia kobertura iha Aldeia Hoineno no Saben, suku Bobometo sub-rejiaun Oesilo- Oecusse, apoia husi Oxfam iha Timor-leste.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oecuse Amasat, au loim Ko = Oecusse Bonita ha\u2019u gosta \u00f3<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kontributor Loy Vieira Loron nia temperatura hah\u00fa tuun neineik, rel\u00f3jiu nia ponteiru ki\u2019ik pauza iha n\u00fameru 16:30. \u00a0Ema hah\u00fa hakbesik an ba red\u00f3r portu D\u00edli. Hakbesik an ba r\u00f3 ne\u2019eb\u00e9 sadere-an iha portu Dili. Ema sira ne&#8217;e, barak liu koalia dalen &#8216;Baikeno&#8217; (Dalen husi Rejiaun Oecuse Ambeno) Iha ami nia ekipa kobertura ne&#8217;eb\u00e9 kompostu husi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20345,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-20344","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-feature"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20344","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20344"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20344\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20349,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20344\/revisions\/20349"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20345"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20344"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20344"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20344"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}