{"id":20611,"date":"2025-05-05T12:52:57","date_gmt":"2025-05-05T03:52:57","guid":{"rendered":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/?p=20611"},"modified":"2025-05-05T12:52:58","modified_gmt":"2025-05-05T03:52:58","slug":"ze-luis-pntl-obriga-tahan-telefone-cosmas-nian-nee-violasaun-grave-ba-direitus-umanus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/2025\/05\/05\/ze-luis-pntl-obriga-tahan-telefone-cosmas-nian-nee-violasaun-grave-ba-direitus-umanus\/","title":{"rendered":"Ze Luis: PNTL Obriga Tahan Telefone Cosmas Nian, Ne&#8217;e Violasaun Grave ba Direitus Umanus"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>Reportajen Ekipa Neon Metin<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong><em>\u201cPol\u00edsia ne&#8217;e atu defende ema nia integridade, liuhosi implementasaun lei ho rigor, la&#8217;os pol\u00edsia ba halo fali violasaun direitus umanus, kaptura ema ilegal no tortura\u201d Ze Luis<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Relasiona ho kazu iha Naktuk konaba disputa rai Naktuka entre komunidade Oepoli iha Indonesiano Timor-Lesse, afeta Cosmas Olin nudar toos na\u2019in no ativista komunit\u00e1ria, ne\u2019ebe hetan aktu viol\u00e9nsia husi Membru Unidade Polisia Fronteira (UPF) baku&nbsp; iha Naktuka, Suku Bene-Ufe, Sub Rejiaun Nitibe no Rejiaun Administrativa Espesi\u00e1l Oecusse Ambeno (RAEOA).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ba kazu ne\u2019e Neon Metin halo entrevista ho Diret\u00f3r Ezekutivu ONG Asia Justice and Right (AJAR). Jos\u00e9 Luis de Oliveirahateten, situasaun ida-ne&#8217;e kazu violasaun aumenta tan. Hosi parte v\u00edtima dehan, pol\u00edsia detein depois halo tortura, mais hosi parte pol\u00edsia nega alegasaun ne&#8217;e, agora pol\u00edsia servisu atu implementa lei, atu proteje sidadaun sira hosi aktu krime, pol\u00edsia labele komete iha krime, kuandu pol\u00edsia komete krime ne&#8217;e nu&#8217;udar violasaun direitus umanus, no afeta ninia kedibilidade, no instituisaun pol\u00edsia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ha&#8217;u desde in\u00edsiu, ha&#8217;u dehan hanesan ne&#8217;e, husi instituisaun pol\u00edsia tenki loke investigasaun ba kazu ida ne&#8217;e, atu investiga pol\u00edsia sira ne&#8217;e, sira komete duni aktu tortura ka lae, komete duni kapturasaun ilegal ka lae. S\u00e9 komete tanba interese kredibilidade instituisaun nia naran mak instituisaun justisa iha, pol\u00edsia tenki prosesu sira na&#8217;in 10 ne&#8217;e tanba estraga ona pol\u00edsia nia naran.&#8221;dehan Diret\u00f3r&nbsp; Ezekutivu AJAR Jos\u00e9 Luis de Oliveira.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pol\u00edsia ne&#8217;e atu defende ema nia integridade, liuhosi implementasaun lei ho rigor, la&#8217;os pol\u00edsia ba halo fali violasaun direitus umanus, kaptura ema ilegal no tortura. Tanba ne&#8217;e, Pol\u00edsia nia versaun ida ne&#8217;e, s\u00e9 nune&#8217;e ita tenke husu investigasaun husi \u00f3rgaun independente. S\u00e9 pol\u00edsia rasik, tanba karik komete situasaun ida ne&#8217;eb\u00e9 dehan conflict of interest, tanba ninia instituisaun rasik, nune&#8217;e nia invez de averigua (deskobre verdade) maib\u00e9 nia taka fali, ne&#8217;e bele afeta kredibilidade instituisaun, ne&#8217;e duni Komandu tenki harii komisaun ida independente tanba komete ona pol\u00edsia iha laran, labele pol\u00edsia ba defende fali pol\u00edsia nia aktu kriminal sira ne&#8217;e, ne&#8217;e estraga instituisaun pol\u00edsia nia naran.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Inklui motivu hosi pol\u00edsia sira ne&#8217;e sa\u00edda, dehan ba kaptura fali ema, dehan Cosmas ne&#8217;e, nia defende rai Naktuka, nia defende ita-nia terit\u00f3riu, tuir los tugas pol\u00edsia mak atu ba defende, maib\u00e9 pol\u00edsia la ba.&#8221; Nia esplika.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Agora dehan fali Cosmas Olin mak sai provokador, provokador ne&#8217;e faktus ne&#8217;e sa\u00edda tenki hatudu faku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ne&#8217;e duni mai ha&#8217;u, pol\u00edsia atu salva nia integridade institusional, nia naran di&#8217;ak, pol\u00edsia ne&#8217;e atu kombate kriminoju, la&#8217;os pol\u00edsia ne&#8217;e ba halo fali krimi, pol\u00edsia ne&#8217;e la&#8217;os organizasaun bandidu,&#8221; Nka esplika liu tan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;S\u00e1 tan dehan Cosmas Olin ninia telfone pol\u00edsia hada&#8217;u, depois obriga f\u00f3 kode atu loke, ne&#8217;e violasaun direitus umanus grave tan, ne&#8217;e viola direitu privasidade ema nian. Ha&#8217;u nia segredu iha ne&#8217;e, ha&#8217;u nia doben labele haree, ha&#8217;u nia fen mos labele haree, ne&#8217;e hanesan Indon\u00e9zia loloos. S\u00e9 karik ida ne&#8217;e los, ajente pol\u00edsia ne&#8217;e komete, violasaun aumenta tan,&#8221; nia dehan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia hateten, horbainhira detein no kaptura ema, arbitr\u00e1ria, depois halo tortura, agora aumenta tan tanba halo violasaun ba ema nia privasidade, ema nia segredu iha telfone laran ne&#8217;e s\u00f3 Tribunal bele fo orden mak foin bele. Timor ne&#8217;e estadu de direitu la&#8217;os estadu do poder, ne&#8217;eb\u00e9 pol\u00edsia halo sasan arbiru.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne&#8217;e, atu bele deskobre lia los ne&#8217;e tenki iha komisaun investigasaun ne&#8217;eb\u00e9 ke independente, tantu hosi Parlamentu ka liuhosi Provedoria dos Direitos Humanos. &#8220;Mai ha&#8217;u urjentemente tenki mos iha prosesu investigasaun hosi terseira parte, tanba pol\u00edsia rasik komete ona iha ne&#8217;e. Pol\u00edsia mos parte interesante iha kazu ne&#8217;e tanba nia membru komete kazu ida ne&#8217;e, s\u00e9 nia instituisaun rasik laiha integridade&#8221;.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Komete ne&#8217;e membru pol\u00edsia. Sira rasik sei iha unidade justisa, ne&#8217;eb\u00e9 tau matan ba kazu, violasaun ruma ne&#8217;eb\u00e9 komete hosi membru pol\u00edsia sira, s\u00e9 PNTL rasik la konsege servisu ho profisional mak ne&#8217;e nu&#8217;udar kondisaun atu ejiji investigasaun independente ba ida ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Peritu leg\u00e1l JSMP, Luis Sampaio, hateten, iha lei prosesual ka Kodugu Prosesu Penal, iha artigu 53, defini &#8216;identifikasaun&#8217; ne&#8217;e nu&#8217;udar aktu prosesual ne&#8217;ebe polisia ka autoridade polisia buka hatene tuir atu rejista ema nia dadus pessoal hodi loke investigasaun iha futuru bainhira iha indikasaun forte katak ema ne&#8217;e halo krime.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba idenfikasaun ne&#8217;e aktu inisial husi prosesu ida. Maib\u00e9 ida ne&#8217;e sei foti deit informasaun hanesan naran, tinan, hela fatin, estadu sivil, servisu ect.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Maib\u00e9 telemovel ne&#8217;e so bele prende bainhira konsidera nu&#8217;udar objetu krime no ida ne\u2019e so bele akontese iha faze investigasaun,&#8221; dehan peritu leg\u00e1l JSMP, Luis Sampaio ba Neon Metin, liuhusi via whatsApp, Kinta 2\/03.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia esplika, tuir esperitu norma prosesual husi artigu 53 Kodigu Prosesu Penal atuasaun identifikasaun ne&#8217;e limita deit iha rekolla informasaun pesoal hanesan BI, kartaun eleitoral atu identifika identidade ema ne&#8217;ebe polisia sira diskonfia.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tanba ne&#8217;e se sira asesu ba informasaun dadus pessoal bele konsidera violasaun ba ema ninia privasidade sei telmovel ne&#8217;e kontein informasaun pessoal ne&#8217;ebe labele partilha ho ema seluk. Tanba ne&#8217;e prende ema nia telemovel so bele akontese liuhusi ordem tribunal ne&#8217;e autoriza, tanba iha razaun sufisiente tuir lei hodi prende sasan sira ne&#8217;e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La&#8217;os baku deit Cosmas olin maib\u00e9 foti hotu nia telemov\u00e9l no to&#8217;o agora Polisia seidauk f\u00f3 fila nia telemov\u00e9l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ativista komunit\u00e1ria Cosmas Olin hateten, Unidade Polisia Fronteira (UPF) kaer nian, tanba deskonfia nia mak fahe informasaun kona-ba Timor-Leste ba sidadaun sira husi Indonesia (Oepoli), tanba ne\u2019e maka UPF sira kaer no foti nia telemov\u00e9l.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Sira haruka ha&#8217;u entrega telfone tanba deskonfia ha&#8217;u mak f\u00f3 infomasaun ba sira sorin,&#8221; Dehan Atvista Komunit\u00e1ria Cosmas olin&nbsp; ba Neon Metin liuhusi Via telemov\u00e9l, Sabadu 3\/05.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bainhira Unidade Polisia Fronteira kaer nia, husu kedas telemov\u00e9l, maib\u00e9 iha telemov\u00e9l ne&#8217;e uza kode, ne&#8217;ebe Polisia sira husu kode telemov\u00e9l f\u00f3 kedas ba sira momentu sira kaer no baku ne&#8217;e kedas, se bainhira la f\u00f3 sira bele oho tanba mesak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Hau nian telfone&nbsp; uza kode, ha&#8217;u mesak tenke f\u00f3 ka la f\u00f3 sira bele oho mak ne&#8217;e, iha momentu sira baku ha&#8217;u ne&#8217;e husu kedas kode ha&#8217;u f\u00f3 kedas, sira husu kode hira? ha&#8217;u dehan ha&#8217;u nia kode mak ne&#8217;e, ha&#8217;u hateten ba sira tau labele entaun sira f\u00f3 ha&#8217;u maka tau, lakleur ha&#8217;u tau mas sira baku ha&#8217;u dolar ona entaun hau liman nakdedar, ha&#8217;u temi deit sira langsung loke haree,&#8221;&nbsp; Nia konta.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nia haktuir tan, Unidade Polisia Fronteira foti nia telemov\u00e9l ne\u2019e nia la tauk, tanba iha telemov\u00e9l laran laiha segredu ne&#8217;ebe maka iha,&nbsp; no iha telemov\u00e9l ne&#8217;e mos nia nunuka kontaktu husi ema Indonesia (Oepoli) no nia kontaktu maka ema Timoroan sira iha deit.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Ha&#8217;u m\u00f3s senti sira kaer ha&#8217;u nian telfone ha&#8217;u la tauk tanba iha telfone laran laiha&nbsp; buat ha&#8217;u ko&#8217;alia ho ema ne&#8217;ebe&nbsp; iha sorin, kecuali ha&#8217;u ko&#8217;alia mai ema husi ne&#8217;e bele mas atu ko&#8217;alia ema sorin laiha,&#8221; nia esklarese.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;To&#8217;o agora polisia seidauk f\u00f3 fila hau nian telfone, momentu sira lori ha&#8217;u mai iha Oekussi, ha&#8217;u husu ha&#8217;u nian telfone atu telfone ba familia mas sira la f\u00f3 ida&nbsp; no bainhira maka f\u00f3 fali ha&#8217;u m\u00f3s seidauk hatene,&#8221; nia dehan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Reportajen Ekipa Neon Metin \u201cPol\u00edsia ne&#8217;e atu defende ema nia integridade, liuhosi implementasaun lei ho rigor, la&#8217;os pol\u00edsia ba halo fali violasaun direitus umanus, kaptura ema ilegal no tortura\u201d Ze Luis Relasiona ho kazu iha Naktuk konaba disputa rai Naktuka entre komunidade Oepoli iha Indonesiano Timor-Lesse, afeta Cosmas Olin nudar toos na\u2019in no ativista komunit\u00e1ria, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":20612,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"amp_status":"","footnotes":""},"categories":[63],"tags":[],"class_list":["post-20611","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-notisia"],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=20611"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20611\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":20614,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/20611\/revisions\/20614"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media\/20612"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=20611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=20611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/neonmetin.info\/buletin\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=20611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}