{"id":20367,"date":"2025-03-10T22:31:57","date_gmt":"2025-03-10T13:31:57","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20367"},"modified":"2025-03-10T22:33:57","modified_gmt":"2025-03-10T13:33:57","slug":"ines-defisiensia-fiziku-no-moras-mental-familia-sulan-iha-kuartu-tinan-3-ona-felicidade-ami-halo-esforsu-barak-ona","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/03\/10\/ines-defisiensia-fiziku-no-moras-mental-familia-sulan-iha-kuartu-tinan-3-ona-felicidade-ami-halo-esforsu-barak-ona\/","title":{"rendered":"Ines Defisi\u00e9nsia F\u00edziku no Moras Mental, Familia Xavi Kuartu Tinan 3 Ona, Felicidade: Ami Halo Esforsu Barak Ona"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>Reportajen Umbelina dos Reis\u00a0 &amp; Filomena da Conceicao<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Oin lotuk tur iha rai, sadere ba odamatan ne\u2019ebe halo husi besi, no savi metin ho kadiadu. Karik nia nia laran sente hela situasaun ne\u2019ebe akontese ba nia, maibe susar ba nia atu espresa, bainhira hateke ba nia oin, hamnasa kiik hasoru ekipa Neon Metin.<\/p>\n\n\n\n<p>Ines Pires idade 38, hela iha Bairo Pite, aldeia Terus Nanis, ho kondisaun moras mental, hela iha uma kiik ida, moris husi familia simplis ida, bainhira Neon Metin vizita nia uma, hare los ba odamatan besi, nebe savi ho kadiadu, no hateke mai liur maibe ho nonok dit. Ida ne\u2019e kondisaun ne\u2019ebe Ines hasoru durante tinan tolu ona, laos deit moras mental maibe mos defisiensia f\u00edziku.<\/p>\n\n\n\n<p>Ines nia uma dook husi estrada boot, bainhira ekipa Neon Metin hakat liu husi dalan kloot sira. Kondisaun uma ne\u2019ebe Ines ho nia familia hela kloot liu ba sira atu hela mais menus 3&#215;6 metrus, um kuartu rua deit. Ines hase Bondia bainhira ekipa Neon Metin vizita nia, nia toba fatin nahe ho kolusaun mihis ida, laiha sumasu, manta no ropa sira naklekar iha rai.<\/p>\n\n\n\n<p>Tein ha-han ba ines iha liur de\u2019it laiha dapur, iha sana ki\u2019ik oan ida hodi nia mama tein ba nia hodi han.<\/p>\n\n\n\n<p>Ines nia inan Felicidade&nbsp; Pereira idade 82, ba Neon Metin haktuir katak nia oan feto Ines moras mental no difisiensia f\u00edziku tinan 7 ona, hahu&nbsp; nia estudu pre-primaria iha eskola&nbsp; Aimutin to&#8217;o klase 2, hafoin fila hosi eskola mai komesa isin manas durante loron 4, nune\u2019e liman ain to&#8217;os isin mate hotu sira hanoin labarik mate ona, maib\u00e9 lori rebusadu hodi habosok nia ibun book an hader fila-fali.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Labarik sei moris hela, ita koko buka ai-moruk tradisional hodi kura, nune\u2019e nia di&#8217;ak normal fali durante tinan rua. Liu tiha fulan hirak liu ba nia komesa moras fila-fali, halo ami familia la hakmatek tanba nia lao no halai arbiru, entaun ami foti desizaun tenke kesi korrente ba nia ain, momentu ne&#8217;eba ami ba f\u00f3 hatene ba Pradet, mai to&#8217;o duni fatin hafoin kore fila-fali korrente haruka ami lori ba ospit\u00e1l simu ai-moruk nia komesa di&#8217;ak ona oituan.&#8221; Dehan Felicidade<\/p>\n\n\n\n<p>Ines nia familia halo esforsu barak ona, hodi lori Ines hasoru Dotor sira, no sujere hodi lori ba hela iha Ospital ba moras mental iha Laklubar, nune\u2019e Felicidade deside la lori ba.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Tinan tolu ona sulan atan oan ne\u2019e iha kuartu laran de&#8217;it, tanba bainhira nia iha liur sempre lao no halai arbiru, orsida ema dehan familia la tau matan, nune\u2019e nu&#8217;udar inan foti desizaun tenke sulan nia iha kuartu laran de&#8217;it, mak tein hodi f\u00f3 han ba nia, mezmu nia rasik sente la seguru maib\u00e9 ida ne\u2019e mak dalan di&#8217;ak para nia hakmatek\u201d, tenik Felicidade.<\/p>\n\n\n\n<p>Inan ne\u2019e konta tan, Kada vez nia hamaus&nbsp; tebes ami atu sai mai liur, ajuda hamoos duut, &nbsp;maibe nia inan husu nia hela deit iha&nbsp; kuartu laran, tanba nia sente laiha ona, bainhira oan sai mai liur, tauk lao no halai arbiru, &nbsp;se mak atu duni.<\/p>\n\n\n\n<p>Neon Metin entrevista ho Koordenad\u00f3r Programa&nbsp; Extensia&nbsp; ba Moras Mental iha PRADET Dili,&nbsp; Nicolau Vicente Ximenes hateten, Pradet iha programa extensia ba ema ho moras mental, hahu hosi nivel mental to&#8217;o moras mental, ho asist\u00e9nsia direita mak ema ne\u2019eb\u00e9 moras mental ona ne\u2019eb\u00e9 bain-bain f\u00f3 asist\u00e9nsia, liuhosi prosesu referral mak hanesan komunidade, autoridade lokal no parseria seluk, dalaruma sira mai direita iha Pradet, nune\u2019e oins\u00e1 kolabora hamutuk hodi halo asesmentu konaba kronolojia ba moras mental ho tipu saida.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Lori moras mental ba iha mediku halo tratamentu ba nia moras bainhira alta ona, hafoin halo akonselamentu ba nune\u2019e haruka fila-fali ba familia follow up. Maib\u00e9 ekipa nia objetivu observa direita ba fatin no ema ho moras mental.&#8221; Esplika Nicolau<\/p>\n\n\n\n<p>Alende moras no sintomas hirak ne\u2019e kontinua nafatin iha edukasaun, korajen no motivasaun ba familia nune\u2019e bele tau matan di&#8217;ak ba membru familia ne\u2019eb\u00e9 hetan moras mental ne\u2019e. Nune\u2019e Pradet vizita ne\u2019e importante tanba familia balun seidauk iha ko\u00f1esimentu klean konaba moras ne\u2019e, entaun bainhira nia konsumu ai-moruk ne\u2019e nia&nbsp; iha mudansa kalan bele deskansa no laiha baruillu, entaun ita bele sente katak nia rekopera ona.<\/p>\n\n\n\n<p>Tuir dadus husi Pradet katak iha tinan 2024, husi numeru 137 maluk sira moras mental kuaze hela ho familia mak hetan tratamentu regular, maib\u00e9 maluk sira ne\u2019eb\u00e9 moras mental s\u00f3 iha de&#8217;it redusaun sintomas, maib\u00e9 atu rekopera total ne\u2019e lori tempu.<\/p>\n\n\n\n<p>Konaba Ines nia kondisaun, Pradet hateten tuir loloos familia tenki nafatin iha konxi\u00e9nsia hodi haree no konsumu ai-moruk ne\u2019eb\u00e9 hetan hosi sentru saude, nune\u2019e bele rekopera sintomas hirak ne\u2019e, maib\u00e9 bainhira nia hapara ai-moruk, nia sei fila-fali ba moras agresivu primeiru ne\u2019eb\u00e9 nia hasoru.<\/p>\n\n\n\n<p>Pradet hetan ona informasaun sei halo re-vizita fila-fali ba familia tanba s\u00e1 nia hetan fila-fali agresivu hosi primeiru. Nune\u2019e pradet hamutuk ho mediku no familia bele buka solusaun no halo mudansa ba&nbsp; nia iha futuru.<\/p>\n\n\n\n<p>Proved\u00f3r Direitus Umanus Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva&nbsp; Guteres &#8216;Lamukan&#8217; hateten situasaun real ne\u2019eb\u00e9 ema ho defisiente hasoru, ne\u2019e preokupante bainhira ita hasoru iha dalan ninin, tanba sira hala&#8217;o sira nia moris hodi sustenta ba nesesidade, maib\u00e9 dala-barak liu ita haree ema ho defisi\u00e9nsia iha bairo no dalan ninin, bainhira ita haree defisi\u00e9nsia sira iha dalan ninin sente estadu seidauk kria&nbsp; kondisaun dignu ba ema ho defisi\u00e9nsia, tuir mandatu ne\u2019eb\u00e9 konstituisaun haruka.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; PDHJ rekomenda ba estadu mak tenki ezekuta halo planu ba dezenvolvimentu no orsamentu jeral estadu tenki tau prioridade ba edukasaun ema ho defisi\u00e9nsia sira nian no akoilamentu, lo-loos estadu tenki tau matan ba sosiedade sira ne&#8217;eb\u00e9 hetan&nbsp; trauma iha tempu naruk estadu tenki Konselin. Tanba ita agora iha PRADET, akonselamentu Laclubar no Jo\u00e3o de Deus nian fatin ne\u2019e ba ema defisi\u00e9nsia f\u00edziku mental.&#8221; Dehan Provedor Direitus Umanus Justisa (PDHJ), ba Neon Metin, iha Salaun Jo\u00e3o Paulo II Comoro, sexta-feira, 07\/02.<\/p>\n\n\n\n<p>Ema ho defisi\u00e9nsia iha direitu hanesan ho ema la ho defisiensia tuir konstituisaun artigu 2 haruka, ema ho defisi\u00e9nsia (EhD)&nbsp; mental ka f\u00edziku sira mos iha direitu hanesan ho ita ne\u2019eb\u00e9 la ho defisi\u00e9nsia sira iha direitu hetan&nbsp; liberdade goza asist\u00e9nsia akonselamentu rekopera hosi defisiente nune\u2019e mak tenki iha entidade hodi halo konselin ba sira tanba sira hetan bully iha&nbsp; sosiedade. Ezemplu kazu&nbsp; hanesan Mausale no Crimson nian, dala barak p\u00fabliku aproveita&nbsp; bully sira tanba konstituisaun f\u00f3 dever tolu ba entidade no garante halo&nbsp; protesaun liu-liu ba labarik.<\/p>\n\n\n\n<p>Virgilio dehan PDHJ kada tinan rekomenda ba estadu tenke harii sentru akolamentu ba juven\u00edl, nune&#8217;e HAKSOLOK kolabora ona ho Ministeriu Solidariedade Sosial (MSS), sira identifika fatin integradu iha Tibar, hodi halo sentru akolamentu ba ema ho defisi\u00e9nsia sira, nune\u2019e mos sistema Justisa ba juvenile defisi\u00e9nsia sira, tanba bainhira sira hetan kazu ruma tinan seidauk to&#8217;o 17 anus sira labele ba hatan iha tribunal sira aumenta vulnerable liu tan, nune\u2019e estadu tenki kria kondisoes ba ema ho defisi\u00e9nsia nune\u2019esira bele hetan edukasaun, letra braille no material defisi\u00e9nsia nian.<\/p>\n\n\n\n<p>Iha parte hanesan defisi\u00e9nsia&nbsp; nia bin Candida da Costa&nbsp; haktuir nia alin, moras ne&#8217;e ataka nia tinan naruk ona, maib\u00e9 ami familia kontinua esforsu no&nbsp; hadomi nian,&nbsp; nia moris lor-loron mak&nbsp; sulan nia, &nbsp;tanba dalaruma nia sai ne&#8217;e&nbsp; lao arbiru ba fatin-fatin.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Ha&#8217;u triste tebes bainhira lao sai ba fatin ruma, tanba hanoin hela alin, lao ba fatin dook ruma tauk tanba sente naan todan ne&#8217;eb\u00e9 iha uma ne\u2019e mak alin, nune&#8217;e esforsu ba bolu madre, padre no karismatik sira mai reza hotu hakarak nia moras ne\u2019e di&#8217;ak fali hanesan bain-bain maib\u00e9 realidade la tuir planu ne\u2019eb\u00e9 mak ha&#8217;u bin hakarak.&#8221; Candida haktuir ho matawen bainhira Neon Metin habesik an to&#8217;o iha nia rezidensia.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Bainhira nia moras makaas sente&nbsp; fuan nakdedar dala-ruma roupa sira nia hasai hotu, no nia moras ne&#8217;e durante&nbsp; nia sei ki&#8217;ik iha tinan 8 to&#8217;o ohin loron halo ona ba 37,&nbsp; ami husik iha uma laran nee durate tinan 3 ona, no dezde moras ne&#8217;e kona nia ami sempre lori ba hospital maib\u00e9 la hetan kura to&#8217;o ohin loron.&#8221; Dehan Candida<\/p>\n\n\n\n<p>Iha sorin seluk Diretor Nasional de Pessoas Portadora de defisi\u00e9nsia ( DNPPD),&nbsp; Domingos Henriques Maia hateten, asuntu moras mental ne&#8217;e ema hotu nia&nbsp; preokupasaun, &nbsp;inklui governu hanesan MSS&nbsp; responsabilidade ita hotu nian, liu-liu familia, autoridade no governu&nbsp; tenki hamutuk hodi&nbsp;&nbsp; halo tratamentu&nbsp; di&#8217;ak&nbsp; ba ema ho defisi\u00e9nsia ka moras mental sira.<\/p>\n\n\n\n<p>MSSI halo nia knaar real&nbsp; ka referal ba minist\u00e9riu sira ne&#8217;eb\u00e9&nbsp; mak halo tratamentu ba saude hanesan iha hospital Nasional Guidu Valadares (HNGV), rede referal sentru internal Laclubar no klibur domin iha Tibar tanba sira nee, MSS&nbsp; nia parseiru no ita identifika ema moras mental hirak ne&#8217;e, knaar MSSI nian mak atu transfere ba fatin refere.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8221; Ema moras mental ne&#8217;ebe&nbsp; familia sira kesi iha uma laran, dala ruma atusaun ida ne&#8217;eb\u00e9&nbsp; familia sira halo para atu hetan tratamentu la&#8217;os kesi hodi viola ema nia direitu, tanba sidadun hotu- hotu iha direitu hodi goja sira nia liberdade maibe se familia kesi iha tinan naruk Ida ne&#8217;e ita viola ona sidadun nia direitu.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Meius ne&#8217;ebe familia halo hanesan temporal ne&#8217;e iha oras balun ka loron balun, maib\u00e9&nbsp; familia tenke buka para oins\u00e1 ema ne&#8217;e bele hetan tratamentu, tanbe ne&#8217;e familia sira tenke hakbesik ba sentru&nbsp; saude mental sira, ka bele mai iha MSSI para ami bele halo referal ba HNGV ka saun Jo\u00e3o de Deus Lacubar para Ministeiru saude bele halo intervensaun, labele kesi ema ho tinan naruk nia laran, importante familia tenke halo pedidu ba MSSI.<\/p>\n\n\n\n<p>&#8220;Ha&#8217;u hanoin ba kestaun ida ne\u2019e MSS sei buka nia familia hodi hatene nia informasaun konaba mana Ines ne\u2019e tanba tinan tolu ona sulan nia iha kuartu laran ne\u2019e viola ema nia direitu, nune\u2019e ami sei ba konfirma iha nia rezidensia,&nbsp; nune\u2019e MSS sei ba halo asesmentu hodi koordena ho sentru saude mental hodi haree nia kondisaun oins\u00e1 ba mak bele lori ba Manatutu, Laclubar.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p>Nia informa tan, tinan ne\u2019e MSS tau nafatin programa dalan ni-nin no iha orsamentu oituan, oins\u00e1 haree ba sira nia nesesidade b\u00e1ziku nian, nune\u2019e bainhira sira lao ba mai iha Dili laran ita bele identifika no koordena mo Minist\u00e9riu Saude hodi&nbsp; bele halo tratamentu ba sira nia saude mental, alende ne&#8217;e MSS mos apoiu nesesidade baziku hanesan ropa no xinelus sira hatais para ita haree sira mos hanesan sidadaun Timor oan. &#8220;Tinan kotuk MSS refere ema ho moras mental iha nivel nasional ba saun Jo\u00e3o de Deus Laclubar hamutuk ema na&#8217;in 19, MSS refere tan na&#8217;in lima (5), ba Ospit\u00e1l Nasion\u00e1l Guido Valadares (HNGV), Numeru defisi\u00e9nsia mental sae, maib\u00e9 seidauk konta ho sentru MSS iha munisipiu sira, tinan ne\u2019e orsamentu jeral estadu&nbsp; ne\u2019eb\u00e9 apoiu ba diresaun jeral defisi\u00e9nsia nian hamutuk 450 mil ne\u2019e atu hala&#8217;o ba atividade rua mak hanesan atividade dalan ni-nin no referal no Integra nian orsamentu hamutuk 36 mil, inklui mos ba funsionariu<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Umbelina dos Reis\u00a0 &amp; Filomena da Conceicao Oin lotuk tur iha rai, sadere ba odamatan ne\u2019ebe halo husi besi, no savi metin ho kadiadu. Karik nia nia laran sente hela situasaun ne\u2019ebe akontese ba nia, maibe susar ba nia atu espresa, bainhira hateke ba nia oin, hamnasa kiik hasoru ekipa Neon Metin. Ines Pires [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20368,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20367","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20367"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20367\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20372,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20367\/revisions\/20372"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20368"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20367"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}